Adhyaya 31
अध्याय ३१ — द्रोणानीके तुमुलसंग्रामः (The Tumultuous Battle around Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Droṇācārya-yuddha (Battle against Droṇa) — Bhīma–Droṇa–Karṇa engagement sequence
Saṃjaya reports that Bhīma (Vṛkodara), refusing to tolerate a reverse, strikes Bāhlika and Karṇa with volleys; Droṇa responds with sharp, life-threatening arrows aimed at vital points. Karṇa, Aśvatthāman, and Duryodhana collectively shower Bhīma, who counter-pierces Droṇa, Karṇa, Duryodhana, and Aśvatthāman and advances with a great roar. Seeing Bhīma endangered amid generalized mortality, Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru) orders allied warriors—Sātyaki (Yuyudhāna) and the Mādrī-sons (Nakula, Sahadeva) among others—to protect him and to strike at the well-guarded droṇānīka. The battle devolves into mixed-arms chaos: cavalry and chariots collide; elephant charges crush fallen combatants; close-quarters fighting (sword, fist, grappling) appears; dust and blood obscure recognition, producing panic in the fearful. Droṇa rallies and intensifies his assault, while Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, Jayadratha, Śalya, and others attempt to check the Pandava advance. Arjuna (Phalguna), having defeated the Saṃśaptakas, arrives like a blazing standard and pressures the Kauravas with dense arrow-streams, while observing a restraint toward fleeing or turned-away opponents. Karṇa answers with the Āgneya weapon; Arjuna counters by weapon-to-weapon containment. Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, and Sātyaki strike Karṇa; Karṇa cuts their bows; they throw spear-like weapons which he severs. Arjuna kills Karṇa’s brothers (including Śatruṃjaya and Vipāṭa), and Bhīma attacks Karṇa’s ‘wings’ (supporters). Duryodhana, Droṇa, and Jayadratha then extract Karṇa from immediate peril, while the Pandavas continue protective coordination around Sātyaki. The chapter closes with a panoramic, clinical register of casualties across arms and the gradual withdrawal of both sides to camp at sunset.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब अनीक टूटकर भाग रहे हों और कहीं टिकने का ठिकाना न दिखे, तब उस भगदड़ में द्रोण की सेना कैसे संभली? → संजय बताता है कि भग्न पंक्तियों के बीच भी कौरव-वीर द्रोण की कीर्ति और सुरक्षा के लिए लौट-लौटकर भिड़ते हैं; उधर द्रोण और धृष्टद्युम्न का अद्भुत संग्राम छिड़ता है, जिसकी उपमा कहीं नहीं। → आचार्यपुत्र अश्वत्थामा ज्वलित तेज वाले राजा नील को बाणों से विद्ध कर गिरा देता है—कमल-नेत्र, कमल-सा मुख वाला नील रण में ढह पड़ता है और पाण्डव-सेना में हाहाकार मचता है। → नील-वध से पाण्डव पक्ष विचलित होकर अर्जुन की ओर आश्रय-चिन्ता करता है; अर्जुन दक्षिण भाग में बचे संशप्तकों और नारायणी सेना का कदन करता हुआ मोर्चा संभालता है। → नील के गिरते ही पाण्डव महारथी सोचते हैं—शत्रुओं से रक्षा अब कैसे हो; अर्जुन के दक्षिण मोर्चे पर बढ़ते संहार के बीच अगले टकराव की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकत्रिशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध तथा अभश्रत्थामाके द्वारा राजा नीलका वध धृतराष्ट्र रवाच तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय | चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि व:
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! पाण्डुपुत्र अर्जुनाने व्यूह फोडून टाकल्यावर आणि सैनिक विचलित होऊन घाईघाईने पळू लागल्यावर, त्या वेळी तुमच्या मनाची अवस्था कशी होती?
Verse 2
अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय
पळणाऱ्या सैन्याला थांबण्यासाठी कुठेही जागा दिसत नसताना, त्या सर्वांना एकत्र करून एका ठिकाणी आणणे फार कठीण असते. म्हणून संजय! ते सर्व वृत्तांत मला नीट-नीट सांग.
Verse 3
संजय उवाच तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश: प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयु:
संजय म्हणाला—प्रजानाथ! जरी सैन्यात भगदड माजली होती, तरीही आपल्या पुत्राला प्रिय व्हावे या इच्छेने अनेक जगप्रसिद्ध वीर आपला यश जपत त्या वेळी द्रोणाचार्यांच्या मागे उभे राहिले.
Verse 4
समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्
संजय म्हणाला—सर्व बाजूंनी शस्त्रे उचलली गेली होती आणि राजा युधिष्ठिर रणात येऊन पोहोचला होता; तरी त्या भयंकर गोंधळातही योद्धे निर्भयासारखे उभे राहून आर्यधर्मास अनुरूप पुरुषार्थ प्रकट करू लागले—जणू त्यांच्या अंतःकरणात भयाला जागाच नव्हती।
Verse 5
अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजस: । सात्यकेश्वचैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो
संजय म्हणाला—हे प्रभो! अमित पराक्रमी कौरव योद्धे भीमसेन, सात्यकि किंवा वीर धृष्टद्युम्न यांच्यात जिथे कुठेही क्षणभरचा अवकाश (अंतर) दिसे, तिथेच संधी साधून पांडव-सेनेवर तुटून पडत.
Verse 6
द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा: पडचाला: समचोदयन् । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून् सर्वानचोदयन्
संजय म्हणाला—क्रूर स्वभावाचे पांचाल एकमेकांना चिथावत होते—“द्रोण! द्रोण!” म्हणजे “द्रोणाचार्यांना पकडा, बंदी करा.” आणि इकडे तुमचे पुत्र सर्व कुरूंना बजावत होते—“द्रोणाचार्य शत्रूच्या हाती लागू देऊ नका.”
Verse 7
द्रोणं द्रोणमिति होके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत
संजय म्हणाला—एका बाजूने “द्रोण! द्रोण!” असा गजर होत होता, तर दुसऱ्या बाजूने काही जण “द्रोण नाही!” असे प्रत्युत्तर देत होते. अशा रीतीने द्रोणाचार्यांना दावावर ठेवून कौरव-पांडवांत युद्धाचे जुगारच सुरू झाले.
Verse 8
यं यं प्रमथते द्रोण: पञ्चालानां रथव्रजम् | तत्र तत्र तु पाज्चाल्यो धृष्टद्युम्नो5भ्यवर्तत
संजय म्हणाला—पांचालांच्या ज्या-ज्या रथसमूहाला द्रोणाचार्य चिरडून टाकू पाहत, तिथे-तिथे पांचालराजपुत्र धृष्टद्युम्न त्यांना रोखण्यासाठी पुन्हा पुन्हा पुढे येत असे.
Verse 9
तथा भागविपर्यसे: संग्रामे भैरवे सति । वीरा: समासदन् वीरान् कुर्वन्तो भैरवं रवम्
अशा रीतीने विभागांचा विपर्यय होऊन भयंकर संग्राम सुरू होताच, दोन्ही बाजूंचे वीर भयानक गर्जना करीत समोरासमोर येऊन शत्रुपक्षातील वीरांवर तुटून पडले।
Verse 10
अकम्पनीया: शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवा: | अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्त: क्लेशमात्मन:,उस समय पाण्डवोंको शत्रुदलके लोग विचलित न कर सके। वे अपनेको दिये गये क्लेशोंको याद करके आपके सैनिकोंको कँपा रहे थे
त्या वेळी पांडव शत्रूंना हलविता येणार नाही असे अकंपनीय ठरले. स्वतःवर आलेल्या क्लेशांचे स्मरण करून ते तुमचे सैन्यव्यूह हादरवीत होते।
Verse 11
ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्त: सत्त्वचोदिता: । त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे
ते लज्जाशील, सत्त्वगुणाने प्रेरित आणि तीव्र अमर्षाच्या अधीन होऊन, प्राणांची पर्वा न करता, त्या महायुद्धात द्रोणाचार्याचा वध करण्यासाठी परत फिरले।
Verse 12
अयसामिव सम्पात: शिलानामिव चाभवत् | दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम्
त्या तुफानी युद्धात प्राणांची बाजी लावून खेळणाऱ्या अमिततेजस्वी वीरांचा संघर्ष लोखंडावर लोखंड आपटावे तसे, दगडावर दगड आदळावा तसे भयंकर नाद करीत होता।
Verse 13
नतु स््मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा,महाराज! बड़े-बूढ़े लोग भी पहलेके देखे अथवा सुने हुए किसी भी वैसे संग्रामका स्मरण नहीं करते हैं
महाराज! वयोवृद्ध लोकांनाही असा संग्राम आठवत नाही—ना पूर्वी पाहिलेला, ना परंपरेत ऐकलेला।
Verse 14
प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन् वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता,वीरोंका विनाश करनेवाले उस युद्धमें लौटते हुए विशाल सैनिकसमूहके महान् भारसे पीड़ित हो यह पृथ्वी काँपने-सी लगी
वीरांचा संहार करणाऱ्या त्या युद्धात परत फिरणाऱ्या विशाल सैन्यसमूहाच्या प्रचंड भाराने दडपली जाऊन ही पृथ्वी जणू कंपित झाली.
Verse 15
घूर्णतो5पि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव नि:स्वन: । अजाततशधत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरव:
सर्वत्र घिरट्या घालत असलेल्या सैन्यसमूहाचा अत्यंत भयंकर कोलाहल आकाशालाही जणू स्तब्ध करून अजातशत्रु युधिष्ठिराच्या सेनेत पसरला.
Verse 16
समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रश: । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितै: शरै:,रणभूमिमें विचरते हुए द्रोणाचार्यने पाण्डव-सेनामें प्रवेश करके अपने तीखे बाणोंद्वारा सहस्रों सैनिकोंके पाँव उखाड़ दिये
रणभूमीवर संचार करत द्रोणाचार्य पांडवांच्या व्यूहात शिरले आणि आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी हजारो सैनिकांच्या रांगा फोडून टाकल्या.
Verse 17
तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापति: स्वयम्
द्रोणाचार्यांच्या अद्भुत पराक्रमाने जेव्हा त्या सैन्यांचे मंथन होऊ लागले, तेव्हा सेनापती धृष्टद्युम्न स्वतः द्रोणाजवळ जाऊन त्यांना रोखू लागला.
Verse 18
तदद्भुतम भूद् युद्ध द्रोणपाउचालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मति:,वहाँ द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नमें अद्भुत युद्ध होने लगा, जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं थी, यह मेरा निश्चित मत है
तेथे द्रोणाचार्य आणि पाञ्चालवीर धृष्टद्युम्न यांच्यात अद्भुत युद्ध सुरू झाले; त्याची कुठेही उपमा नाही—असा माझा ठाम मत आहे.
Verse 19
ततो नीलो5नलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिड्जश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानल:
तेव्हा अग्निसमान तेजस्वी नीलाने कौरव-सेनेला दग्ध करायला सुरुवात केली. त्याचे बाण स्फुल्लिंगांसारखे उडत होते आणि धनुष्य जणू पसरलेली ज्वाला; जसा दावानल कोरडे गवत जाळतो, तसा तो सैन्याला भस्म करीत होता.
Verse 20
त॑ दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानो5भ्यभाषत
त्याला युद्ध-व्यूह दग्ध करताना पाहून प्रतापी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा—जो आधीच बोलायला पुढे असायचा—हसत हसत मधुर व सुशोभित वचने बोलला.
Verse 21
नील किं बहुभिर्दग्वैस्तव योधे: शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्ध: प्रहर चाशु माम्
“हे नील! तुझ्या या अनेक योद्ध्यांना बाणांच्या ज्वाळेने दग्ध करून तुला काय लाभ? माझ्याशी एकट्याशीच युद्ध कर; क्रुद्ध होऊन लवकर माझ्यावर प्रहार कर.”
Verse 22
तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् | व्याकोशपदञ्माभमुखो नीलो विव्याध सायकै:
कमल-समूहासारखा शोभणारा, कमल-दलासारखे नेत्र असलेला आणि उमललेल्या कमळासारखा मुख असलेला अश्वत्थामा—त्याला नीलाने आपल्या बाणांनी भेदून टाकले.
Verse 23
तेनापि विद्ध:ः सहसा दौणिर्भल्लै: शितैस्त्रिभि: । धनुर्ध्वजं च छत्र॑ं च द्विषतः स न्यकृन्तत
त्याने जखमी झाल्यावरही द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने तत्क्षणी तीन तीक्ष्ण भल्लांनी शत्रू नीलाचे धनुष्य, ध्वज आणि छत्र कापून टाकले.
Verse 24
स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासि भृत् । द्रौणायने: शिर: कायाद्धतुमैच्छत् पतत्रिवत्
संजय म्हणाला—तेव्हा नील ढाल व उत्तम तलवार घेऊन त्या रथावरून उडी मारून खाली उतरला. जसा पक्षी आपल्या इच्छित भक्ष्यावर झडप घालतो, तसा तो द्रोणपुत्र अश्वत्थामाच्या धडापासून शिर छाटण्याच्या हेतूने त्याच्यावर तुटून पडला.
Verse 25
तस्योन्नतांसं सुनसं शिर: कायात् सकुण्डलम् | भल्लेनापाहरद् द्रौणि: स्मयमान इवानघ
संजय म्हणाला—निष्पाप राजन्! त्या वेळी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा जणू हसतच भल्लबाणाने प्रहार करून उंच खांदे, सुंदर नाक आणि कुंडले धारण केलेले नीलाचे शिर धडापासून छाटून पाडले.
Verse 26
सम्पूर्णचन्द्राभमुख: पद्मपत्रनिभेक्षण: । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद् भुवि
संजय म्हणाला—पूर्णचंद्रासारखा तेजस्वी मुख, कमळपानासारखे सुंदर नेत्र, उंच देहयष्टी आणि निळ्या कमळपानासारखी श्याम अंगकांती असलेला राजा नील अश्वत्थामाच्या हातून मारला जाऊन भूमीवर कोसळला.
Verse 27
ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि,आचार्यपुत्रके द्वारा प्रजजलित तेजवाले राजा नीलके मारे जानेपर पाण्डव-सेना अत्यन्त व्याकुल और व्यथित हो उठी
संजय म्हणाला—आचार्यपुत्राने ज्वलंत तेज असलेल्या राजा नीलाला मारल्यावर पांडवांची सेना अत्यंत व्याकुळ होऊन हादरली.
Verse 28
अचिन्तयंश्न ते सर्वे पाण्डवानां महारथा: । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष,आर्य! उस समय समस्त पाण्डव महारथी यह सोचने लगे कि इन्द्रकुमार अर्जुन शत्रुओंके हाथसे हमारी रक्षा कैसे कर सकते हैं?
संजय म्हणाला—आर्य! तेव्हा पांडवांचे सर्व महारथी विचार करू लागले—“वासवीपुत्र अर्जुन शत्रूंपासून आपले रक्षण कसे करील?”
Verse 29
दक्षिणेन तु सेनाया: कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च,वे बलवान् अर्जुन तो इस सेनाके दक्षिण भागमें बचे-खुचे संशप्तकों और नारायणी सेनाके सैनिकोंका संहार कर रहे हैं
तेव्हा पराक्रमी अर्जुनाने सेनेच्या दक्षिण भागात उरलेले संशप्तक आणि नारायणी सेनेचे योद्धे यांचा संहार सुरू केला।
Verse 31
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशो5ध्याय: ।। ३३ |। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें नीलवधविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वातील संशप्तकवधपर्वात नीलवधविषयक एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes relentless tactical pressure with norms of restraint: Arjuna’s choice not to strike certain fleeing/turned-away opponents is explicitly framed as adherence to yodha-vrata even as the larger battle becomes increasingly indiscriminate and confused.
Leadership is shown as both protective and strategic: Yudhiṣṭhira’s directive to reinforce Bhīma demonstrates duty of care within alliance warfare, while the repeated astra-countering emphasizes disciplined containment over uncontrolled escalation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is achieved through Saṃjaya’s panoramic reportage, using battlefield imagery to underscore impermanence, the cost of policy decisions, and the fragility of order under extreme conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.