Adhyaya 22
रथचिह्नवर्णनम् / Description of Chariot Standards and Allied Advances
Upa-parva: Rathacihna-varṇana (Chariot-Standards and Cavalry Descriptions Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to enumerate the ratha-cihnāni and distinguishing marks of those advancing in a forceful approach toward Droṇa, led by Bhīma and supported by multiple allies. Saṃjaya responds with a structured battlefield register: successive leaders are identified through the colors, patterns, and ornamentation of their horses, the appearance of banners and armor, and the composition of accompanying troops. The chapter functions less as doctrinal discourse and more as an intelligence-style visual map—encoding presence, rank, and momentum through material signs (golden trappings, varied equine hues, and coordinated entourages). It culminates in the impression of a dense, multi-king coalition whose assembled brilliance is rhetorically emphasized, while maintaining the reportorial frame of war narration.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्धभूमि की धूल और शंखनाद के बीच, संजय से पूछते हैं—जब द्रोणाचार्य ने महासमर में पाण्डवों को रोककर मोर्चा बाँधा, तब आगे क्या घटा? → वीरता का मानदण्ड उछलता है—वही सच्चा शूर है जो भग्न-सेनाओं को देखकर भी लौटकर मोर्चा सँभाले। द्रोण की अडिग व्यवस्था देखकर दोनों पक्षों में बेचैनी फैलती है; पाण्डवों की शक्ति स्वीकारते हुए भी कौरव-शिविर में यह भय उठता है कि कहीं भारद्वाजपुत्र पर असह्य भार न पड़ जाए। → सेनाके मध्य, स्वजनों से घिरे दुर्योधन कर्ण से प्रहर्षित होकर बोलता है; कर्ण का आग्रह निर्णायक बनता है—‘शीघ्र चलो, जहाँ द्रोण व्यवस्थित हैं; कहीं यतव्रती द्रोण को पाण्डव महानाग पर कूदते कोकाओं की तरह घेरकर मार न डालें।’ → कर्ण की बात सुनकर दुर्योधन भाइयों सहित द्रोण के रथ की ओर बढ़ता है। उधर पाण्डव-रथों का महान कोलाहल उठता है—एकमात्र लक्ष्य: द्रोण का वध। → द्रोण को घेरने के लिए बढ़ती पाण्डव-वाहिनी और द्रोण की रक्षा को दौड़ते दुर्योधन-कर्ण—दोनों धाराएँ टकराने ही वाली हैं।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि द्रोणयुद्धे द्वाविशो5ध्याय: ।॥ २२ || इस प्रकार श्रीमह्मा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें द्रोणाचार्यका युद्धविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं।) न-आऔका-<> २ त्रयोविशो<् ध्याय: पाण्डव-सेनाके महारथियोंके रथ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील संशप्तकवधपर्वांतर्गत द्रोणयुद्धविषयक बाविसावा अध्याय समाप्त झाला ॥२२॥ धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! भीमाला अग्रस्थानी ठेवून क्रोधाने पेटून जे द्रोणासमोर धावून गेले, त्या सर्वांच्या रथांची चिन्हे मला सांग।
Verse 2
आर्या युद्धे मतिं कृत्वा क्षत्रियाणां यशस्करीम् । असेवितां कापुरुषै: सेवितां पुरुषर्षभै:
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! क्षत्रियांचे यश वाढविणारी, भित्र्यांनी न स्वीकारलेली आणि पुरुषश्रेष्ठांनी सेविलेली अशी आर्य युद्धनीती मनात दृढ करून—जेव्हा त्या महासमरात द्रोणाचार्यांनी पांडवांसह सर्व पांचालांना पराभूत करून पिटाळले—तेव्हा त्यांच्या समोर आणखी कोणता वीर उभा राहिला काय?
Verse 3
स हि वीरोन्नत: शूरो यो भग्नेषु निवर्तते । अहो नासीत् पुमान् कश्रिद् दृष्टवा द्रोणं व्यवस्थितम्
संजय म्हणाला—जो इतर सैन्य भग्न होऊन पळून गेल्यावरही परत फिरून रणभूमीत उभा राहतो, तोच वीरांमध्ये उन्नत आणि शौर्यसंपन्न होय। अहो! द्रोणाचार्य ठाम उभे असताना त्यांना पाहून त्या वेळी पांडवांत एकही पुरुषवीर नव्हता काय?
Verse 4
जृम्भमाणमिव व्याप्र॑ प्रभिन्नमिव कुज्जरम् । त्यजन्तमाहवे प्राणान् संनद्ध॑ं चित्रयोधिनम्
संजय म्हणाला—तो रणांगणात जणू जांभई देणारा व्याघ्र आणि मदाने उन्मत्त झालेला गजराज असा भासत होता. पूर्ण कवचधारी, नानाविध युक्त्यांनी युद्ध करणारा, आणि रणात प्राणही अर्पण करण्यास उद्यत होता.
Verse 5
महेष्वासं नरव्याप्रं द्विषतां भयवर्धनम् । कृतज्ञं सत्यनिरतं दुर्योधनहितैषिणम्
संजय म्हणाला—मी द्रोणाचार्यांना पाहिले—महाधनुर्धर, नरव्याघ्र, शत्रूंचा भय वाढविणारे; उपकार जाणणारे, सत्यनिष्ठ, आणि दुर्योधनाच्या हिताचे इच्छुक.
Verse 6
भारद्वाजं तथानीके दृष्टवा शूरमवस्थितम् | के शूरा: संन्यवर्तन्त तन््ममाचक्ष्व संजय
भरद्वाजपुत्र वीर द्रोण व्यूहात अढळ उभा आहे असे पाहून धृतराष्ट्र म्हणाला—“कोणते शूर परत फिरून त्याचा सामना करू लागले? संजय, हा वृत्तांत मला सांग.”
Verse 7
संजय उवाच तान् दृष्टवा चलितानू् संख्ये प्रणुन्नान् द्रोणसायकै: । पज्चालान् पाण्डवान् मत्स्यान् सृज्जयांश्वेदिकिकयान्
संजय म्हणाला—महाराज, रणात द्रोणाच्या बाणांनी पीडित होऊन डगमगलेले व मागे ढकलले गेलेले पांचाल, पांडव, मत्स्य, सृंजय तसेच चेदि आणि केकय देशीय योद्धे मी पाहिले.
Verse 8
द्रोणचापविमुक्तेन शरौघेणाशुहारिणा । सिन्धोरिव महौघेन हियमाणान् यथा प्लवान्
संजय म्हणाला—राजन्, द्रोणाच्या धनुषातून सुटलेला वेगवान, प्राणहर बाणांचा प्रवाह शत्रुसैन्याला तसाच वाहून नेऊ लागला, जसा समुद्राचा प्रचंड लाटा-प्रवाह अनेक नौका वाहून नेतो.
Verse 9
कौरवा: सिंहनादेन नानावाद्यस्वनेन च । रथद्विपनरांश्वैव सर्वत:ः समवारयन्
संजय म्हणाला—कौरवांनी सिंहनाद केला, नानाविध रणवाद्यांचा गंभीर निनाद उठविला आणि रथ, हत्ती, घोडे व पायदळ घेऊन सर्व बाजूंनी दडपून शत्रूला वेढा घातला।
Verse 10
तान् पश्यन् सैन्यमध्यस्थो राजा स्वजनसंवृत: । दुर्योधनो<ब्रवीत् कर्ण प्रहृष्ट: प्रहसन्निव
संजय म्हणाला—सेनेच्या मध्यभागी उभा, स्वजनांनी वेढलेला राजा दुर्योधन पांडवसेनेकडे पाहून अत्यंत आनंदित झाला आणि जणू हसतच कर्णाला म्हणाला।
Verse 11
दुर्योधन उवाच पश्य राधेय पज्चालानू प्रणुन्नान् द्रोणसायकै: । सिंहेनेव मृगान् वन्यांस्त्रासितान् दृढ्धन्वना
दुर्योधन म्हणाला—राधेय, पाहा! द्रोणांच्या बाणांनी हे पांचाल जसे हुसकावले व भयभीत झाले आहेत, तसेच दृढधनुष्यधारी सिंह वनातील मृगांना त्रस्त करतो।
Verse 12
नैते जातु पुनर्युद्धमीहेयुरिति मे मति: । यथा तु भग्ना द्रोणेन वातेनेव महाद्रुमा:
दुर्योधन म्हणाला—माझे मत असे की हे पुन्हा कधी युद्धाची इच्छा करणार नाहीत; जशी प्रचंड वारा महावृक्ष उन्मळून टाकतो, तसा द्रोणांनी यांना मोडून टाकले आहे।
Verse 13
अर्दयमाना: शरैरेते रुक्मपुड्खैर्महात्मना । पथा नैकेन गच्छन्ति घूर्णमानास्ततस्तत:,महामना द्रोणके सुवर्णमय पंखयुक्त बाणोंद्वारा पीड़ित होकर ये इधर-उधर चक्कर काटते हुए एक ही मार्गसे नहीं भाग रहे हैं
दुर्योधन म्हणाला—महात्मा द्रोणांच्या सुवर्णपंखी बाणांनी छळले गेलेले हे लोक एकाच वाटेने पळत नाहीत; गोंधळून डगमगत इकडे-तिकडे विखुरले जात आहेत।
Verse 14
संनिरुद्धाश्न॒ कौरव्यैद्रोणेन च महात्मना । एते<न्ये मण्डली भूता: पावकेनेव कुझड्जरा:
दुर्योधन म्हणाला—कौरवांनी आणि महात्मा द्रोणांनी या योद्ध्यांची गती रोखून त्यांना घेरले आहे. जसे दावानळात अडकलेले हत्ती, तसे हे व इतर पांडव-योद्धे सर्व बाजूंनी वेढले गेले आहेत.
Verse 15
भ्रमरैरिव चाविष्टा द्रोणस्य निशितै: शरै: । अन्योन्यं समलीयन्त पलायनपरायणा:,भ्रमरोंके समान द्रोणके पैने बाणोंसे घायल होकर ये रणभूमिसे पलायन करते हुए एक-दूसरेकी आउडमें छिप रहे हैं
दुर्योधन म्हणाला—भ्रमरांसारखे द्रोणांच्या धारदार बाणांनी विद्ध होऊन हे, पळून जाण्याच्याच ध्यासाने, एकमेकांमध्ये मिसळत एकमेकांच्या आड लपत रणभूमीतून पळत आहेत.
Verse 16
एष भीमो महाक्रोधी हीन: पाण्डवसृञ्जयै: । मदीयैरावृतो योधै: कर्ण नन्दयतीव माम्
दुर्योधन म्हणाला—पहा, हा महाक्रोधी भीम पांडव व सृंजयांपासून वेगळा पडून माझ्या योद्ध्यांनी वेढला गेला आहे. कर्णा! या अवस्थेतही भीमसेन जणू माझे मन आनंदित करीत आहे.
Verse 17
व्यक्त द्रोणमयं लोकमद्य पश्यति दुर्मति: । निराशो जीवितान्नूनमद्य राज्याच्च पाण्डव:,निश्चय ही आज जीवन और राज्यसे निराश हो यह दुर्बुद्धि पाण्डुकुमार सारे संसारको द्रोणगमय ही देख रहा होगा
दुर्योधन म्हणाला—आज तो तो दुर्बुद्धी पांडव स्पष्टपणे सारा लोक द्रोणमयच पाहत आहे. निश्चयच आज तो जीवनाबद्दल आणि राज्याबद्दलही निराश झाला आहे.
Verse 18
कर्ण उवाच नैष जातु महाबाहुर्जीवन्नाहवमुत्सूजेत् । न चेमान् पुरुषव्यात्र सिंहनादान् सहिष्यति
कर्ण म्हणाला—राजन्! हा महाबाहू भीमसेन जिवंत असताना कधीही युद्ध सोडणार नाही. आणि पुरुषव्याघ्रा! तुमच्या सैनिकांचे हे सिंहनाद भीमसेन कधीही सहन करणार नाही.
Verse 19
न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरन्निति मे मति: । शूराश्ष बलवन्तश्न कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा:
माझे असे मत आहे की पांडव युद्धात कधीही मोडणार नाहीत. ते शूर आणि बलवान आहेत, अस्त्रविद्येत पूर्ण निपुण आहेत आणि युद्धोन्मादाने प्रज्वलित; असे योद्धे रणभूमीपासून पाठ फिरवत नाहीत.
Verse 20
विषाग्निद्यूतसंक्लेशान् वनवासं च पाण्डवा: । स्मरमाणा न हास्यन्ति संग्राममिति मे मति:
माझा असा विश्वास आहे की तुम्ही दिलेल्या विषप्रयोग, अग्निदाह, द्यूत-क्लेश आणि वनवासाची यातना आठवून पांडव कधीही संग्रामभूमी सोडणार नाहीत.
Verse 21
निवृत्तो हि महाबाहुरमितौजा वृकोदर: । वरान् वरान् हि कौन्तेयो रथोदारान् हनिष्यति,अमिततेजस्वी महाबाहु कुन्तीपुत्र वृकोदर इधरकी ओर लौटे हैं। वे बड़े-बड़े उदार महारथियोंको चुन-चुनकर मारेंगे
अमित पराक्रमाचा महाबाहू वृकोदर परत याच बाजूस वळला आहे. तो कुन्तीपुत्र एकामागून एक श्रेष्ठ-श्रेष्ठ उदार महारथींना निवडून निवडून ठार करील.
Verse 22
असिना धनुषा शक््त्या हयैनगिनरि रथै: | आयसेन च दण्डेन व्रातान् व्रातान् हनिष्यति,वे खड्ग, धनुष, शक्ति, घोड़े, हाथी, मनुष्य एवं रथोंद्वारा और लोहेके डंडेसे समूह-के- समूह सैनिकोंका संहार कर डालेंगे
तो खड्ग, धनुष्य व शक्तीने; घोडे, हत्ती, नर आणि रथ यांच्या साहाय्याने; तसेच लोखंडी दंडानेही—गटागटाने सैनिकांचा संहार करील.
Verse 23
तमेनमनुवर्तन्ते सात्यकिप्रमुखा रथा: । पज्चाला: केकया मत्स्या: पाण्डवाश्न विशेषत:,देखो, भीमसेनके पीछे सात्यकि आदि महारथी तथा पांचाल, केकय, मत्स्य और विशेषत: पाण्डव योद्धा भी आ रहे हैं
त्याच्या मागोमाग सात्यकि-प्रमुख महारथी रथांवरून पुढे सरकत आहेत. पांचाल, केकय, मत्स्य—आणि विशेषतः पांडव योद्धे—ही त्याचा पाठपुरावा करीत येत आहेत.
Verse 24
शुराश्न बलवन्तश्न विक्रान्ताश्व महारथा: । विनिध्नन्तश्न भीमेन संरब्धेनाभिचोदिता:,क्रोधमें भरे हुए भीमसेनसे प्रेरित हो वे शूरवीर, बलवान् पराक्रमी महारथी सैनिक हमारे सैनिकोंको मारते आ रहे हैं
कर्ण म्हणाला—क्रोधाने संतप्त भीमसेनाने प्रेरित झालेले ते शूर, बलवान व पराक्रमी महारथी पुढे सरकत आमच्या सैन्याचा संहार करीत आहेत।
Verse 25
ते द्रोणमभिवर्तन्ते सर्वतः कुरुपुड्भवा: | वृकोदरं परीप्सन्त: सूर्यमभ्रगणा इव,वे कुरुश्रेष्ठ पाण्डव भीमसेनकी रक्षाके लिये द्रोणाचार्यको सब ओरसे उसी प्रकार घेर रहे हैं, जैसे बादल सूर्यको ढक लेते हैं
कर्ण म्हणाला—वृकोदर (भीम) याचे रक्षण करण्याच्या हेतूने ते कुरुश्रेष्ठ योद्धे द्रोणाचार्याला सर्व बाजूंनी असे घेरत आहेत, जसे मेघसमूह सूर्याला झाकून टाकतात।
Verse 26
(समरेषु तु निर्दिष्टा: पाण्डवा: कृष्णबान्धवा: । ह्वीमन्त: शत्रुमरणे निपुणा: पुण्यलक्षणा: ।।
कर्ण म्हणाला—राजा, पांडवांचे बंधू व सहाय्यक श्रीकृष्ण आहेत; ते त्यांना युद्धधर्माचा सतत उपदेश करतात. ते लज्जाशील, शत्रुनिधनात निपुण आणि पुण्यलक्षणांनी युक्त आहेत. रणांगणात अनेक राजे त्यांच्या अधीन झाले आहेत; म्हणून नारायण अग्रस्थानी असलेल्या पांडवांचा तू अवमान करू नकोस. ते सर्व एकाच ध्येयाने चालले आहेत; व्रतधारी द्रोणाचार्य असुरक्षित राहिले तर ते त्यांना तसेच पीडतील, जसे मरणास आतुर पतंग दीपावर झेपावतात।
Verse 27
असंशयं कृतास्त्राश्न पर्याप्ताश्चापि वारणे | अतिभारमहं मन्ये भारद्वाजे समाहितम्
कर्ण म्हणाला—यात संशय नाही की ते पांडव अस्त्रविद्येत पारंगत आहेत आणि द्रोणाचार्यांची गती रोखण्यास समर्थ आहेत. मला वाटते, या क्षणी भारद्वाजपुत्र द्रोणावर अतिशय मोठा भार येऊन पडला आहे।
Verse 28
शीघ्रमनुगमिष्यामो यत्र द्रोणो व्यवस्थित: । कोका इव महानागं मा वै हन्युर्यतव्रतम्
कर्ण म्हणाला—चला, द्रोणाचार्य जिथे उभे आहेत तिथे आपण त्वरेने जाऊ; नाहीतर कोल्ह्यांसारखे ते शत्रू महान गजराजासारख्या व्रतधारी द्रोणाचा वध करतील।
Verse 29
संजय उवाच राधेयस्य वच: श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत: । भ्रातृभि: सहितो राजन प्रायाद् द्रोणरथं प्रति
संजय म्हणाला—महाराज! राधेय कर्णाचे वचन ऐकून राजा दुर्योधन आपल्या भावांसह द्रोणाचार्यांच्या रथाकडे निघाला।
Verse 30
तत्रारावो महानासीदेकं द्रोणं जिघांसताम् | पाण्डवानां निवृत्तानां नानावर्णह्योत्तमै:
तेथे नानावर्णी उत्तम घोड्यांनी जुतेल्या रथांवर परत आलेल्या पांडव-सैनिकांचा, एकट्या द्रोणाचार्याला मारण्याच्या इच्छेने, मोठा कोलाहल उठला होता।
Frequently Asked Questions
No explicit dharma-sankat is argued as a formal dilemma; the ethical pressure is implicit—how rulers rely on mediated knowledge (reports and signs) to judge unfolding violence and responsibility.
The chapter underscores epistemic discipline in governance: recognition systems, reliable description, and the dependence of political judgment on structured information during crisis.
A direct phalaśruti is not presented here; the meta-function is archival—preserving a recognizable map of participants and signs to situate subsequent events within the epic’s war chronicle.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.