Adhyaya 202

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! भीमसेनको उस अस्त्रसे घिरा हुआ देख अर्जुनने उन्हें उसके तेजका निवारण करनेके लिये वारुणास्त्रसे ढक दिया

संजय म्हणाला—राजन्! भीमसेन त्या अस्त्राने वेढला गेला आहे असे पाहून, अर्जुनाने त्याचे तेज निवारण्यासाठी वारुणास्त्राने त्याला आच्छादित केले.

Verse 2

नालक्षयत तत्‌ कश्रनिद्‌ वारुणास्त्रेण संवृतम्‌ । अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजस:

वारुणास्त्राने वेढलेल्या भीमसेनाला कोणीही ओळखू शकला नाही. अर्जुनाची विलक्षण चपळता आणि त्या अस्त्राच्या तेजाचेच आवरण—या दोन्ही कारणांनी योद्ध्यांना भिम वारुणास्त्रात गुंतला आहे हे दिसले नाही.

Verse 3

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृत: । अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दश:

घोडे, सारथी आणि रथासह भीम द्रोणपुत्राच्या अस्त्राने पूर्णपणे आच्छादित झाला. तो जणू अग्नीमध्ये ठेवलेला अग्नी—ज्वालांच्या माळेने वेढलेला, इतका दुर्दर्श झाला की त्याच्याकडे पाहणेही कठीण झाले.

Verse 4

यथा रात्रिक्षये राजन्‌ ज्योतींष्यस्तागिरिं प्रति । समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

राजन्! जशी रात्रि संपताना तेजस्वी ग्रह-नक्षत्र अस्ताचलाकडे सरकतात असे भासते, तशीच अश्वत्थाम्याची बाणे एकवटून भीमसेनाच्या रथावर कोसळू लागली.

Verse 5

स हि भीमो रथश्चास्य हया: सूतश्न मारिष | संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गता&भवन्‌,माननीय नरेश! भीमसेन तथा उनके रथ, घोड़े और सारथि--ये सभी अभश्वत्थामाके अस्त्रसे आच्छादित हो आगकी लपटोंके भीतर आ गये थे

मान्य नरेश! भीम, त्याचा रथ, घोडे आणि सारथी—हे सर्व द्रोणपुत्राच्या अस्त्राने पूर्णपणे आच्छादित झाले; अश्वत्थाम्याच्या त्या प्रहाराने झाकले जाऊन ते जणू धगधगत्या अग्नीच्या मध्यात ढकलले गेले.

Verse 6

यथा दग्ध्वा जगत्‌ कृत्स्नं समये सचराचरम्‌ । गच्छेद्‌ वल्नलिविंभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्‌

जशी प्रलयकाळी संवर्तक अग्नी चराचरांसह संपूर्ण जगत् जाळून परमात्म्याच्या मुखात प्रवेश करतो, तशीच ती भयानक अस्त्रशक्ती भीमसेनाला सर्व बाजूंनी झाकून टाकू लागली.

Verse 7

सूर्यमग्नि: प्रविष्ट: स्थाद्‌ यथा चाग्निं दिवाकर: । तथा प्रविष्टं तत्‌ तेजो न प्राज्ञायत पाण्डव:

जसा सूर्यांत अग्नी आणि अग्नीत सूर्य प्रविष्ट झाला असावा, तसाच त्या अस्त्राचा तेजस्वी प्रकाश भीमसेनावर पसरला; म्हणून पांडुपुत्र भीमसेन कोणालाही दिसेनासा झाला.

Verse 8

विकीर्णमस्त्रं तद्‌ दृष्टवा तथा भीमरयथं प्रति । उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्धमाहवे

ते अस्त्र विखुरलेले पाहून आणि ते भीमाच्या रथावर छावत असल्याचे पाहून, तसेच रणांगणात प्रतिद्वन्द्वी नसल्याने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा अधिकच प्रबळ होत असल्याचे पाहून।

Verse 9

सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्‍्यस्तशस्त्रमचेतनम्‌ | युधिष्ठिरपुरोगांश्व विमुखांस्तानू महारथान्‌

पांडवांची सारी सेना शस्त्रे टाकून भयाने अचेतन झाली; आणि युधिष्ठिराच्या पुढाकाराने ते महारथीही युद्धापासून विमुख झाले.

Verse 10

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती । अवलप्लुत्य रथाद्‌ वीरौ भीममाद्रवतां ततः:

तेव्हा महाद्युती वीर अर्जुन आणि वासुदेव दोघेही घाईने रथातून उडी मारून भीमाकडे धावले.

Verse 11

ततस्तद्‌ द्रोणपुत्रस्य तेजो5स्त्रबलसम्भवम्‌ । विगाहा[ तौ सुबलिनौ मायया55विशतां तथा

तेथे पोहोचून ते दोघे अतिबलवान वीर द्रोणपुत्राच्या अस्त्रबलातून उत्पन्न झालेल्या त्या ज्वलंत तेजात घुसले आणि मायेद्वारे त्यात प्रविष्ट झाले.

Verse 12

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत्‌ सो<स्त्रजोडनल: । वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्वाच्च कृष्णयो:

तेव्हा त्या दोघांनी शस्त्रे खाली ठेवली होती; वरुणास्त्राचाही प्रयोग केला होता आणि ते दोघे कृष्ण अत्यंत पराक्रमी होते. म्हणून त्या अस्त्रातून उत्पन्न झालेली अग्नी त्यांना जाळू शकली नाही.

Verse 13

ततश्नकृषतुर्भीम॑ सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ बलात्‌

तेव्हा भीमाने हळूहळू आपली सर्व शस्त्रे-आयुधे व युद्धसामग्री खाली ठेवली. नारायणास्त्र शांत करण्यासाठी नर-नारायणांनी आपल्या अप्रतिहत सामर्थ्याने ते प्रशमित केले.

Verse 14

तदनन्तर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन और श्रीकृष्णने उस नारायणास्त्रकी शान्तिके लिये भीमसेनको और उनके सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको बलपूर्वक रथसे नीचे खींचा ।।

यानंतर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन आणि श्रीकृष्ण यांनी नारायणास्त्र शांत करण्यासाठी भीमसेनाला त्याच्या सर्व शस्त्रायुधांसह बलपूर्वक रथातून खाली ओढून घेतले. ओढले जात असताना कुन्तीपुत्र भीमसेन अधिकच प्रचंड गर्जना करू लागला; त्यामुळे अश्वत्थाम्याचे ते घोर, अत्यंत दुर्जय अस्त्र आणखी वाढू लागले.

Verse 15

तमब्रवीद्‌ वासुदेव: किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणो5पि कौन्तेय यद्‌ युद्धान्न निवर्तसे

तेव्हा वासुदेव त्याला म्हणाले—“हे पांडुनंदना, हे काय? हे कौन्तेया, रोखले जात असूनही तू युद्धातून का परत फिरत नाहीस?”

Verse 16

यदि युद्धेन जेया: स्युरिमे कौरवनन्दना: । वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभा:

जर युद्धाने हे कौरवनंदन जिंकू शकत असतील, तर आम्हीही येथे युद्ध करू—आणि हे नरश्रेष्ठ वीरही (आमच्यासह) लढतील.

Verse 17

उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे कहा--'पाण्डुनन्दन! कुन्तीकुमार! यह क्या बात है कि तुम मना करनेपर भी युद्धसे निवृत्त नहीं हो रहे हो। यदि ये कौरवनन्दन इस समय युद्धसे ही जीते जा सकते तो हम और ये सभी नरश्रेष्ठ राजा लोग युद्ध ही करते ।।

त्या वेळी भगवान श्रीकृष्ण त्याला म्हणाले— “पांडुनंदन! कुंतीपुत्र! ही काय गोष्ट—आवरण घातले तरी तू युद्धातून निवृत्त होत नाहीस? जर या वेळी कौरवनंदनांना केवळ युद्धानेच जिंकता आले असते, तर आम्ही आणि हे सर्व नरश्रेष्ठ राजे युद्धच केले असते. पण तुझे सर्व सैनिक एकाच वेळी रथांवरून उतरले आहेत; म्हणून, हे कौन्तेय, तूही त्वरेने रथावरून उतरून संग्रामातून दूर हो।”

Verse 18

एवमुक्‍्त्वा तु तं॑ कृष्णो रथाद्‌ भूमिमवर्तयत्‌ । निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्‌,ऐसा कहकर श्रीकृष्णने क्रोधसे लाल आँखें करके सर्पके समान फुफकारते हुए भीमसेनको रथसे भूमिपर उतार लिया

असे बोलून श्रीकृष्णाने त्याला रथावरून भूमीवर उतरविले. तो क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, संतप्त गजासारखा फुफकारत, जोरजोराने श्वास घेत होता.

Verse 19

यदापकृष्ट: स रथानन्यासितकश्चायुधं भुवि । ततो नारायणान्त्र तत्‌ प्रशान्तं शत्रुतापनम्‌

जेव्हा ते रथांवरून उतरून आपली आयुधे भूमीवर ठेवून मागे सरले, तेव्हा शत्रूंना संताप देणारे ते नारायणास्त्र आपोआप शांत झाले.

Verse 20

संजय उवाच तस्मिन्‌ प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे । बभूवुर्विमला: सर्वा दिश: प्रदिश एव च

संजय म्हणाला— राजन्! विधिपूर्वक जेव्हा ते दुःसह तेज शांत झाले, तेव्हा सर्व दिशा आणि विदिशा निर्मळ झाल्या.

Verse 21

प्रववुश्च शिवा वाता: प्रशान्ता मृगपक्षिण: । वाहनानि च ह्ृष्टानि प्रशान्ते<स्त्रे सुदुर्जये

संजय म्हणाला— राजन्! शुभ, शीतल वारे वाहू लागले; मृग-पक्षी शांत झाले; आणि ते अत्यंत दुर्जय अस्त्र शांत होताच वाहनेही हर्षित व निवांत झाली.

Verse 22

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत । बभौ भीमो निशापाये धीमान्‌ सूर्य इवोदित:,भारत! उस भयंकर तेजके दूर हो जानेपर बुद्धिमान्‌ भीमसेन रात बीतनेपर उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

भारत! ते भयंकर तेज दूर झाल्यावर, रात्रि संपता बुद्धिमान भीमसेन उदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासू लागला.

Verse 23

हतशेषं बल॑ तत्‌ तु पाण्डवानामतिष्ठत । अस्त्रव्युपरमाद्धुष्टं तव पुत्रजिघांसया,पाण्डवोंकी जो सेना मरनेसे बच गयी थी, वह उस अस्त्रके शान्त हो जानेसे पुनः आपके पुत्रोंका विनाश करनेके लिये हर्षसे खिल उठी

पांडवांची जी सेना संहारातून उरली होती, अस्त्रांचा उपशम होताच ती पुन्हा ठाम उभी राहिली; तुझ्या पुत्रांचा नाश करण्याच्या इच्छेने ती धैर्याने फुलून उठली.

Verse 24

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा । दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्‌,महाराज! उस अस्त्रके प्रतिहत और पाण्डव-सेनाके सुव्यवस्थित हो जानेपर दुर्योधनने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--

महाराज! अस्त्र परतवून लावले गेले आणि पांडवसेना पुन्हा नीट मांडणीस आली, तेव्हा दुर्योधनाने द्रोणपुत्राला असे म्हटले.

Verse 25

अश्वत्थामन्‌ पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्‌ प्रयोजय । अवस्थिता हि पज्चाला: पुनरेते जयैषिण:

“अश्वत्थामा! हे अस्त्र पुन्हा लवकर वापर; कारण हे पांचाल अजूनही ठाम उभे आहेत आणि पुन्हा विजयाची इच्छा धरून आहेत.”

Verse 26

'अश्वत्थामन्‌! तुम पुनः शीघ्र ही इसी शस्त्रका प्रयोग करो; क्योंकि विजयकी अभिलाषा रखनेवाले ये पांचाल सैनिक पुनः युद्धके लिये आकर डट गये हैं' ।।

“अश्वत्थामा! तू पुन्हा लवकरच हाच शस्त्रप्रयोग कर; कारण विजयाची इच्छा बाळगणारे हे पांचाल योद्धे पुन्हा युद्धासाठी येऊन डटून उभे राहिले आहेत.” असे तुझ्या पुत्राने म्हटल्यावर, मान्यवर, अश्वत्थामा अत्यंत खिन्न होऊन दीर्घ उसासा टाकत राजाला असे म्हणाला.

Verse 27

नैतदावर्तते राजन्नस्त्र द्विनोपपद्यते | आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशय:

संजय म्हणाला—राजन्! हे अस्त्र सोडल्यावर परत फिरत नाही आणि याचा दुसऱ्यांदा उपयोगही होऊ शकत नाही. जर ते परत वळविण्याचा किंवा पुन्हा चालविण्याचा प्रयत्न केला, तर तेच अस्त्र प्रयोग करणाऱ्यावरच उलट प्रहार करील—यात संशय नाही.

Verse 28

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेव: प्रयुक्तवान्‌ अन्यथा विहित: संख्ये वध: शत्रोर्जनाधिप

संजय म्हणाला—जनाधिप! वासुदेव श्रीकृष्णाने या अस्त्राचा प्रतिघात करण्याचा उपाय केला आहे. अन्यथा आजच्या संग्रामात शत्रूंसाठी जो वध नियत होता, तो निश्चयाने पूर्ण झाला असता.

Verse 29

पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान्‌ मृत्युने निर्जय: । विजिताश्चारयो होते शस्त्रोत्स्गान्मृतोपमा:

संजय म्हणाला—पराजय असो वा मृत्यु—पराजयापेक्षा मृत्युच श्रेष्ठ. सर्व शत्रू जिंकले गेले होते; शस्त्रे टाकून ते मृतासारखे उभे राहिले होते.

Verse 30

दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद्‌ द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुध्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

दुर्योधन म्हणाला—आचार्यपुत्र! अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ! जर हे अस्त्र दुसऱ्यांदा चालविता येत नसेल, तर इतर शस्त्रांनी या गुरुघात्यांचा वध कर.

Verse 31

त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि । इच्छतो न हि ते मुच्येत्‌ संक्रुद्धों हि पुरंदर:

दुर्योधन म्हणाला—तुझ्यात दिव्य शस्त्रे निहित आहेत आणि अमिततेजस्वी त्र्यम्बक (शंकर) याच्यातही. तू जर वध करावयास इच्छिलास, तर क्रोधाने पेटलेला पुरंदर (इंद्र) सुद्धा तुझ्यापासून सुटू शकणार नाही.

Verse 32

धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते । तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणि: किमकरोत्‌ पुन:

धृतराष्ट्र म्हणाले—तो अस्त्र प्रतिहत झाला आणि द्रोणाचार्यही कपटाने मारले गेले; तेव्हा दुर्योधनाने तसे सांगितल्यावर द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने पुढे काय केले?

Verse 33

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! द्रोणाचार्य छलपूर्वक मारे गये और नारायणास्त्र भी प्रतिहत हो गया

धृतराष्ट्र म्हणाले—संजय! द्रोणाचार्य कपटाने मारले गेले आणि नारायणास्त्रही प्रतिहत झाले. दुर्योधनाने तसे म्हणताच अश्वत्थाम्याने पुढे काय केले? कारण त्याने पाहिले की नारायणास्त्रातून सुटलेले पांडव रणांगणात युद्धासाठी सज्ज होऊन सेनेच्या अग्रभागी वावरत आहेत.

Verse 34

संजय उवाच जानन्‌ पितुः: स निधन सिंहलाड्गूलकेतन: । सक्रोधो भयमुत्सूज्य सो$भिदुद्राव पार्षतम्‌

संजय म्हणाले—राजन्! सिंहाच्या शेपटीचे चिन्ह असलेली ध्वजा धारण करणारा अश्वत्थामा पित्याचा वध जाणून क्रोधाने पेटला; भय टाकून देऊन तो धृष्टद्युम्नावर धावून गेला.

Verse 35

अभिद्र॒त्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ । पज्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभ:

नरश्रेष्ठ! जवळ जाऊन पुरुषप्रवर अश्वत्थाम्याने धृष्टद्युम्नावर प्रथम ‘क्षुद्रक’ नावाचे वीस बाण सोडले; मग अतिवेगाने पाच बाणांनी त्याला भेदले.

Verse 36

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्‌ ज्वलन्तमिव पावकम्‌ । द्रोणपुत्रं त्रिषष्टया तु राजन्‌ विव्याध पत्रिणाम्‌

संजय म्हणाले—मग, राजन्! धृष्टद्युम्नाने ज्वलंत अग्नीसारखा द्रोणपुत्राला त्रेसष्ट पंखयुक्त बाणांनी भेदले.

Verse 37

राजन्‌! तदनन्तर धृष्टद्युम्नने प्रजलित अग्निके समान तेजस्वी द्रोणपुत्रको तिरसठ बाणोंसे बींध डाला ।। सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । हयांश्व चतुरो<विध्यच्चतुर्भिनिशितै: शरै:

संजय म्हणाला—राजन्! त्यानंतर प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी धृष्टद्युम्नाने द्रोणपुत्राला त्रेसष्ट बाणांनी भेदले. स्वर्णपुंख व शिळेवर धार लावलेल्या वीस बाणांनी त्याचा सारथीही जखमी केला आणि चार तीक्ष्ण बाणांनी त्याचे चारही घोडेही विद्ध केले.

Verse 38

फिर शानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बीस बाणोंसे उसके सारथिको और चार तीखे सायकोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

मग शाणेवर चढवून धार लावलेल्या सुवर्णपंखी वीस तीक्ष्ण बाणांनी त्याने त्याचा सारथी जखमी केला आणि चार धारदार सायकांनी त्याचे चारही घोडेही घायाळ केले. द्रौणि (अश्वत्थामा) याला वारंवार भेदून तो महाबली जणू पृथ्वीच कंपवित होता. त्या महासमरात धृष्टद्युम्न आणि अश्वत्थामा परस्परांना सतत विद्ध करीत सिंहांसारखे गर्जत होते—जणू सर्वलोकांचे प्राणच हिरावून घेणार असावेत.

Verse 39

पार्षतस्तु बली राजन्‌ कृतास्त्र: कृतनिश्चय: । द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

संजय म्हणाला—राजन्! तेव्हा पराक्रमी पार्षत (पृषतपुत्र) धृष्टद्युम्न, अस्त्रविद्येत निपुण व दृढनिश्चयी होऊन, फक्त द्रौणीकडेच धावला; युद्धातून परतण्याची अट त्याने मृत्यूच ठरविली होती.

Verse 40

ततो बाणमयं वर्ष द्रोणपुत्रस्य मूर्थनि । अवासृजदमेयात्मा पाज्चाल्यो रथिनां वर:

संजय म्हणाला—त्यानंतर अमेय आत्मबलाने युक्त, रथींमध्ये श्रेष्ठ पांचालपुत्र धृष्टद्युम्नाने द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) यांच्या मस्तकावर बाणांचा वर्षाव केला.

Verse 41

त॑ द्रौणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभि: । विव्याध चैनं दशभि: पितुर्वधमनुस्मरन्‌

संजय म्हणाला—समरात क्रुद्ध झालेल्या द्रौणि अश्वत्थामाने पित्याच्या वधाचे वारंवार स्मरण करीत धृष्टद्युम्नाला बाणांनी झाकून टाकले आणि दहा बाणांनी भेदून त्याला गंभीर जखम केली.

Verse 42

द्वाभ्यां च सुविसृष्ट भ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके । छित्त्वा पाड्चालराजस्य द्रौणिरन्यै: समार्दयत्‌

संजय म्हणाला—चांगल्या रीतीने सोडलेल्या दोन क्षुरबाणांनी द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने पांचालराजपुत्राचा ध्वज व धनुष्य छेदिले; आणि मग इतर बाणांनी त्याला महायुद्धात अत्यंत पीडित केले.

Verse 43

व्यश्वसूतरथं चैन द्रौणिश्नलक्रे महाहवे । तस्य चानुचरान्‌ सर्वान्‌ क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरै:

इतकेच नव्हे, त्या महायुद्धात द्रौणिने धृष्टद्युम्नाला घोडे, सारथी व रथ यांपासूनही वंचित केले; आणि क्रोधाने त्याचे सर्व अनुचर बाणांनी मारत-मारत पळवून लावले.

Verse 44

ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पजचालानां विशाम्पते । सम्भ्रान्तरूपमार्त च न परस्परमैक्षत,प्रजानाथ! तदनन्तर पांचालोंकी सेना भ्रान्त एवं आर्त होकर भाग चली। उसके सैनिक एक-दूसरेको देखते नहीं थे

त्यानंतर, हे प्रजानाथ, पांचालांची सेना गोंधळून व व्याकुळ होऊन पळू लागली; सैनिकांना परस्परांकडे पाहण्याचीही शुद्ध उरली नाही.

Verse 45

दृष्टवा तु विमुखान्‌ योधान्‌ धृष्टद्युम्नं च पीडितम्‌ । शैनेयोडचोदयत्‌ तूर्ण रथं दौणिरथं प्रति

योद्धे युद्धापासून विमुख झालेले आणि धृष्टद्युम्न बाणांनी पीडित झालेला पाहून शैनेय सात्यकीने त्वरित आपला रथ द्रौणि (अश्वत्थामा) च्या रथाकडे हाकला.

Verse 46

अष्टभिनिशितैर्बाणैरश्व॒त्थामानमार्दयत्‌ । विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षण:

त्याने आठ धारदार बाणांनी अश्वत्थाम्याला जखमी केले; आणि मग अमर्षाने भरलेला सात्यकी नानाविध वीस बाणांनी पुन्हा प्रहार करून त्याला अधिकच दडपून टाकू लागला.

Verse 47

विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्‌ धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्‌

संजय म्हणाला—त्यानंतर त्याने सारथीलाही भेदले आणि चार बाणांनी चारही घोड्यांना जखमी केले. पूर्ण संयमित व सावध राहून, सिद्धहस्त योद्ध्यासारखा त्याने धनुष्य व ध्वज छेदून टाकले.

Verse 48

स साथ्र व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम्‌ । ह्दि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भुशम्‌,इसके बाद घोड़ोंसहित उसके सुवर्णभूषित रथको छिल्न-भिन्न कर डाला और समरांगणमें तीस बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

संजय म्हणाला—त्याने घोड्यांसह त्या सुवर्णभूषित रथालाही छिन्नभिन्न केले आणि रणांगणात तीस बाणांनी त्याच्या उरात घोर घाव घातला.

Verse 49

एवं स पीडितो राजलन्नश्वत्थामा महाबल: । शरजालै: परिवृत:ः कर्तव्यं नान्वपद्यत,राजन! इस प्रकार बाणोंके जालसे घिरकर पीड़ित हुए महाबली अश्वत्थामाको कोई कर्तव्य नहीं सूझता था

संजय म्हणाला—राजन्! अशा रीतीने पीडित होऊन आणि बाणांच्या जाळ्याने वेढला गेल्यामुळे महाबली अश्वत्थामाला काय कर्तव्य तेच सुचेना.

Verse 50

एवं गते गुरो: पुत्रे तव पुत्रो महारथ: । कृपकर्णादिश्नि: सार्थ शरै: सात्वतमावृणोत्‌

संजय म्हणाला—गुरुपुत्राची अशी अवस्था झाल्यावर, तुझा महारथी पुत्र दुर्योधन कृप, कर्ण इत्यादींसह पुढे येऊन सात्वतवीर सात्यकीला बाणवृष्टीने झाकून टाकू लागला.

Verse 51

दुर्योधनस्तु विंशत्या कृप: शारद्वतस्त्रिभि: । कृतवर्माथ दशभि: कर्ण: पञ्चाशता शरै:

संजय म्हणाला—दुर्योधनाने वीस बाणांनी, शारद्वतपुत्र कृपाने तीन बाणांनी, कृतवर्म्याने दहा बाणांनी आणि कर्णाने पन्नास बाणांनी (सात्यकीला) घायाळ केले.

Verse 52

दुःशासन: शतेनैव वृषसेनश्न सप्तभि: । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितै: शरै:

संजय म्हणाला—दुःशासनाने सात्यकीला शंभर बाणांनी आणि वृषसेनाने सात बाणांनी विद्ध केले. मग सर्व बाजूंनी त्वरेने तीक्ष्ण शरांनी त्यांनी त्याला भेदून टाकले.

Verse 53

ततः स सात्यकी राजन्‌ सवनिव महारथान्‌ | विरथान्‌ विमुखांश्वैव क्षणेनैवाकरोन्नूप,राजन्‌! तब सात्यकिने भी उन सभी महारथियोंको क्षणभरमें रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

संजय म्हणाला—त्यानंतर, हे राजन्, सात्यकीने क्षणातच त्या सर्व महारथींना रथहीन करून युद्धापासून विमुख केले.

Verse 54

अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ । चिन्तयामास दु:खारतों नि:श्वसंश्ष पुनः पुन:

संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ, अश्वत्थामाला शुद्ध आली तेव्हा तो दुःखाने व्याकुळ होऊन वारंवार दीर्घ नि:श्वास टाकीत काही काळ चिंतेत मग्न राहिला.

Verse 55

अथो रथान्तरं द्रौणि: समारुह्मु परंतप: । सात्यकिं वारयामास किरन्‌ शरशतान्‌ बहून्‌,फिर दूसरे रथपर आरूढ़ हो शत्रुतापन अश्व॒त्थामाने कई सौ बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया

संजय म्हणाला—मग शत्रुतापन द्रोणपुत्र अश्वत्थामा दुसऱ्या रथावर आरूढ होऊन, शेकडो बाणांचा वर्षाव करीत सात्यकीची आगेकूच रोखू लागला.

Verse 56

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे । विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथ:,रणभूमिमें द्रोणपुत्रको अपनी ओर आते देख महारथी सात्यकिने उसे पुनः रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

संजय म्हणाला—रणभूमीत भारद्वाजपुत्र अश्वत्थामा आपल्याकडे धावत येताना पाहून, महारथी सात्यकीने त्याला पुन्हा रथहीन करून युद्धापासून विमुख केले.

Verse 57

ततस्ते पाण्डवा राजन्‌ दृष्टवा सात्यकिविक्रमम्‌ | शड्खशब्दान्‌ भृशं चक्कुः सिंहनादांश्व नेदिरे,राजन! सात्यकिका यह पराक्रम देख पाण्डव बड़े जोर-जोरसे शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे

तेव्हा, राजन्! सात्यकीचा पराक्रम पाहून पांडवांनी मोठ्या जोराने शंखनाद केला आणि सिंहनादही केला।

Verse 58

एवं त॑ विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान्‌ महारथान्‌,इस प्रकार उसे रथहीन करके सत्यपराक्रमी सात्यकिने वृषसेनकी सेनाके तीन हजार विशाल रथोंको नष्ट कर दिया

अशा रीतीने त्याला विरथ करून सत्यपराक्रमी सात्यकीने वृषसेनाच्या सैन्यातील तीन हजार महारथींचा संहार केला।

Verse 59

अयुतं दन्तिनां सार्थ कृपस्थ निजघान सः । पज्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह,तदनन्तर कृपाचार्यकी सेनाके पंद्रह हजार हाथियोंका वध कर डाला; इसी तरह शकुनिके पचास हजार घोड़ोंको भी उन्होंने मार गिराया

त्यानंतर त्याने कृपाच्या विभागातील दहा हजार हत्तींचा समूह ठार केला आणि शकुनीचे पन्नास हजार घोडेही मारून टाकले।

Verse 60

ततो द्रौणिमहाराज रथमारुह्य[ वीर्यवान्‌ सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्ध: प्रययौ तद्वधेप्सया,महाराज! तब पराक्रमी अश्वत्थामा रथपर आरूढ़ हो सात्यकिपर क्रोध करके उनका वध करनेकी इच्छासे आगे बढ़ा

मग, महाराज! पराक्रमी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा रथावर आरूढ होऊन सात्यकीवर क्रोध करून, त्याचा वध करण्याच्या इच्छेने पुढे गेला।

Verse 61

पुनस्तमागतं दृष्टवा शैनेयो निशितै: शरै: । अदारयत्‌ क्रूरतरै: पुन: पुनररिंदम,शत्रुदमन नरेश! अश्वत्थामाको फिर आया देख सात्यकिने अत्यन्त क्रूर तीखे बाणोंद्वारा उसे बारंबार विदीर्ण किया

शत्रुदमन राजन्! तो पुन्हा येताना पाहून शैनेय सात्यकीने अत्यंत क्रूर, तीक्ष्ण बाणांनी त्याला वारंवार विदीर्ण केले।

Verse 62

सो5तिविद्धो महेष्वासो नानालिड्रैरमर्षण: । युयुधानेन वै द्रौणि: प्रहसन्‌ वाक्यमब्रवीत्‌

युयुधानाच्या नानाविध चिन्हांनी युक्त बाणांनी अत्यंत विद्ध होऊनही महाधनुर्धर द्रोणपुत्र अश्वत्थामा अपमान सहन करणारा नव्हता. तो क्रोधाने भरून हसत हसत युयुधानास म्हणाला.

Verse 63

शैनेयाभ्युपपत्ति ते जानाम्याचार्यघधातिनि । न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

शैनेय! आचार्यघाती धृष्टद्युम्नाविषयी तुझा विशेष पक्षपात व सहाय्य मला माहीत आहे; पण माझ्या चंगुलात सापडलेल्या या धृष्टद्युम्नाला—आणि स्वतःलाही—तू वाचवू शकणार नाहीस.

Verse 64

शपे55त्मनाहं शैनेय सत्येन तपसा तथा । अहत्वा सर्वपाज्चालान्‌ यदि शान्तिमहं लभे,'शैनेय! मैं सत्य और तपस्याकी सौगंध खाकर कहता हूँ, सम्पूर्ण पांचालोंका वध किये बिना मुझे कदापि शान्ति नहीं मिलेगी

शैनेय! मी माझ्या प्राणांची, सत्याची आणि तपस्येची शपथ घेऊन सांगतो—सर्व पाञ्चालांचा वध केल्यावाचून मला कधीही शांती लाभणार नाही.

Verse 65

यद्‌ बल॑ पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद्‌ बलम्‌ | क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्पयामि सोमकान्‌,पाण्डवों और वृष्णिवंशियोंके पास जितना भी बल है, वह सब यहीं लगा दो तो भी सोमकोंका संहार कर डालूँगा'

पांडवांचे जितके बल आहे आणि वृष्णींचेही जितके बल आहे—ते सर्व येथे लावा; तरीही मी सोमकांचा संहार करून टाकीन.

Verse 66

एवमुक्‍्त्वार्करश्म्याभं सुतीक्षणं तं शरोत्तमम्‌ । व्यसृज्यत्‌ सात्वते द्रौणिर्वज्ञ॑ वृत्रे यथा हरि:

असे बोलून द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने सात्यकीवर सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी व अत्यंत तीक्ष्ण असा तो श्रेष्ठ बाण सोडला—जणू इंद्राने वृत्रासुरावर वज्रप्रहार केला असावा.

Verse 67

स तं निर्भिद्य तेनासत: सायकः सशरावरम्‌ | विवेश वसुधां भिनत्त्वा श्वसन्‌ बिलमिवोरग:

त्याने सोडलेला तो बाण सात्यकीचे कवचासह शरीर भेदून, भूमी फाडीत आत शिरला—जसा फुत्कार करणारा सर्प आपल्या बिळात शिरतो।

Verse 68

स भिन्नकवच: शूरस्तोत्रार्दित इव द्विप: | विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रव:

कवच तुटून-फुटून गेल्याने शूर सात्यकी अंकुशाने छळलेल्या हत्तीप्रमाणे व्याकुळ झाला. अनेक जखमांतून रक्त वाहत होते. तो शिथिल व रक्ताने माखलेला होऊन धनुष्य व बाण सोडून रथाच्या मागील भागात बसला; तेव्हा सारथ्याने त्याला द्रोणपुत्राजवळून त्वरित दूर नेऊन दुसऱ्या रथ्याकडे वळविले।

Verse 69

सीदन्‌ रुधिरसिक्तश्न रथोपस्थ उपाविशत्‌ | सूतेनापह्वतस्तूर्ण द्रोणपुत्राद रथान्तरम्‌

थकून आणि रक्ताने भिजून तो रथाच्या आसनावर बसला. सारथ्याच्या तातडीच्या हाकेनुसार त्याला द्रोणपुत्रापासून झटपट दूर नेऊन दुसऱ्या रथाकडे वळविण्यात आले।

Verse 70

अथान्येन सुपुड्खेन शरेणानतपर्वणा । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टदुम्नं परंतप:

त्यानंतर परंतपाने सुंदर पिसांनी युक्त व सांध्यांवर न वाकलेल्या दुसऱ्या बाणाने रणांगणात धृष्टद्युम्नाला भुवयांच्या मधोमध घाव घातला।

Verse 71

तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले अश्वत्थामाने सुन्दर पंख एवं झुकी हुई गाँठवाले दूसरे बाणसे धृष्टद्युम्नकी दोनों भौंहोंके बीचमें गहरा आघात किया ।।

त्यानंतर शत्रूंना संताप देणाऱ्या अश्वत्थाम्याने सुंदर पिसांनी युक्त व सांध्यांवर न वाकलेल्या दुसऱ्या बाणाने धृष्टद्युम्नाला भुवयांच्या मधोमध खोल घाव घातला. तो आधीच फार विद्ध झाला होता; पुन्हा तीव्र वेदनेने पीडित होऊन पाञ्चाल्य धृष्टद्युम्न धम्मकन रथाच्या आसनावर बसला आणि ध्वजाला देह टेकविला।

Verse 72

त॑ं नागमिव सिंहेन दृष्टवा राजन्‌ शरार्दितम्‌ | जवेनाभ्यद्रवज्छूरा: पजच पाण्डवतो रथा:

संजय म्हणाला—राजन्, सिंहासमोर उभ्या हत्तीप्रमाणे बाणांनी जखमी व व्याकुळ झालेला त्याला पाहून पांडवांचे पाच शूर महारथी मोठ्या वेगाने त्याच्यावर धावून गेले।

Verse 73

राजन! जैसे सिंह हाथीको सताता है, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नको अश्व॒त्थामाके बाणोंसे पीड़ित देखकर पाण्डवपक्षसे पाँच शूरवीर महारथी वेगसे वहाँ आ पहुँचे ।।

संजय म्हणाला—राजन्, जसा सिंह हत्तीला छळतो, तसा अश्वत्थामाच्या बाणांनी पीडित धृष्टद्युम्नाला पाहून पांडवपक्षातील पाच शूर महारथी वेगाने तेथे येऊन पोहोचले। त्यांची नावे—किरीटधारी अर्जुन, भीमसेन, पौरव, वृद्धक्षत्र, चेद्यांचा युवराज आणि मालवांचा राजा सुदर्शन।

Verse 74

एते हाहाकृता: सर्वे प्रगृुहीतशरासना: । वीरं द्रौणायनिं वीरा: सर्वतः पर्यवारयन्‌

संजय म्हणाला—ते सर्व योद्धे हाहाकार करीत, धनुष्य-बाण सज्ज करून, वीर द्रोणपुत्राला चारही बाजूंनी घेरून उभे राहिले।

Verse 75

इन सब वीरोंने हाहाकार करते हुए हाथमें धनुष लेकर वीर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया ।।

संजय म्हणाला—त्या सर्व वीरांनी हाहाकार करीत धनुष्य हातात घेऊन वीर अश्वत्थामाला चारही बाजूंनी घेरले। मग वीस पावलांवर येताच, अमर्षशील गुरुपुत्रावर सर्व बाजूंनी एकाच वेळी प्रत्येकी पाच बाणांचा मारा केला।

Verse 76

आशीविषाभैविंशत्या पञ्चभिस्तु शितै: शरै: । चिच्छेद युगपद्‌ द्रौणि: पडचविंशतिसायकान्‌,तब द्रोणकुमारने विषैले सर्पोंके समान पचीस तीखे बाणोंद्वारा एक साथ ही उनके पचीसों बाणोंको काट डाला

संजय म्हणाला—तेव्हा द्रोणपुत्राने विषारी सर्पांसारख्या पंचवीस तीक्ष्ण बाणांनी एका क्षणातच त्यांच्या पंचवीस बाणांना छेदून टाकले।

Verse 77

सप्तभिस्तु शितैर्बाणै: पौरवं द्रौणिरार्दयत्‌ । मालवं त्रिभिरेकेन पार्थ षड़्भिव॑कोदरम्‌

संजय म्हणाला—द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने सात तीक्ष्ण बाणांनी पौरव योद्ध्यास अत्यंत पीडित केले. मग तीन बाणांनी मालव-राजाला, एका बाणाने पार्थ (अर्जुन)ाला आणि सहा बाणांनी वृकोदर (भीम)ाला जखमी केले.

Verse 78

ततस्ते विव्यधु: सर्वे द्रौणिं राजन्‌ महारथा: । युगपच्च पृथक्‌ चैव रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

संजय म्हणाला—राजन्, त्यानंतर ते सर्व महारथी एकाच वेळीही आणि वेगवेगळेही, दगडावर धार लावलेल्या सुवर्णपंखी बाणांनी द्रोणपुत्राला भेदू लागले.

Verse 79

युवराजश्न विंशत्या दौर्णिं विव्याध पत्रिभि: | पार्थश्व पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभि:,चेदिदेशके युवराजने बीस, अर्जुनने आठ तथा अन्य सब लोगोंने तीन-तीन बाणोंद्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला

संजय म्हणाला—चेदिदेशाचा युवराज युयुराज याने वीस बाणांनी द्रोणपुत्राला भेदले. पार्थ अर्जुनाने पुन्हा आठ बाण मारले आणि इतर सर्वांनीही प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी त्याला जखमी केले.

Verse 80

ततोडर्जुनं पड़भिरथाजघान द्रौणायनिर्दशभिवासुदेवम्‌ । भीम॑ दशार्धिर्युवराजं चतुर्भि- द्वभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च

संजय म्हणाला—त्यानंतर द्रोणपुत्राने सहा बाणांनी अर्जुनाला, दहा बाणांनी वासुदेव श्रीकृष्णाला, पाच बाणांनी भीमाला, चार बाणांनी चेदि-युवराजाला आणि प्रत्येकी दोन बाणांनी मालव-राजा व पौरवाला जखमी केले.

Verse 81

सूतं विद्ध्वा भीमसेनस्य षड्भि- दभ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं च । पुन: पार्थ शरवर्षेण विद्ध्वा द्रौणिघोरं सिंहनादं ननाद

संजय म्हणाला—भीमसेनाच्या सारथ्याला सहा बाणांनी आणि त्याचा धनुष्य व ध्वज दोन बाणांनी भेदून, द्रोणपुत्राने पुन्हा बाणवृष्टीने पार्थ (अर्जुन)ाला जखमी केले आणि मग भयंकर सिंहनाद केला.

Verse 82

तस्यास्यतस्तान्‌ निशितान्‌ पीतधारान्‌ द्रौणे: शरान्‌ पृष्ठतश्नाग्रतश्न । धरा वियद्‌ द्यौ: प्रदिशो दिशश्न च्छन्ना बाणैरभवन्‌ घोररूपै:

संजय म्हणाला—द्रोणपुत्र अश्वत्थामा पुढे आणि मागे अशा दोन्ही बाजूंनी पिवळसर धार असलेले तीक्ष्ण बाण सोडीत राहिला. त्या घोर बाणांनी पृथ्वी, आकाश, अंतरिक्ष तसेच सर्व दिशा व विदिशा झाकून गेल्या॥

Verse 83

आसजन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजा: सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ । भुजौ शिरश्रेन्द्रसमानवीर्य- स्त्रिभि: शरैर्युगपत्‌ संचकर्त

संजय म्हणाला—त्या संग्रामात इंद्रासमान पराक्रमी व प्रचंड तेजस्वी अश्वत्थामा आपल्या रथाजवळ आलेल्या मालवराज सुदर्शनाच्या इंद्रध्वजासारख्या प्रकाशमान दोन्ही भुजा आणि मस्तक तीन बाणांनी एकाच वेळी छेदून टाकले॥

Verse 84

स पौरवं रथशक्‍त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशक्षास्य बाणै: । छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

संजय म्हणाला—त्याने रथशक्तीने पौरवाला घायाळ केले; मग बाणांच्या वर्षावाने त्याचा रथ तिळाएवढ्या तुकड्यांत चुरडून टाकला. नंतर उत्तम चंदनलेपित दोन्ही भुजा छेदून, भल्ल बाणाने त्याचे शिर धडापासून वेगळे केले॥

Verse 85

युवानमिन्दीवरदामवर्ण चेदिप्रभुं युवराजं॑ प्रसह । बाणैस्त्वरावान्‌ प्रज्वलिताग्निकल्पै- विंदृध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्‌

संजय म्हणाला—त्यानंतर वेगवान अश्वत्थामाने प्रज्वलित अग्नीसारख्या तेजस्वी बाणांनी निळ्या कमळांच्या माळेसारखी श्यामकांती असलेल्या चेदि देशाच्या तरुण युवराजाला बलपूर्वक भेदून, घोडे व सारथीसह मृत्युकडे सुपूर्द केले॥

Verse 86

मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम्‌ । दृष्टवा समक्ष निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डव:

संजय म्हणाला—मालव, पौरव आणि चेदि युवराज हे तिघेही द्रोणपुत्राने आपल्या डोळ्यांसमोर मारलेले पाहून पांडव व्यथित झाले॥

Verse 87

ततः शरशतैस्ती4&णै: संक्रुद्धाशीविषोपमै:

मग क्रुद्ध विषारी सर्पांसारख्या तीक्ष्ण शेकडो बाणांनी (त्याने) प्रहार केला।

Verse 88

छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतप: । फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा समरांगणमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आच्छादित कर दिया ।।

मग शत्रूंना संताप देणारा भीमसेन रणात द्रोणपुत्र अश्वत्थामाला आच्छादून टाकू लागला।

Verse 89

ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबल:

मग महाबाहू, महाबली भीम द्रोणपुत्राविरुद्ध रणात पुढे सरसावला।

Verse 90

तदपास्य धनुश्कछिन्नं द्रोणपुत्रो महामना:

तेव्हा महामना द्रोणपुत्राने ते छिन्न धनुष्य टाकून दिले.

Verse 91

अन्यत्‌ कार्मुकमादाय भीम॑ विव्याध पत्रिभि: । इसके बाद महामनस्वी द्रोणपुत्रने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष ले लिया और भीमसेनको अनेक बाण मारे || ९० $ || तौ दौणिभीमौ समरे पराक्रान्तोी महाबलौ

यानंतर द्रोणपुत्राने दुसरे धनुष्य उचलून भीमाला अनेक बाणांनी विद्ध केले.

Verse 92

अवर्षतां शरवर्ष वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । अश्वत्थामा और भीमसेन दोनों वीर महान्‌ बलवान्‌ एवं पराक्रमी थे। वे समरभूमिमें वर्षा करनेवाले दो बादलोंके समान परस्पर बाणोंकी बौछार करने लगे ।।

संजय म्हणाला—अश्वत्थामा आणि भीमसेन हे दोघेही वीर, महाबलवान व पराक्रमी होते. रणभूमीवर ते जणू पावसाने भरलेल्या दोन मेघांसारखे शरवृष्टी करू लागले. एकमेकांवर अखंड बाणांची बौछार करीत ते गर्जना-तर्जनेत स्पर्धा करीत असल्याप्रमाणे लढत होते. भीमाच्या नावाने अंकित, सुवर्णपंखांनी युक्त व शिळेवर धार लावलेले बाण त्या घोर संग्रामात उडू लागले.

Verse 93

तथैव द्रौणिनिर्मुक्तिर्भीम: संनतपर्वभि:

संजय म्हणाला—त्याचप्रमाणे द्रौणिने सोडलेले अस्त्र भीमावर येताच प्रतिहत झाले; त्याचा वेग व ताठरपणा वाकला आणि तो दाबला जाऊन खाली पडला. अशा रीतीने भीम त्या संकटातून सुटला. रणकोपातही भयंकरतम प्रहार कधी प्रतिघाताने आवरला जातो; आणि योद्ध्याचे प्राण केवळ बळावर नव्हे, तर दैवाच्या वळणावरही टिकतात.

Verse 94

अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरै: शतसहसत्रश: । इसी तरह अअश्वत्थामाके छोड़े हुए झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाणोंसे भीमसेन भी तत्काल ढक गये ।। स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना रणशालिना

संजय म्हणाला—तो क्षणार्धात शतसहस्र बाणांनी झाकला गेला. अशा रीतीने रणकुशल द्रौणि अश्वत्थामाने सोडलेल्या वाकड्या गाठींच्या असंख्य बाणांनी भीमसेन समरात तात्काळ आच्छादित झाला.

Verse 95

ततो भीमो महाबाहु: कार्तस्वरविभूषितान्‌

संजय म्हणाला—मग महाबाहु भीम कार्तस्वर—सुवर्णालंकारांनी—विभूषित (शस्त्रे/योद्धे) यांच्याकडे पुढे सरसावला.

Verse 96

नाराचान्‌ दश सम्प्रैषीद्‌ यमदण्डनिभाडज्छितान्‌ | तदनन्तर महाबाहु भीमसेनने सुवर्णभूषित एवं यमदण्डके समान भयंकर दस तीखे नाराच अश्व॒त्थामापर चलाये ।। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष

संजय म्हणाला—भीमसेनाने यमदंडासारखे भयंकर, तीक्ष्ण असे दहा नाराच बाण सोडले. त्यानंतर सुवर्णभूषित महाबाहु भीमाने पुन्हा यमदंडतुल्य आणखी दहा धारदार व भयाण नाराच अश्वत्थामावर झाडले. हे मारिष! ते बाण द्रोणपुत्राच्या जत्रु-प्रदेशी (खांदा-उर्ध्ववक्षस्थानी) लागून घुसले.

Verse 97

सो5तिविद्धो भृशं दौणि: पाण्डवेन महात्मना

संजय म्हणाला—महात्मा पांडवाच्या प्रचंड प्रहाराने द्रोणपुत्र अश्वत्थामा सर्वांगाने विद्ध होऊन रणांगणात अत्यंत व्यथित झाला.

Verse 98

ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने । महात्मा पाण्डुपुत्रके बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए अश्व॒त्थामाने ध्वजदण्ड थामकर नेत्र बंद कर लिये ।। स मुहूर्तात्‌ पुन: संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिनराधिप

संजय म्हणाला—ध्वजदंडास धरून त्याने डोळे मिटले. पांडुपुत्राच्या बाणांनी अत्यंत जखमी झालेला महात्मा अश्वत्थामा ध्वजयष्टि घट्ट धरून राहिला. थोड्याच वेळात, हे नराधिप, द्रोणपुत्रास पुन्हा शुद्ध आली.

Verse 99

दृढे सोडभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना

संजय म्हणाला—त्या महात्मा पांडवाच्या प्रहाराने आहत होऊनही तो दृढ राहिला; धैर्याने तो आघात सहन करून रणात अढळ उभा राहिला.

Verse 100

वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति । महामना पाण्डुपुत्रने उसे गहरी चोट पहुँचायी थी। अतः महाबाहु अभश्वत्थामाने भीमसेनके रथपर ही बड़े वेगसे आक्रमण किया ।। ९९ $ ।। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्‌

संजय म्हणाला—महाबाहु अश्वत्थामाने भीमसेनाच्या रथावर मोठ्या वेगाने धावा केला. त्यानंतर कानापर्यंत ताणलेल्या, तीक्ष्ण तेजस्वी बाणांची वर्षा सुरू झाली.

Verse 101

भीमो5पि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्‌

संजय म्हणाला—समरश्लाघी भीमानेही त्या वीराच्या पराक्रमाचा मनात विचार केला आणि रणमध्यात त्याची शक्ती तौलली.

Verse 102

तूर्ण प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । युद्धकी स्पृहा रखनेवाले पाण्डुकुमार भीमसेन भी उसके इस पराक्रमकी कोई परवा न करते हुए तुरंत ही उसपर भयंकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ।।

संजय म्हणाला— पांडवाने तत्काळ उग्र शरवर्षा सोडली. युद्धाची स्पृहा असलेल्या भीमसेनानेही त्याच्या पराक्रमाची पर्वा न करता क्षणातच त्याच्यावर दारुण बाणांची झड सुरू केली. तेव्हा, हे महाराज, द्रोणपुत्राने नेमक्या विशिखांनी त्याचे धनुष्य छेदून टाकले.

Verse 103

आजयचघानोरसि क्रुद्ध: पाण्डवं निशितै: शरै: । महाराज! तब अभ्व॒त्थामाने कुपित हो बाणोंद्वारा भीमसेनके धनुषको काटकर उन पाण्डुपुत्रकी छातीमें पैने बाणोंका प्रहार किया || १०२ ई ।।

संजय म्हणाला— क्रोधाने पेटून त्याने पांडवाच्या छातीवर तीक्ष्ण बाणांनी आघात केला. हे महाराज, तेव्हा अश्वत्थामा रोषाने भरून आपल्या शरांनी भीमसेनाचे धनुष्य कापून त्या पांडुपुत्राच्या वक्षस्थळी धारदार बाणांनी भेद करू लागला. मग अपमान न सहणारा भीमसेन दुसरे धनुष्य घेऊन उभा राहिला.

Verse 104

जीमूताविव घ॒र्मान्ति तौ शरौघप्रवर्षिणौ

संजय म्हणाला— उन्हाळ्याच्या अखेरीस जसे मेघ पाऊस पाडतात, तसे ते दोघे शरसमूहांची वर्षा करू लागले; रणांगणावर सर्वत्र बाणांची घोर झड पडली.

Verse 105

अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि । वे दोनों क्रोधमे लाल आँखें करके बरसातके दो बादलोंके समान बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे || १०४ $ ।।

संजय म्हणाला— परस्पर क्रोधाने डोळे लाल झालेले ते दोघे युद्धात एकमेकांना आच्छादित करू लागले; जणू पावसाळ्यातील दोन मेघ बाणसमूहांची वर्षा करीत आहेत. मग भयंकर ताल-शब्दांनी एकमेकांना त्रस्त करीत ते रणात भिडले.

Verse 106

अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । फिर ताल ठोंकनेकी भयंकर आवाजसे परस्पर त्रास उत्पन्न करते हुए वे दोनों योद्धा बड़े रोषसे युद्ध करने लगे। दोनों ही एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करना चाहते थे | १०५ श्‌ “3 ततो विस्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम्‌

संजय म्हणाला— अत्यंत संतप्त होऊन, एकमेकांच्या प्रहाराचा प्रतिकार करण्याच्या इच्छेने ते दोघे युद्ध करू लागले. तेव्हा अश्वत्थामाने रुक्माने विभूषित विशाल धनुष्य ताणून जवळून बाणांची वर्षा सोडली आणि भीमसेनाकडे पाहिले. तो शरद्‌ऋतूच्या मध्यान्ही प्रखर किरणांच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता.

Verse 107

भीम॑ प्रैक्षत स द्रोौणि: शरानस्यन्तमन्तिकात्‌ । शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्कर:

संजय म्हणाला— द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने भीमाकडे रोखून पाहिले; भीम जवळून बाणांची वर्षा करीत होता. शरदृतूच्या मध्यान्ही प्रखर किरणांच्या सूर्याप्रमाणे तो ज्वलंत तेजाने उजळून निघाला होता.

Verse 108

आददानस्य विशिखान्‌ संदधानस्य चाशुगान्‌ । विकर्षतो मुज्चतश्न नान्तरं ददृशुर्जना:

तो केव्हा बाण उचलतो, केव्हा धनुष्यावर चढवतो, केव्हा प्रत्यंचा ओढतो आणि केव्हा सोडतो—या क्रियांमध्ये कितीही अंतर आहे हे योद्ध्यांना दिसत नव्हते.

Verse 109

अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम्‌ | द्रौणेरासीन्महाराज बाणान्‌ विसृजतस्तदा

महाराज! त्या वेळी द्रोणपुत्र बाण सोडीत असता त्याच्या आयुधाचा वर्तुळाकार वेग अलातचक्रासारखा भासत होता.

Verse 110

महाराज! बाण छोड़ते समय अभश्वत्थामाका धनुष अलातचक्रके समान मण्डलाकार दिखायी देता था ।।

महाराज! बाण सोडताना अश्वत्थाम्याचे धनुष्य अलातचक्रासारखे वर्तुळाकार दिसत असे. त्याच्या धनुषातून सुटलेले शेकडो, किंबहुना हजारो बाण आकाशात टोळधाडीप्रमाणे दिसत होते.

Verse 111

ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ता: शरा हेमविभूषिता: । अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति,अश्वत्थामाके छोड़े हुए सुवर्णभूषित भयंकर बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिरने लगे

द्रोणपुत्राने सोडलेले सुवर्णभूषित ते भयंकर बाण भीमाच्या रथावर अखंडपणे, न थांबता, कोसळू लागले.

Verse 112

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । बलं॑ वीर्य प्रभावं च व्यवसायं च भारत,भारत! वहाँ हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम, बल, वीर्य, प्रभाव और व्यवसाय देखा

संजय म्हणाला—हे भारत! तेथे आम्ही भीमसेनाचे अद्भुत पराक्रम पाहिले—त्याचे बल, वीर्य, प्रभाव आणि दृढ निश्चय।

Verse 113

तां स मेघादिवोद्धूतां बाणवृष्टिं समन्‍्ततः । जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्‌

संजय म्हणाला—मेघांनी उडविल्यासारखी, सर्व बाजूंनी कोसळणारी ती बाण-वृष्टी जणू अत्यंत घोर जलवृष्टीच आहे असे मनात धरून, भयंकर पराक्रमी भीमसेनाने द्रोणपुत्र-वधाचा निश्चय केला; आणि पावसाळ्यातील ढगांसारखा प्रत्युत्तरादाखल बाणांचा मारा सुरू केला।

Verse 114

द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुभीमो भीमपराक्रम: । अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहक:

संजय म्हणाला—द्रोणपुत्र-वधाची इच्छा धरून, भीषण पराक्रमी भीम पावसाळ्यातील ढगासारखा बाणांची वृष्टी करू लागला।

Verse 115

तद्‌ रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरें महारणे । विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्‌,उस महासमरमें सोनेकी पीठवाला भीमसेनका भयंकर धनुष जब खींचा जाता था, तब दूसरे इन्द्रधनुषके समान प्रतीत होता था

संजय म्हणाला—त्या घोर महासमरात भीमाचे सोन्याच्या पाठीचे भयानक धनुष्य जेव्हा ताणले जाई, तेव्हा ते जणू इंद्रधनुष्याचे दुसरेच रूप भासे।

Verse 116

तस्माच्छरा: प्रादुरासन्‌ शतशो5थ सहस्रश: । संछादयन्त: समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्‌

संजय म्हणाला—मग त्या धनुषातून शेकडो, आणि मग हजारो बाण प्रकट झाले; रणांगणात युद्धशोभेने उजळलेल्या द्रौणिला ते झाकून टाकू लागले।

Verse 117

रणभूमिमें अधिक शोभा पानेवाले द्रोणकुमार अश्वत्थामाको आच्छादित करते हुए सैकड़ों और हजारों बाण भीमसेनके उस धनुषसे प्रकट हो रहे थे ।।

संजय म्हणाला—महाराज! त्या दोघांनी असे घन बाणजाळ सोडले की त्यांच्या मधला अवकाश पूर्ण भरून गेला; राजेंद्र, त्या मधून वारा सुद्धा जाऊ शकला नाही।

Verse 118

तथा दौणिर्महाराज शरान्‌ हेमविभूषितान्‌ । तैलथधौतानू्‌ प्रसन्नाग्रान्‌ प्राहिणोद्‌ वधकाड्क्षया

संजय म्हणाला—महाराज! त्यानंतर द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने वधाची इच्छा बाळगून सोन्याने भूषित, तेलात धुऊन स्वच्छ केलेले, तेजस्वी टोक असलेले अनेक बाण सोडले।

Verse 119

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्‌ । विशेषयन्‌ द्रोणसुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा भीमसेनाने आपले पराक्रम दाखवत आकाशातच प्रत्येक बाणाचे तीन-तीन तुकडे केले आणि द्रोणपुत्राला उद्देशून म्हणाला—“ठाम उभा राहा, ठाम उभा राहा!”

Verse 120

पुनश्न शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डव: । व्यसृजद्‌ बलवान क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया

संजय म्हणाला—पुन्हा क्रोधाने पेटलेला बलवान पांडव भीमसेन द्रोणपुत्राच्या वधाची इच्छा धरून त्याच्यावर घोर व उग्र बाणवृष्टी करू लागला।

Verse 121

ततो<स्त्रमायया तूर्ण शरवृष्टिं निवार्य ताम्‌ । धनुश्विच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा द्रोणपुत्राने अस्त्रविद्येच्या युक्ती-मायेने क्षणार्धात ती बाणवृष्टी थोपवली; आणि महास्त्रवेत्ता होऊन भीमाचे धनुष्य छेदून टाकले।

Verse 122

स छिन्नधन्वा बलवान्‌ रथशरक्ति सुदारुणाम्‌

संजय म्हणाला—धनुष्य छिन्न झाले तरी तो बलवान योद्धा रथावरून अत्यंत दारुण अशी रथशक्ती सोडू लागला; युद्धाचा वेग असा की मुख्य शस्त्र हरपले तरी पराक्रम थांबत नाही।

Verse 123

वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति । धनुष कट जानेपर बलवान भीमसेनने द्रोणपुत्रके रथपर एक भयंकर रथशक्ति बड़े वेगसे घुमाकर फेंकी ।। तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितै: शरै:

संजय म्हणाला—महाबलवान आणि धनुर्विद्येत निपुण भीमसेनाने मोठ्या वेगाने फिरवून द्रोणपुत्राच्या रथाकडे एक भयंकर रथशक्ती फेकली। ती जणू ज्वलंत उल्केसारखी सहसा कोसळू लागली; पण तीक्ष्ण बाणांनी मधेच तिचा प्रतिकार झाला। युद्धात प्रत्येक प्रहाराला तत्काळ प्रतिप्रहार असतो; विनाशाच्या मध्ये संयम, कौशल्य आणि जबाबदारी हाच धर्माचा भार वाहतो।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढ्मादाय कार्मुकम्‌

संजय म्हणाला—त्याच वेळी भीमाने दृढपणे आपले धनुष्य उचलले; रणधर्माच्या कठोर मागणीत त्वरित कृती करण्याचा त्याचा निर्धार दिसून आला।

Verse 125

ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य सारथिम्‌

संजय म्हणाला—मग, महाराज, द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने भीमसेनाच्या सारथ्याला लक्ष्य केले।

Verse 126

सो5तिविद्धों बलवता द्रोणपुत्रेण सारथि:

संजय म्हणाला—तो सारथि द्रोणपुत्राच्या बलवान प्रहाराने भेदला जाऊन अत्यंत व्यथित झाला; युद्धात केवळ सेवा करणारेही महाबलवानांच्या हिंसेपासून वाचत नाहीत।

Verse 127

ततोडश्वाः प्राद्रवंस्तृर्ण मोहिते रथसारथौ

संजय म्हणाला—तेव्हा रथसारथी तृणासारख्या क्षुल्लक कारणानेही मोहग्रस्त झाला; म्हणून घोडे उधळून धावले आणि रणगोंधळात रथाचे नियंत्रण सुटले।

Verse 128

त॑ दृष्टवा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्ट रणाजिरात्‌

संजय म्हणाला—वेगाने धावणाऱ्या घोड्यांनी त्याला रणांगणातून ओढत नेलेले पाहून सर्वांना कळले की तो जणू बलपूर्वक युद्धभूमीतून दूर नेला जात आहे।

Verse 129

ततः: सर्वे च पठ्चाला भीमसेनश्नू पाण्डव:

संजय म्हणाला—तेव्हा सर्व पाञ्चाल, भीमसेन आणि पांडव एकत्र झाले; रणांगणात संयुक्त निर्धाराने ते आपले कर्तव्य करण्यास उद्यत झाले।

Verse 130

तान्‌ प्रभग्नांस्ततो द्रोणि: पृष्ठठो विकिरन्‌ शरान्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा द्रोणपुत्राने त्यांना भग्न पाहून मागून बाणांचा वर्षाव केला; पळणाऱ्या योद्ध्यांवर दबाव टाकून त्याने माघारीची घबराट अधिकच वाढवली।

Verse 131

ते वध्यमाना: समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवा:,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

संजय म्हणाला—राजन्, द्रोणपुत्राकडून समरात मारले जात असताना ते सर्व पार्थिव भयाने रणांगण सोडून पळाले आणि सर्व दिशांना आश्रय घेऊ लागले।

Verse 132

द्रोणपुत्रभयाद्‌ राजन्‌ दिश: सर्वाश्व भेजिरे,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

संजय म्हणाला—राजन्, द्रोणपुत्राच्या भयामुळे ते सर्व दिशांना पळून गेले. रणांगणात द्रोणपुत्राकडून राजे कापले जात आहेत असे पाहून, धैर्याने नव्हे तर भीतीने प्रेरित होऊन त्यांनी सर्व दिशांचा आश्रय घेतला।

Verse 200

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वण्यश्वत्थामपराक्रमे द्विशततमो<ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वात, नारायणास्त्रमोक्षपर्वातील, अश्वत्थामाच्या पराक्रमाचे वर्णन करणारा हा द्विशततम अध्याय समाप्त झाला।

Verse 866

भीमसेनो महाबाहु: क्रोधमाहारयत्‌ परम्‌ । मालवनरेश सुदर्शन

संजय म्हणाला—महाबाहु भीमसेनाला अत्यंत क्रोध आला. त्याच्या डोळ्यांसमोरच द्रोणपुत्राने मालवाचा राजा सुदर्शन, पुरुदेशाचा अधिपती वृद्धक्षत्र आणि चेदिदेशाचा युवराज यांना ठार केले. हे पाहून पांडव भीमाचा क्रोध उसळून आला।

Verse 883

विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षण: । तब महातेजस्वी अमर्षशील द्रोणकुमारने उस बाणवर्षाको नष्ट करके भीमसेनको पैने बाणोंसे बींध डाला

संजय म्हणाला—अमर्षशील योद्ध्याने तीक्ष्ण बाणांनी भीमसेनाला भेदले. नंतर महातेजस्वी द्रोणपुत्राने समोरून येणारा बाणवर्षाव परतवून लावून भीमावर धारदार शरांचा मारा केला।

Verse 893

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यह देख महाबली महाबाहु भीमसेनने युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रसे अश्वत्थामाका धनुष काटकर पंखदार बाणसे उसको भी घायल कर दिया

संजय म्हणाला—महाबली महाबाहु भीमसेनाने क्षुरप्राने अश्वत्थामाचे धनुष्य छेदून टाकले आणि मग पंखदार बाणाने त्यालाही जखमी केले।

Verse 923

द्रौणिं संछादयामासुर्घनौधा इव भास्करम्‌ | जैसे मेघोंकी घटाएँ सूर्यको ढक लेती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके नामसे अंकित और सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुनहरी पाँखवाले बाणोंने द्रोणपुत्रकों आच्छादित कर दिया

संजय म्हणाला— जसे घन मेघसमूह सूर्याला झाकून टाकतात, तसेच भीमसेनाच्या नावाने अंकित, सानावर घासून तीक्ष्ण केलेले, सुवर्णपक्षांचे बाण द्रोणपुत्र अश्वत्थामाला सर्व बाजूंनी आच्छादून टाकू लागले।

Verse 946

न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवा भवत्‌ । महाराज! संग्राममें शोभा पानेवाले अअश्वत्थामाके द्वारा समरभूमिमें ढके जानेपर भी भीमसेनको तनिक भी व्यथा नहीं हुई, वह अद्भुत-सी बात थी

संजय म्हणाला— महाराज! भीमसेन किंचितही विचलित झाला नाही; ते जणू काही अद्भुतच होते। संग्रामात शोभणाऱ्या अश्वत्थामाने रणभूमीवर त्याला वेढले, तरीही भीमाला रत्तीभर व्यथा झाली नाही।

Verse 963

निर्भिद्य विविशुस्तूर्ण वल्मीकमिव पन्नगा: । माननीय नरेश! जैसे सर्प तुरंत ही बाँबीमें घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे बाण द्रोणपुत्रके गलेकी हँसलीको छेदकर भीतर समा गये

संजय म्हणाला— माननीय नरेश! जसे सर्प त्वरित वारुळात शिरतात, तसेच ते बाण द्रोणपुत्राच्या कंठाजवळील हंसली भेदून झपाट्याने आत शिरून गेले।

Verse 986

क्रोध॑ परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षित: । नरेश्वर! दो ही घड़ीमें पुन: सचेत हो खूनसे लथपथ हुए अश्वत्थामाने उस समरांगणमें अत्यन्त क्रोध प्रकट किया

संजय म्हणाला— नरेश्वर! थोड्याच वेळात पुन्हा शुद्धीवर येऊन, रक्ताने माखलेला अश्वत्थामा त्या रणांगणात परम क्रोधाने पेटून उठला।

Verse 1003

शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत । भारत! उसने धनुषको कानतक खींचकर प्रचण्ड तेजसे युक्त और विषैले सर्पोके समान भयंकर सौ बाण भीमसेनपर चलाये

संजय म्हणाला— भारत! त्याने धनुष्य कानापर्यंत ओढून, प्रचंड तेजाने युक्त, विषारी सर्पांसारखे भयंकर असे शंभर बाण भीमसेनावर सोडले।

Verse 1036

विव्याध निशितैर्बाणैद्रौणिं पजचभिराहवे । तब अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने दूसरा धनुष लेकर युद्धस्थलमें पाँच पैने बाणोंसे द्रोणपुत्रको घायल कर दिया

संजय म्हणाला—रणांगणात आवरलेल्या क्रोधाने भरलेला भीमसेन दुसरे धनुष्य घेऊन पाच तीक्ष्ण बाणांनी द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्यास विद्ध करू लागला।

Verse 1213

शरैश्नैनं सुबहुभि: क्रुद्ध: संख्ये पराभिनत्‌ | तब महान्‌ अस्त्रवेत्ता द्रोणपुत्रने अपने अस्त्रोंकी मायासे तुरंत ही उस बाण-वर्षाका निवारण करके भीमसेनका धनुष काट डाला। साथ ही क्रोधमें भरकर उसने युद्धस्थलमें बहुसंख्यक बाणोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया

क्रोधाने भरलेल्या द्रोणपुत्राने रणात अनेक बाणांनी त्याच्यावर प्रहार केला. मग त्या महान अस्त्रवेत्त्याने आपल्या अस्त्र-मायेने क्षणार्धात तो बाणवर्षाव रोखून भीमसेनाचे धनुष्य छेदले आणि असंख्य बाणांनी त्यास क्षत-विक्षत केले।

Verse 1233

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । बड़ी भारी उल्काके समान सहसा अपनी ओर आती हुई उस रथशक्तिको अभ्वत्थामाने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए समरभूमिमें तीखे बाणोंसे काट डाला

समरात द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने हातांची फुर्ती दाखवीत, मोठ्या उल्केसारखी सहसा आपल्याकडे येणारी ती रथशक्ती तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकली।

Verse 1243

द्रौणिं विव्याध विशिखै: स्मयमानो वृकोदर: । इसी बीचमें मुसकराते हुए भीमसेनने एक सुदृढ़ धनुष लेकर अनेक बाणोंसे द्रोणपुत्रको बींध डाला

याच वेळी हसत-हसत वृकोदर भीमसेनाने सुदृढ धनुष्य घेऊन अनेक बाणांनी द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्यास विद्ध केले।

Verse 1253

ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा । महाराज! तब अभश्व॒त्थामाने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे भीमसेनके सारथिका ललाट छेद दिया

महाराज! तेव्हा अश्वत्थाम्याने झुकलेल्या गाठीचा बाण सोडून भीमसेनाच्या सारथ्याचे ललाट भेदले।

Verse 1263

व्यामोहमगमद्‌ू राजन्‌ रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्‌ | राजन! बलवान द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किया हुआ सारथि घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर मूर्च्छित हो गया

संजय म्हणाला—राजन्! द्रोणपुत्राने अत्यंत जखमी केलेला सारथी घोड्यांच्या लगाम सोडून घोर मूर्च्छेत पडला.

Verse 1273

भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ | राजेन्द्र! सारथिके मूर्च्छित हो जानेपर भीमसेनके घोड़े सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते तुरंत वहाँसे भाग चले

संजय म्हणाला—राजेंद्र! सर्व धनुर्धर पाहत असतानाच, सारथी मूर्च्छित होताच भीमसेनाचे घोडे तत्क्षणी तेथून पळून गेले.

Verse 1283

दध्मौ प्रमुदित: शड्खं बृहन्तमपराजित: । भागे हुए घोड़े भीमसेनको समरांगणसे दूर हटा ले गये, यह देखकर विजयी वीर अश्वृत्थामाने अत्यन्त प्रसन्न हो अपना विशाल शंख बजाया

संजय म्हणाला—पळून गेलेल्या घोड्यांनी भीमसेनाला रणांगणापासून दूर नेले, हे पाहून अपराजित विजयी वीर अश्वत्थामा अत्यंत आनंदित होऊन आपला विशाल शंख फुंकू लागला.

Verse 1293

धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीता: सम्प्राद्रवन्‌ दिश: । तब पाण्डुपुत्र भीमसेन और समस्त पांचाल भयभीत हो धृष्टद्युम्नका रथ छोड़कर चारों दिशाओंमें भाग गये

संजय म्हणाला—ते भयभीत होऊन धृष्टद्युम्नाचा रथ सोडून चारही दिशांना पळून गेले.

Verse 1306

अभ्यवर्तत वेगेन कालयन्‌ पाण्डुवाहिनीम्‌ । उन भागते हुए सैनिकोंपर पीछेसे बाण बिखेरते और पाण्डव-सेनाको खदेड़ते हुए अश्वत्थामाने बड़े वेगसे पीछा किया

संजय म्हणाला—अश्वत्थामा मोठ्या वेगाने पाठलाग करू लागला; पळणाऱ्या सैनिकांवर मागून बाणांचा वर्षाव करीत पांडवसेनेला हुसकावत पुढे गेला.