Adhyaya 200

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृष्टटुम्नवाक्यविषयक एक सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९७ ॥। अपना छा | अत्-४-णकात अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: सात्यकि और धृष्टद्युम्नका परस्पर क्रोधपूर्वक वाग्बाणोंसे लड़ना तथा भीमसेन

धृतराष्ट्र म्हणाला— त्या महात्म्याने वेदांचे साङ्गोपाङ्ग, विधिपूर्वक व परंपरेनुसार अध्ययन केले आहे. त्याच्यामध्ये धनुर्वेद जणू साक्षात् मूर्तिमान होऊन सदैव सज्ज असल्याप्रमाणे दृढ प्रतिष्ठित आहे।

Verse 2

यस्य प्रसादात्‌ कुर्वन्ति कर्माणि पुरुषर्षभा: । अमानुषाणि संग्रामे देवेरसुकराणि च

धृतराष्ट्र म्हणाला— ज्याच्या कृपेने ते नरश्रेष्ठ रणांगणात अशी अमानुष कृत्ये करतात, जी देव-राक्षसांनाही कठीण वाटावीत?

Verse 3

तस्समिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्ष पापकर्मणा । नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना

धृतराष्ट्र म्हणाला— द्रोणाचार्य समोर असतानाच त्यांना शिवीगाळ केली जात होती; तेव्हा पापकर्मी, नीचात्मा, नृशंस, क्षुद्र आणि गुरुघाती अशा पुरुषाने त्यांचा अपमान केला।

Verse 4

नामर्ष तत्र कुर्वन्ति धिक क्षात्रं धिगमर्षिताम्‌ । धृतराष्ट्र बोले--संजय! जिन महात्माने विधिपूर्वक अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन किया था

धृतराष्ट्र म्हणाला—तेथे कोणाच्याही अंतःकरणात धर्म्य रोष उठत नाही. अशा क्षात्रधर्माला धिक्कार, आणि ज्यांना अपमान व अधर्म पाहूनही क्रोध येत नाही अशा त्यांच्या स्वभावालाही धिक्कार. ज्यांच्या कृपेने अनेक वीरांनी देवांनाही कठीण असे पराक्रम रणभूमीवर दाखविले, त्या द्रोणाचार्यांची पापी, नीच, नृशंस, क्षुद्र व गुरुद्रोही धृष्टद्युम्न सर्वांसमोर निंदा करीत आहे—तरीही लोक क्रोध दाखवत नाहीत! अशा क्षत्रियांना धिक्कार, आणि त्यांच्या अमर्षशील वृत्तीला धिक्कार!

Verse 5

संजय उवाच श्र॒त्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाच: क्रुरकर्मण:

संजय म्हणाला—प्रजानाथ! क्रूरकर्मा द्रुपदपुत्राची ती वचने ऐकून तेथे बसलेले सर्व राजे मौन झाले. फक्त अर्जुन, डोळ्यांत अश्रू भरून, दीर्घ निःश्वास टाकीत एवढेच म्हणाला—“धिक्कार! धिक्कार!”

Verse 6

तूष्णीं बभूवू राजान: सर्व एव विशाम्पते | अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिद्दां विप्रेक्ष्य पार्षतम्‌

संजय म्हणाला—हे प्रजानाथ! तेथे सर्व राजे मौन झाले. पण अर्जुनाने केवळ कटाक्ष टाकून पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नाकडे पाहिले—जणू निर्धार व सज्जतेचा संकेतच दिला.

Verse 7

युधिष्ठिरश्न भीमश्न यमौ कृष्णस्तथापरे

युधिष्ठिर, भीम, यमज बंधू (नकुल-सहदेव), श्रीकृष्ण तसेच इतरही तस्सेच (तेथे) होते.

Verse 8

आसन सुव्रीडिता राजन्‌ सात्यकिस्त्वब्रवीदिदम्‌ । राजन! उस समय युधिष्ठिर, भीमसेन, नकुल, सहदेव, भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग भी अत्यन्त लज्जित हो चुप ही बैठे रहे, परंतु सात्यकि इस प्रकार बोल उठे-- ।।

संजय म्हणाला—राजन्! त्या वेळी युधिष्ठिर, भीमसेन, नकुल, सहदेव, भगवान श्रीकृष्ण तसेच इतरही अत्यंत लज्जित होऊन गप्प बसले. पण सात्यकि सहन न होऊन म्हणाला—“येथे असा कोण पुरुष आहे, जो या पापपुरुषाला सहन करील किंवा मान्य करील?”

Verse 9

एते त्वां पाण्डवा: सर्वे कुत्सयन्ति विकुत्सया

संजय म्हणाला—हे सर्व पांडव तुझा तीव्र तिरस्काराने धिक्कार करीत आहेत आणि तुला अपमानित करू पाहत आहेत।

Verse 10

एतत्‌ कृत्वा महत्‌ पाप॑ निन्दित: सर्वसाधुभि:

संजय म्हणाला—हे महान पाप करून तू सर्व साधुजनांच्या दृष्टीने निंद्य ठरलास. अरे क्षुद्र! गुरूला शिव्या घालत असूनही तू अधर्माने का कोसळत नाहीस? या सुंदर साधुसभेत येऊन अशी वचने बोलताना तुला लाज कशी वाटत नाही? तुझी जीभ शेकडो तुकड्यांत का फाटत नाही आणि तुझे मस्तक का फुटत नाही?

Verse 11

न लज्जसे कथं वक्तुं समितिं प्राप्प शोभनाम्‌ । कथं च शतधा जिद्ला न ते मूर्धा च दीर्यते

संजय म्हणाला—त्या शोभायमान सभेत येऊन तू असे कसे बोलतोस आणि लाजत का नाहीस? तुझी जीभ शतधा का फाटत नाही आणि तुझे मस्तक का विदीर्ण होत नाही?

Verse 12

वाच्यस्त्वमसि पार्थश्न सर्वेैश्ञान्धकवृष्णिभि:

संजय म्हणाला—हे पार्थघ्न! सर्व आंधक आणि वृष्णी तुला हाक मारून संबोधतील।

Verse 13

अकार्य तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरु क्षिपन्‌

संजय म्हणाला—असे अकार्य करून तो पुन्हा गुरूवरच कटु वचनांचा प्रहार करू लागला।

Verse 14

वध्यस्त्वं न त्वयार्थो5स्ति मुहूर्तमपि जीवता । “वैसा पापकर्म करके तू पुनः गुरुपर आक्षेप कर रहा है; अतः तू वध करनेके ही योग्य है। एक मुहूर्त भी तेरे जीवित रहनेका कोई प्रयोजन नहीं है ।।

संजय म्हणाला—“तू वधास योग्य आहेस; एक मुहूर्तही तुझ्या जिवंत राहण्यात काही प्रयोजन नाही. असे पापकर्म करून तू पुन्हा गुरूवर दोषारोप करीत आहेस—म्हणून तू मृत्यूसच पात्र आहेस.”

Verse 15

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निमज्जिता:

संजय म्हणाला—“त्याचप्रमाणे तुझे पूर्वीचे बंधू—सात जण—निमज्जित होऊन नष्ट झाले आहेत.”

Verse 16

उक्तवांश्वापि यत्‌ पार्थे भीष्म प्रति नरर्षभम्‌

संजय म्हणाला—पार्थाला उद्देशून—नरश्रेष्ठाला संबोधून—त्याने जे काही म्हटले, ते खरे तर भीष्मालाच उद्देशून होते. युद्धाच्या मध्यात उच्चारलेले शब्द अनेकदा केवळ एका श्रोत्यापुरते नसतात; रणभूमीचा नैतिक भार ज्यांच्यावर असतो त्या ज्येष्ठ व नायकांच्या संकल्पाला आणि धर्मबुद्धीला दृढ करण्यासाठीही ते बोलले जातात.

Verse 17

तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना | तूने जो कुन्तीकुमार अर्जुनपर नरश्रेष्ठ भीष्मके वधका दोष लगाया है, वह भी व्यर्थ ही है; क्योंकि महात्मा भीष्मने स्वयं ही उसी प्रकार अपनी मृत्युका विधान किया था ।।

संजय म्हणाला—“तसा अंत त्या महात्म्याने—भीष्माने—स्वतःच आपल्या लिए ठरविला होता. आणि तुझ्या बाबतीत तर—तुझाच सख्खा भाऊ वधकर्ता आहे, पापकर्म करणाऱ्यांत अतिशय पापी.”

Verse 18

स चापि सृष्ट: पित्रा ते भीष्मस्यान्तकर: किल

संजय म्हणाला—“आणि तोही—असे म्हणतात—तुझ्या पित्यापासूनच उत्पन्न झाला होता, भीष्माचा अंत करणारा म्हणून नियत.”

Verse 19

शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मन: । 'यह प्रसिद्ध है कि उसे भी तेरे पिताने भीष्मका अन्त करनेके लिये उत्पन्न किया था; उन्होंने महात्मा भीष्मकी मूर्तिमान्‌ मृत्युके रूपमें ही शिखण्डीको सुरक्षित रखा था ।।

संजय म्हणाला— त्याने शिखंडीचे रक्षण केले होते; आणि तो महात्मा भीष्मासाठी जणू मूर्तिमान मृत्यूच होता.

Verse 20

त्वां प्राप्प सहसोदर्य धिक्कृतं सर्वसाधुभि: । “तू और तेरा भाई दोनों समस्त साधु पुरुषोंके धिककारके पात्र हैं। तुम दोनोंको पाकर सारे पांचाल धर्मभ्रष्ट, नीच, मित्रद्रोही तथा गुरुद्रोही बन गये हैं ।।

संजय म्हणाला— हे सहोदर भगिनी! तुला मिळवून तू सर्व साधुजनांच्या धिक्कारास पात्र झाली आहेस. तू आणि तुझा भाऊ—दोघेही सत्पुरुषांच्या निंदेस योग्य. तुमच्या संगतीने सारे पांचाल धर्मच्युत—क्षुद्र, मित्रद्रोही आणि गुरुद्रोही—झाले आहेत. आणि जर तू माझ्या समोर पुन्हा अशी वाणी बोलशील…

Verse 21

शिरस्ते पोथयिष्यामि गदया वज्कल्पया । “यदि तू पुनः मेरे समीप ऐसी बात बोलेगा तो मैं अपनी इस वज्तुल्य गदासे तेरा सिर कुचल दूँगा ।। त्वां च ब्रह्म॒हणं दृष्टवा जन: सूर्यमवेक्षते

संजय म्हणाला— तू माझ्या समोर पुन्हा अशी वाणी बोलशील तर मी या वज्रतुल्य गदेने तुझे शिर चिरडून टाकीन. आणि तुला—ब्रह्महत्येच्या पापाने कलुषित—पाहून लोक सूर्याकडे पाहिल्यासारखे तोंड फिरवतात.

Verse 22

पाञज्चालक सुदुर्वत्त ममैव गुरुमग्रत:

संजय म्हणाला— त्या दुष्ट पाञ्चालकाने माझ्याच पूज्य गुरूंना माझ्या समोर आणून उभे केले आहे.

Verse 23

तिष्ठ तिष्ठ सहस्वैंकं गदापातमिमं मम

संजय म्हणाला— थांब, थांब! माझ्या या गदेचा एकच प्रहार सहन कर.

Verse 24

सात्वतेनैवमाक्षिप्त: पार्षत: परुषाक्षरम्‌

सात्वताने असे आक्षेप केल्यावर पार्षतपुत्राने कठोर शब्दांनी प्रत्युत्तर दिले.

Verse 25

संरब्धं सात्यकिं प्राह संक्रुद्ध: प्रहसन्निव । सात्वतवंशी सात्यकिके इस प्रकार कठोर वचन कहकर आक्षेप करनेपर धृष्टद्युम्न अत्यन्त कुपित हो उठे। फिर वे भी क्रोधमें भरे हुए सात्यकिसे हँसते हुए-से बोले ।।

धृष्टद्युम्न क्रोधाने पेटून, जणू उपहासाने हसत, सात्यकीस म्हणाला— “हो, हो—‘ऐकले जाते, ऐकले जाते’; आणि ‘क्षम्य आहे’—हेच तू वारंवार म्हणतोस, हे माधव!”

Verse 26

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो$हति क्षमाम्‌

जगात क्षमेची प्रशंसा होते; पण पापी क्षमेचा पात्र नसतो.

Verse 27

स त्वं क्षुद्रसममाचारो नीचात्मा पापनिश्चय:

पण तू क्षुद्र आचरणाचा, नीच मनाचा आणि पापावर ठाम असलेला आहेस.

Verse 28

यः स भूरिश्रवाश्छिन्नभुज: प्रायगतस्त्वया

तोच भूरिश्रवा—ज्याचा भुजा छिन्न झाला—तुझ्यामुळेच जवळजवळ मृत्युप्राय झाला आहे.

Verse 29

गाहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे

धृष्टद्युम्न म्हणाला—“रणांगणात दिव्य अस्त्राने मी द्रोणांना घट्ट आवळून जोराने दडपून टाकीत होतो।”

Verse 30

अयुध्यमानं यस्त्वाजी तथा प्रायगतं मुनिम्‌

धृष्टद्युम्न म्हणाला—“जो रणात न लढणाऱ्यावर घाव घालतो, तसेच प्रायोपवेशन करून जीवनत्यागास सिद्ध झालेल्या, मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या मुनिवरही प्रहार करतो—तो क्षात्रधर्माचा भंग करतो आणि कार्याला अधर्माचा कलंक लावतो.”

Verse 31

छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्‌ सात्यके स कथं वदेत्‌ । सात्यके! जो युद्धस्थलमें मुनिवृत्तिका आश्रय ले आमरण उपवासका निश्चय लेकर बैठ गया हो, जो अपने साथ युद्ध न कर रहा हो तथा जिसकी बाँह भी शत्रुओंद्वारा काट डाली गयी हो, ऐसे पुरुषको जो मार सकता है, वह दूसरेकी निन्‍दा कैसे कर सकता है? ।।

धृष्टद्युम्न म्हणाला—“हे सात्यकी! ज्याच्या बाहू शत्रूंनी छाटल्या आहेत अशा पुरुषालाही जो मारू शकतो, तो दुसऱ्याची निंदा कशी करील? हे सात्यकी! जो रणांगणात मुनिवृत्तीचा आश्रय घेऊन आमरण उपवासाचा निश्चय करून वेगळा बसला आहे, जो सहकाऱ्यांसह युद्ध करीत नाही, आणि ज्याचा बाहूही शत्रूंनी छाटला आहे—अशा पुरुषाला मारण्यास जो समर्थ, तो दुसऱ्याला दोष कसा देईल? तुला ठार मारून तो पराक्रमी योद्धा पायाने तुला भूमीवर ओढीत नेईल।”

Verse 32

त्वया पुनरनार्येण पूर्व पार्थेन निर्जित:

धृष्टद्युम्न म्हणाला—“पण तू मात्र—अनार्य आचरण करून—पूर्वी पार्थाने (अर्जुनाने) पराभूत झालास।”

Verse 33

यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्‌

धृष्टद्युम्न म्हणाला—“जिथे जिथे द्रोण पांडवांची सेना पळवून लावतो, तिथे तिथेच आपले कार्य आहे—त्वरेने पोहोचून त्याला रोखणे; यात संशय नाही।”

Verse 34

किरन्‌ शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्पहम्‌ । द्रोणाचार्य जहाँ-जहाँ पाण्डव-सेनाको खदेड़ते थे, वहीं-वहीं मैं जा पहुँचता और सहस्रों बाणोंकी वर्षा करके उनके छक्के छुड़ा देता था ।।

मी सहस्रों बाण उधळीत, रणांगणात जिथे-जिथे संकट उभे राहे तिथे-तिथे धावून जात असे. जिथे-जिथे द्रोणाचार्य पांडवसेनेला हुसकावत, तिथे मी पोहोचून बाणवृष्टीने त्यांचा वेग रोखीत व बळ मन्द करीत असे. तरी तू असे करूनही स्वतः चांडाळासारखे नीच कर्म केलेस.

Verse 35

कर्ता त्वं कर्मणो हास्य नाहं वृष्णिकुलाधम

या कर्माचा कर्ता तूच आहेस—मी नाही, हे वृष्णिकुलाधम!

Verse 36

जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्थत: परम्‌

गप्प बस; यापुढे तू मला पुन्हा बोलण्यास पात्र नाहीस.

Verse 37

अथ वक्ष्यसि मां मौख्याद्‌ भूय: परुषमीदृशम्‌

मूर्खपणामुळे तू पुन्हा माझ्याशी अशी कठोर वाणी बोलशील काय?

Verse 38

गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्‌ । यदि मूर्खतावश तू पुनः मुझसे ऐसी कठोर बातें कहेगा, तो युद्धमें बाणोंद्वारा मैं अभी तुझे यमलोक भेज दूँगा ।। न चैवं मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्‍्यते

जर तू मूर्खतावश पुन्हा माझ्याशी अशी कठोर वाणी बोलशील, तर युद्धात माझ्या बाणांनी मी तुला वैवस्वत-क्षय—यमलोक—गाठवीन. आणि केवळ असा मूर्ख, हट्टी ‘धर्म’ धरून काहीही साध्य होत नाही.

Verse 39

तेषामपि हाधर्मेण चेष्टितं शृूणु यादृशम्‌ । ओ मूर्ख! केवल धर्मसे ही युद्ध नहीं जीता जा सकता। उन कौरवोंकी भी जो अधर्मपूर्ण चेष्टाएँ हुई हैं, उन्हें सुन ले ।।

धृष्टद्युम्न म्हणाला—त्यांनीही अधर्माने जसे आचरण केले, ते ऐक. अरे मूर्खा! केवळ धर्माने युद्ध जिंकता येत नाही. कौरवांनी केलेली अधर्ममय कृत्येही ऐक.

Verse 40

प्रत्राजिता वनं सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया

कृष्णा (द्रौपदी)सह सर्व पांडवांना हाकलून वनात पाठविले गेले.

Verse 41

सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश । ओ मूर्ख! समस्त पाण्डवोंको जो द्रौपदीके साथ वनमें भेज दिया गया और उनका सर्वस्व छीन लिया गया, वह भी अधर्मका ही कार्य था || ४० $ ।। अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराज: परेरित:

धृष्टद्युम्न म्हणाला—अरे बालिशा! द्रौपदीसह पांडवांना वनात पाठवणे आणि त्यांचे सर्वस्व हिरावून घेणे—हेही अधर्मच होते. तसेच मद्रराजालाही परक्यांच्या प्रवृत्तीनं अधर्माने ओढून आणले गेले.

Verse 42

इतोडप्यधर्मेण हतो भीष्म: परपुरंजय:

आणि अशाच रीतीने शत्रुपुर-विजयी भीष्मही अधर्मयुक्त युक्तीने मारला गेला.

Verse 43

भूरिश्रवा हधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः । इस पक्षसे भी अधर्मके द्वारा ही शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीष्म मारे गये हैं और तू बड़ा धर्मज्ञ बनता है पर तूने भी अधर्मसे ही भूरिश्रवाका वध किया है ।।

धृष्टद्युम्न म्हणाला—भूरिश्रवाचाही वध तुझ्या हातून अधर्मानेच झाला, तरी तू स्वतःला धर्मज्ञ म्हणवतोस. आणि या संग्रामात पांडवांनीही शत्रूंनी जसे केले तसेच आचरण केले आहे.

Verse 44

रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ैरपि सात्वत । सात्वत! इस प्रकार धर्मके जाननेवाले वीर पाण्डवों तथा शत्रुओंने भी युद्धके मैदानमें अपनी विजयको सुरक्षित रखनेके लिये समय-समयपर अधर्मपूर्ण बर्ताव किया है || ४३ ३ || दुर्ज्ञेयः स परो धर्मस्तथाधर्मश्न दुर्विद:

धृष्टद्युम्न म्हणाला— हे सात्वता! विजयाचे रक्षण करण्यासाठी धर्म जाणणारे वीरही कधी कधी अधर्ममिश्र आचरण करतात. या रणभूमीवर पांडवच नव्हे, शत्रूही वेळोवेळी आपला जय सुरक्षित ठेवण्यासाठी अधर्मकलुषित उपायांचा आश्रय घेत आले आहेत. परम धर्म जाणणे कठीण आहे आणि अधर्माचा निर्णयही दुष्कर आहे.

Verse 45

संजय उवाच एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च

संजय म्हणाला— अशा प्रकारची क्रूर व परुष वचने उच्चारली गेली.

Verse 46

श्रुत्वा किमाहु: पाज्चाल्यं तन्‍्ममाचक्ष्य संजय । संजय! भूमण्डलके जो-जो धनुर्धर नरेश वहाँ उपस्थित थे

धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय! पाञ्चाल्य (धृष्टद्युम्न) याचे बोलणे ऐकून तेथे उपस्थित सर्व धनुर्धर राजे आणि कुंतीपुत्रांनी त्याला काय उत्तर दिले? मला सांग. हे ऐकताच श्रीमान् सात्यकि जणू हादरला; आणि क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांचा सात्यकि गदा उचलून धरू लागला.

Verse 47

विनिः:श्वस्य यथा सर्प: प्रणिधाय रथे धनु: । ततो$भिपत्य पाज्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्‌

संजय म्हणाला— सर्पासारखा दीर्घ श्वास घेऊन त्याने धनुष्य रथावर ठेवले. मग पाञ्चाल्याकडे झेपावत, आवेशाने, तो असे बोलला.

Verse 48

नत्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्‌ । संजय कहते हैं--राजन्‌! इस प्रकार कितने ही क्रूर एवं कठोर वचन धृष्टद्युम्नने श्रीमान्‌ सात्यकिको सुनाये। उन्हें सुनकर वे क्रोधसे काँपने लगे। उनकी आँखें लाल हो गयीं तथा उन्होंने सर्पषके समान लंबी साँस खींचकर धनुषको तो रथपर रख दिया और हाथमें गदा उठा ली। फिर वे धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर बड़े रोषके साथ इस प्रकार बोले--“अब मैं तुझसे कठोर वचन नहीं कहूँगा। तू वधके ही योग्य है

संजय म्हणाला— “आता मी तुला परुष वचन बोलणार नाही; तू वधास योग्य आहेस—म्हणून तुला मारून टाकीन.” असे म्हणत महाबली, अपमान न सहणारा सात्यकि सहसा धावून गेला. तेव्हा श्रीकृष्णाच्या आज्ञेने भीमसेन त्वरित रथातून उडी मारून उतरला आणि दोन्ही बाहूंनी त्याला आवरले. क्रोधाने भरलेला, यमराजासमान सात्यकि धृष्टद्युम्नाकडे झेपावताच भीमाने त्याला रोखून अनियंत्रित हिंसा थांबवली.

Verse 49

पाज्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्‌ । चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबल:

संजय म्हणाला—वासुदेवाने प्रेरित केलेला महाबली भीमसेन पाञ्चालीच्या शत्रूवर क्रोधाने पेटून उठला आणि मृत्यूसमान, जणू मृत्यूलाही संहार करणारा, रणांगणात पुढे सरसावला।

Verse 50

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली

संजय म्हणाला—क्रोधाने भरलेला आणि वेगाने धावणारा सात्यकि दिसताच महाबली पांडवाने रणात त्याच्याकडे लक्ष वळवले।

Verse 51

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुज्भव:

संजय म्हणाला—पाय रोवून ठाम उभा राहून शिनिवंशज (सात्यकि) भीमासमोर स्थिर झाला।

Verse 52

अवरुह्य रथात्‌ तूर्ण प्रियमाणं बलीयसा

संजय म्हणाला—तो त्वरेने रथातून उतरला; पण स्वतःपेक्षा अधिक बलवानाने त्याला दडपून टाकले होते।

Verse 53

अस्माकं पुरुषव्याप्र मित्रमन्यन्न विद्यते

संजय म्हणाला—हे पुरुषसिंह! अंधक-वृष्णि-यादव आणि पाञ्चाल यांच्यापेक्षा मोठा दुसरा मित्र आम्हाला नाही; तसेच श्रीकृष्णालाही आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा मित्र नाही।

Verse 54

परमन्धकवृष्णिभ्य: पज्चालेभ्यश्व मारिष । तथैवान्धकवृष्णीनां तथैव च विशेषत:

संजय म्हणाला—हे पूज्य, परम अंधक-वृष्णी आणि पाञ्चाल यांच्याविषयी मोठे वैर होते; तसेच अंधक-वृष्णींच्याही बाजूने वैर होते—विशेषतः अत्यंत तीव्र।

Verse 55

पंचालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्चताम्‌

संजय म्हणाला—हे वार्ष्णेय, ते पाञ्चालांच्या देशात समुद्राच्या काठापर्यंत शोध घेत फिरत राहिले।

Verse 56

स भवानीदृशं मित्र मन्‍्यते च यथा भवान्‌

संजय म्हणाला—हे मित्रा, तो तुला जसा तू आहेस तसाच मानतो।

Verse 57

स एवं सर्वधर्मज्ञ मित्रधर्ममनुस्मरन्‌

संजय म्हणाला—हे सर्वधर्मज्ञ, मित्रधर्माचे स्मरण करून धृष्टद्युम्नाच्या कारणाने आपला क्रोध आवरा आणि शांत व्हा. परस्पर क्षमा होवो—तुम्ही पार्षतपुत्र धृष्टद्युम्नाचा अपराध क्षमा करा आणि धृष्टद्युम्नही तुमचा अपराध क्षमा करो. आम्ही तर केवळ क्षमायाचक आहोत; शांतीपेक्षा श्रेष्ठ आणखी काय असू शकेल?

Verse 58

नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्‌ प्रशाम्य शिनिपुड्भव । पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां पार्षतश्न ते

संजय म्हणाला—हे शिनिपुत्रा, पाञ्चालपुत्राविषयीचा क्रोध आवर आणि शांत हो. तू पार्षतपुत्राला क्षमा कर; आणि पार्षतपुत्रही तुला क्षमा करो.

Verse 59

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष

संजय म्हणाला—हे पूज्यवर! सहदेव शैनेयाचा रोष शांत करीत असता…

Verse 60

मुछ्च मुछ्च शिने: पौत्र॑ भीम युद्धमदान्वितम्‌

संजय म्हणाला—“भीमा, सोड—सोड—शिनीच्या या पौत्राला; तो युद्धकौशल्याच्या मदाने उन्मत्त आहे. हे कुंतीनंदना! या रणात मी त्याची युद्धावरील श्रद्धा काढून घेईन आणि त्याचे प्राणही हरपवीन.”

Verse 61

आसादयतु मामेष धराधरमिवानिल: । यावदस्य शितैर्बाणै: संरम्भं विनयाम्यहम्‌

संजय म्हणाला—“हा माझ्यावर तसाच येऊन आदळो, जसा वारा पर्वतावर आदळतो. मी लवकरच तीक्ष्ण बाणांनी त्याचा उन्माद शमवीन; आणि हे कुंतीनंदना, या रणांगणातच त्याची युद्धश्रद्धा आणि त्याचे प्राण—दोन्हीही संपवीन.”

Verse 62

कि नु शक्‍्यं मया कर्तु कार्य यदिदमुद्यतम्‌

संजय म्हणाला—“हे जे कार्य आता उचलले गेले आहे, त्याविषयी मी काय करू शकतो? माझ्या हातून कोणते कर्तव्य साध्य होईल?”

Verse 63

अथवा फाल्गुन: सर्वान्‌ वारयिष्यति संयुगे

संजय म्हणाला—“किंवा रणात फाल्गुन (अर्जुन)च सर्वांना आवरेल.” असे म्हणत तो अश्रुपूर्ण नेत्रांनी दीर्घ निःश्वास टाकून एवढेच बोलला—“धिक्कार! धिक्कार!!”

Verse 64

अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकै: । मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे

मीही माझ्या बाणांनी याचे मस्तक पाडीन. रणांगणात भूरिश्रवस मला छिन्नबाहू समजतो.

Verse 65

उत्सृजैनमहं चैनमेष वा मां हनिष्यति | “अथवा केवल अर्जुन युद्धके मैदानमें इन समस्त कौरवोंको रोकेंगे, तबतक मैं भी अपने बाणोंद्वारा इस सात्यकिका मस्तक काट गिराऊँगा। यह मुझे भी रणभूमिमें कटी हुई बाँहवाला भूरिश्रवा समझता है। तुम छोड़ दो इसे। या तो मैं इसे मार डालूँगा या यह मुझे” ।।

याला सोडा. मी याला मारीन, नाहीतर हा मला मारील. किंवा अर्जुन एकटाच रणांगणात या सर्व कौरवांना रोखून धरून राहील, तोवर मी माझ्या बाणांनी सात्यकीचे मस्तक छाटून पाडीन. हा मला रणभूमीवर छिन्नबाहू भूरिश्रवस समजतो. याला सोडा—मी याला मारीन किंवा हा मला. पाञ्चालांचे हे शब्द ऐकून सात्यकी सर्पासारखा फुत्कारू लागला.

Verse 66

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशालिनौ

ते दोघे बलवान, बाहुबलाने शोभणारे वीर, दोन सांडांसारखे गर्जत एकमेकांवर दहाडत होते. मान्य नरेश! त्या वेळी भगवान श्रीकृष्ण आणि धर्मराज युधिष्ठिर यांनी शीघ्रतेने मोठा प्रयत्न करून त्या दोन्ही वीरांना आवरले.

Verse 67

त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्न मारिष | यत्नेन महता वीरी वारयामासतुस्तत:

मारिष! वासुदेव आणि धर्मराज यांनी तत्क्षणी त्वरितपणे मोठा प्रयत्न करून त्या दोन्ही वीरांना आवरले.

Verse 68

निवार्य परमेष्वासौ कोपसंरक्तलोचनौ । युयुत्सुनपरान्‌ संख्ये प्रतीयु: क्षत्रियर्षभा:

क्रोधाने लाल झालेले नेत्र असलेल्या त्या दोन्ही परम धनुर्धरांना आवरून, क्षत्रियश्रेष्ठ ते वीर रणांगणात युद्धास उत्सुक असलेल्या इतर शत्रूंना सामोरे जाण्यास पुढे निघाले.

Verse 86

भाषमाणमकल्याणं शीघ्र हन्यान्नराधमम्‌ । “क्या यहाँ कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो इस प्रकार अभद्रतापूर्ण वचन बोलनेवाले इस पापी नराधमको शीघ्र ही मार डाले

संजय म्हणाला—जो हा पापी नराधम अमंगल व अभद्र वचने बोलत आहे, त्याला कोणी तरी त्वरित घाव घालून पाडो।

Verse 113

गुरुमाक्रोशत: क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे । “यह महान्‌ पाप करके तू समस्त श्रेष्ठ पुरुषोंकी दृष्टिमें निन्दाका पात्र बन गया है। साधु पुरुषोंकी इस सुन्दर सभामें पहुँचकर ऐसी बातें करते हुए तुझे लज्जा कैसे नहीं आती है? तेरी जीभके सैकड़ों टुकड़े क्यों नहीं हो जाते और तेरा मस्तक क्यों नहीं फट जाता? ओ नीच! गुरुकी निन्‍्दा करते हुए तेरा इस पापसे पतन क्यों नहीं हो जाता?

संजय म्हणाला—अरे क्षुद्र! तू आपल्या गुरूला शिव्या देतोस, तरी त्या अधर्मानेच तू ताबडतोब का कोसळत नाहीस? एवढे महापाप करून तू सर्व श्रेष्ठ पुरुषांच्या दृष्टीत निंद्य ठरलास. साधूंच्या या सुंदर सभेत येऊन अशी वचने बोलताना तुला लाज कशी वाटत नाही? तुझी जीभ शंभर तुकड्यांत का फुटत नाही आणि तुझे मस्तक का फाटत नाही? अरे नीच! गुरुनिंदा करताना या पापाने तुझा पतन का होत नाही?

Verse 123

यत्‌ कर्म कलुषं कृत्वा शलाघसे जनसंसदि । 'तू पापकर्म करके जनसमाजमें जो इस तरह अपनी बड़ाई कर रहा है, इसके कारण तू कुन्तीके सभी पुत्रों तथा अन्धक और वृष्णिवंशके याददवोंद्वारा निन्दाके योग्य हो गया है

संजय म्हणाला—कलुषित पापकर्म करून जनसमाजाच्या सभेत तू जशी स्वतःची स्तुती करीत आहेस, त्याच कारणाने तू कुंतीपुत्र सर्वांनी तसेच अंधक व वृष्णिवंशी यादवांनीही निंद्य ठरलास.

Verse 143

निगृहा केशेषु वर्ध॑ गुरोर्धर्मात्मन: सतः । 'पुरुषाधम! तेरे सिवा दूसरा कौन श्रेष्ठ पुरुष धर्मात्मा सज्जन गुरुके केश पकड़कर उनके वधका विचार भी मनमें लायेगा

संजय म्हणाला—अरे पुरुषाधम! धर्मात्मा, सज्जन, वृद्ध गुरूंचे केस पकडून त्यांच्या वधाचा विचारही मनात तुझ्यावाचून दुसरा कोण श्रेष्ठ पुरुष आणील?

Verse 156

यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्प कुलपांसनम्‌ | “तुझ-जैसे कुलांगारको पाकर तेरे सात पीढ़ी पहलेके और सात पीढ़ी आगे होनेवाले बन्धु-बान्धव नरकमें डूब गये तथा सदाके लिये सुयशसे वंचित हो गये

संजय म्हणाला—हे कुलपांसन! तुझ्यासारखा कुलांगार मिळाल्याने तुझे बंधु-बांधव यशाने परित्यक्त झाले. तुझ्यामुळे तुझ्या सात पिढ्या मागील आणि सात पिढ्या पुढीलही जणू नरकात बुडाल्या आणि कायमच्या सुयशापासून वंचित झाल्या.

Verse 173

नान्य: पाज्चाल्यपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्‌ *वास्तवमें भीष्मका वध करनेवाला भी तेरा महान्‌ पापाचारी भाई ही है। इस पृथ्वीपर पांचालराजके पुत्रोंके सिवा दूसरा कोई ऐसा पाप करनेवाला नहीं है

संजय म्हणाला—या पृथ्वीवर पाञ्चालीच्या पुत्रांखेरीज असा घोर पाप करणारा दुसरा कोणी नाही. खरे तर भीष्माचा वध करणारा देखील तुझाच तो महान् पापाचारी भाऊ आहे; पाञ्चालराजाच्या पुत्रांखेरीज असा पापकर्ता येथे नाही.

Verse 198

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृष्टद्युम्नसात्यकि- क्रोधेडष्टनवत्यधिकशततमो<5ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, नारायणास्त्र-मोक्षणपर्वांतर्गत, धृष्टद्युम्न व सात्यकी यांच्या क्रोधविषयक एकशे अठ्ठाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 216

ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्षित्तार्थमात्मन: । तुझे ब्रह्महत्याका पाप लगा है। तुझ ब्रह्महत्यारेको देखकर लोग अपने प्रायश्ित्तके लिये सूर्यदेवका दर्शन करते हैं

संजय म्हणाला—तुझ्यावर ब्रह्महत्येचे पाप आले आहे. तुला ब्रह्महत्येच्या कलंकाने चिन्हित पाहून लोक आपल्या प्रायश्चित्तासाठी सूर्यदेवाचे दर्शन घेतात.

Verse 223

गुरो्गुरुं च भूयो5पि क्षिपन्नैव हि लज्जसे । दुराचारी पांचाल! तू मेरे आगे मेरे ही गुरु तथा मेरे गुरुके भी गुरुपर बारंबार आक्षेप कर रहा है, तो भी तुझे लज्जा नहीं आती

संजय म्हणाला—माझ्यासमोर तू माझ्या गुरूवर आणि गुरूच्या गुरूवरही पुन्हा पुन्हा आक्षेप टाकतोस, तरीही तुला लाज वाटत नाही. दुराचारी पाञ्चाल! हे तुझेच अधःपतन आहे.

Verse 236

तव चापि सहिष्येड5हं गदापाताननेकश: । खड़ा रह, खड़ा रह', मेरी गदाकी यह एक ही चोट सह ले, फिर मैं तेरी गदाकी भी अनेक चोटें सहन करूँगा”

संजय म्हणाला—मीही तुझ्या गदेचे अनेक घाव सहन करीन. ‘थांब, थांब—माझ्या गदेचा हा एकच घाव सहन कर; मग मी तुझ्या गदेचेही अनेक घाव सहन करीन.’

Verse 283

वार्यमाणेन हि हतस्तत: पापतरं नु किम्‌ | भूरिश्रवाकी बाँह काट डाली गयी थी। वे आमरण उपवासका नियम लेकर चुपचाप बैठे हुए थे। उस दशामें सबके मना करनेपर भी जो तूने उनका वध किया

सर्वांनी आवर घालण्याचा प्रयत्न केला तरी त्याचा वध झाला—याहून मोठे पाप काय? भूरिश्रवाची बाहू छाटली गेली होती; तो प्रायोपवेश (आमरण उपवास) व्रत घेऊन मौन बसला होता. अशा अवस्थेत, सर्वांच्या मनाईवरही तू त्याचा वध केलास—याहून मोठे महापातक कोणते?

Verse 296

विसृष्टशस्त्रो निहतः कि तत्र क्रूर दुष्कृतम्‌ । ओ क्रूर! मैंने तो पहलेसे ही युद्धके मैदानमें दिव्यास्त्रद्वारा द्रोणाचार्यको मथ डाला था। फिर वे हथियार डालकर मारे गये, तो उसमें मैंने कौन-सा पाप कर डाला

शस्त्र टाकून दिलेल्या पुरुषाचा वध झाला तर त्यात क्रूरता किंवा दुष्कृत्य काय? अरे क्रूरा! मी तर आधीच रणांगणात दिव्यास्त्रांनी द्रोणाचार्यांना मर्दून टाकले होते. नंतर त्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली असता ते मारले गेले, तर त्यात मी कोणते पाप केले?

Verse 313

कि तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तम: । जिस समय पराक्रमी भूरिश्रवा तुझे लातसे मारकर धरतीपर घसीट रहे थे, तू बड़ा श्रेष्ठ पुरुष था, तो उसी समय उन्हें क्यों नहीं मार डाला?

तू खरोखर पुरुषसत्तम असतास, तर त्याच वेळी त्याला का मारले नाहीस? जेव्हा पराक्रमी भूरिश्रवा तुला लाथा मारत जमिनीवर ओढत होता, तेव्हाच तू त्याला का घायाळ करून पाडले नाहीस?

Verse 323

यदा तदा हतः शूर: सौमदत्ति: प्रतापवान्‌ | जब अर्जुनने पहले ही प्रतापी शूरवीर सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाको परास्त कर दिया, उस समय तूने उनका वध किया। तू कितना नीच है?

त्याच वेळी प्रतापी शूर सौमदत्ती (भूरिश्रवा) मारला गेला. अर्जुनाने आधीच भूरिश्रवाला परास्त केले असताना तू त्याचा वध केलास—तू किती नीच!

Verse 343

वक्तुम्हसि वक्तव्य: कस्मात्‌ त्वं परुषाण्यथ । जब तू स्वयं ही चाण्डालके समान ऐसा पाप-कर्म करके निन्दाका पात्र बन गया है, तब दूसरेको कटु वचन सुनानेका कैसे अधिकारी हो सकता है?

तू दुसऱ्यांना परुष वचन बोलण्याचा अधिकारी कसा? तू स्वतःच चांडाळासारखे पापकर्म करून निंद्य ठरलास; मग कोणत्या अधिकाराने तू कोणाला कटु शब्द सुनावतोस?

Verse 353

पापानां च त्वमावास: कर्मणां मा पुनर्वद । वृष्णिकूलकलंक! तू ही ऐसे-ऐसे पाप करनेवाला और पाप-कर्मोंका भण्डार है, मैं नहीं। अत: फिर ऐसी बातें मुँहले न निकालना

तू पापांचा निवास आणि पापकर्मांचा भांडार आहेस; माझ्याशी पुन्हा तशा रीतीने बोलू नकोस। वृष्णिकुलकलंक! असे पाप तूच करतोस आणि दुष्कर्मांचा साठा तूच करतोस—मी नाही; म्हणून असे शब्द पुन्हा तुझ्या मुखातून निघू देऊ नकोस।

Verse 366

अधरोत्तरमेतद्धि यन्मां त्वं वक्तुमहसि । चुपचाप बैठा रह; अब फिर ऐसी बातें तुझे नहीं कहनी चाहिये। तू मुझसे जो कुछ कहना चाहता है, वह तेरी बड़ी भारी नीचता है

हे अत्यंत अयोग्य आहे—सर्व मर्यादांखाली—की तू मला अशी गोष्ट बोलण्याचे धाडस करतोस। गप्प बस; आता पुन्हा अशा गोष्टी तुला बोलता कामा नयेत। माझ्याशी तू जे बोलू पाहतोस, त्यातून तुझी मोठी नीचता उघडी पडते।

Verse 396

द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके । सात्यके! सबसे पहले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको अधर्मपूर्वक छला गया। फिर अधर्मसे ही द्रौपदीको अपमानित किया गया

सात्यकि! द्रौपदीही त्याच अधर्माने फार क्लेश पावली. सात्यकि! सर्वप्रथम पांडुपुत्र युधिष्ठिराला अधर्मपूर्वक कपटाने हरवले; आणि मग त्याच अधर्माने द्रौपदीचा अपमान केला.

Verse 413

अधर्मेण तथा बाल: सौभद्रो विनिपातित: । शत्रुओंने अधर्मसे ही छलकर मद्रराज शल्यको अपने पक्षमें खींच लिया और सुभद्राके बालक पुत्र अभिमन्युको भी अधर्मसे ही मार डाला था

आणि त्याचप्रमाणे अधर्माने सुभद्रेचा बालक पुत्र सौभद्र अभिमन्यूही पाडला गेला. शत्रूंनी अधर्माने कपट करून मद्रराज शल्याला आपल्या बाजूस ओढले, आणि मग अधर्मानेच त्या बालक अभिमन्यूचा वध केला—हा अन्याय असह्य आहे.

Verse 443

युध्यस्व कौरवै: सार्ध मा गा पितृनिवेशनम्‌ । उत्तम धर्मका स्वरूप जानना अत्यन्त कठिन है। अधर्म क्या है? इसे समझना भी सरल नहीं है। अब तू कौरवोंके साथ पूर्ववत्‌ युद्ध कर। मुझसे विवाद करके पितृलोकमें जानेकी तैयारी न कर

कौरवांसह युद्ध कर; पितृलोकाच्या निवासाला जाऊ नकोस। उत्तम धर्माचे स्वरूप जाणणे अत्यंत कठीण आहे, आणि अधर्म काय—हे समजणेही सोपे नाही. म्हणून पूर्ववत कौरवांसह युद्धात परत जा; माझ्याशी वाद घालून पितृलोकात जाण्याची तयारी करू नकोस।

Verse 493

अवलप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण बाहुभ्यां समवारयत्‌ | महाबली

रथातून क्षणार्धात उडी मारून भीमसेनाने दोन्ही बाहूंनी त्याला आवरले. अपमान न सहणारा, अत्यंत क्रोधाने भरलेला आणि यमराजासमान महाबली सात्यकी जेव्हा सहसा कालस्वरूप धृष्टद्युम्नाकडे धावला, तेव्हा भगवान श्रीकृष्णांच्या आज्ञेने महाबली भीम ताबडतोब रथातून उतरून दोन्ही हातांनी त्याला रोखून धरू लागला.

Verse 506

प्रस्पन्दमानमादाय जगाम बलिन॑ बलात्‌ | क्रोधपूर्वक आगे बढ़ते और झपटते हुए बलवान्‌ सात्यकिको महाबली पाए्डुपुत्र भीमने थामकर साथ-साथ चलना आरम्भ किया

छटपटत पुढे झेपावणाऱ्या त्याला पकडून पांडुपुत्र महाबली भीम बलपूर्वक त्याला आवरून सोबत चालू लागला. क्रोधाने पुढे धावणारा व झडप घालणारा बलवान सात्यकी भीमाने घट्ट धरून त्याचा वेग रोखला.

Verse 513

निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वर: | फिर भीमने खड़े होकर अपने दोनों पैर जमा दिये और बलवानोंमें श्रेष्ठ शिनिप्रवर सात्यकिको छठे कदमपर बलपूर्वक काबूमें कर लिया

तेव्हा भीम उभा राहून दोन्ही पाय घट्ट रोवून उभा राहिला आणि बलवानांत श्रेष्ठ शिनिप्रवर सात्यकीला सहाव्या पावलावरच बलपूर्वक आवरून धरले.

Verse 523

उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशाम्पते । प्रजानाथ! इतनेहीमें सहदेव भी तुरंत ही रथसे उतर पड़े और महाबली भीमसेनके द्वारा पकड़े गये सात्यकिसे मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले---

हे प्रजानाथ! सहदेव मृदू वाणीने बोलला. तेवढ्यात सहदेवही त्वरित रथातून उतरला आणि महाबली भीमसेनाने धरून ठेवलेल्या सात्यकीशी मधुर, समजावणाऱ्या शब्दांत असे बोलू लागला.

Verse 543

कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते । “माननीय पुरुषसिंह! अन्धक और वृष्णिवंशके यादवों तथा पांचालोंसे बढ़कर दूसरा कोई हमलोगोंका मित्र नहीं है। इसी प्रकार अन्धक और वृष्णिवंशके लोगोंका तथा विशेषत: श्रीकृष्णका हमलोगोंसे बढ़कर दूसरा कोई मित्र नहीं है

“कृष्णासाठी आणि आमच्यासाठीही यापलीकडे दुसरा मित्र नाही. माननीय पुरुषसिंह! अंधक-वृष्णिवंशीय यादव आणि पांचाल यांच्यापेक्षा मोठा मित्र आम्हाला नाही; तसेच अंधक-वृष्णींना, विशेषतः श्रीकृष्णांना, आमच्यापेक्षा मोठा मित्र दुसरा कोणी नाही.”

Verse 556

नान्यदस्ति परं मित्र यथा पाण्डववृष्णय: । वार्ष्णेय! पांचाल लोग भी यदि समुद्रतककी सारी पृथ्वी खोज डालें, तो भी उन्हें दूसरा कोई वैसा मित्र नहीं मिलेगा, जैसे उनके लिये पाण्डव और वृष्णिवंशके लोग हैं

संजय म्हणाला—पांडव आणि वृष्णिवंशी यांच्यासारखी परम मैत्री दुसरी नाही. हे वार्ष्णेय! पांचालांनी समुद्रसीमेपर्यंत सारी पृथ्वी धुंडाळली तरी पांडव व वृष्णिकुलातील वीरांसारखा दुसरा मित्र त्यांना मिळणार नाही; हेच तर त्यांचे श्रेष्ठ सहकारी आहेत.

Verse 563

भवन्तश्न यथास्माकं भवतां च तथा वयम्‌ | “आप भी हमारे ऐसे ही मित्र हैं, जैसा कि आप स्वयं भी मानते हैं। आपलोग जैसे हमारे मित्र हैं, वैसे ही हम भी आपके हैं

संजय म्हणाला—तुम्ही जसे आमचे मित्र, तसेच आम्हीही तुमचे आहोत. तुम्ही ज्या मैत्रीभावाने आम्हाला मानता, त्याच भावाने आम्हीही तुम्हाला मानतो.

Verse 583

वयं क्षमयितारश्न किमन्यत्र शमाद्‌ भवेत्‌ । “सब धर्मोंके ज्ञाता शिनिप्रवर! इस प्रकार मित्रधर्मका विचार करके आप धूृष्टद्युम्नकी ओरसे अपने क्रोधको रोकें और शान्त हो जाय

संजय म्हणाला—आम्ही तर केवळ क्षमा मागणारे; शांतीपेक्षा श्रेष्ठ काय असू शकते? हे शिनिप्रवर, सर्वधर्मज्ञ! अशा रीतीने मित्रधर्माचा विचार करून धृष्टद्युम्नामुळे उठलेला क्रोध आवरा, शांत व्हा. दोघांनीही एकमेकांचा अपराध क्षमा करावा; आम्ही फक्त क्षमेचीच विनंती करीत आहोत.

Verse 626

सुमहत्‌ पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवा: । 'परंतु मैं इस समय क्या कर सकता हूँ। पाण्डवोंका यह दूसरा ही महान्‌ कार्य उपस्थित हो गया। ये कौरव बढ़े चले आ रहे हैं

संजय म्हणाला—आता पांडुपुत्रांसमोर एक अत्यंत महान कार्य उभे राहिले आहे; पाहा, हे कौरव त्यांच्या दिशेने पुढे सरकत येत आहेत.

Verse 656

भीमबाद्न्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली । भीमसेनकी भुजाओंमें फँसे हुए बलवान्‌ सात्यकि धृष्टद्युम्नकी बातें सुनकर फुफकारते हुए सर्पके समान लंबी साँस खींचते हुए निरन्तर छूटनेकी चेष्टा कर रहे थे

संजय म्हणाला—भीमसेनाच्या भुजांच्या कचाट्यात अडकलेला बलवान सात्यकी अखंड सुटण्यासाठी झगडत होता. धृष्टद्युम्नाची वचने ऐकून तो फुत्कार करणाऱ्या सर्पासारखा दीर्घ श्वास घेत, क्षणभरही न थांबता मुक्त होण्याचा प्रयत्न करीत होता.

Verse 936

कर्मणा तेन पापेन श्वपाकं ब्राह्मणा इव । 'धृष्टद्युम्न! जैसे ब्राह्मण चाण्डालकी निन्दा करते हैं, उसी प्रकार ये समस्त पाण्डव उस पाप कर्मके कारण अत्यन्त घृणा प्रकट करते हुए तेरी निन्‍दा कर रहे हैं

संजय म्हणाला—धृष्टद्युम्ना! त्या पाप कर्मामुळे हे सर्व पांडव तीव्र तिरस्काराने तुझी निंदा करीत आहेत; जसे ब्राह्मण श्वपाक (चांडाळ) याची निंदा करतात तसे।

Verse 2536

सदानार्यो5शुभः साधु पुरुष क्षेप्तुमिच्छति । धृष्टद्युम्नने कहा--माधव! मैं तेरी यह बात सुनता हूँ

धृष्टद्युम्न म्हणाला—माधवा! तुझे हे वचन मी पुन्हा पुन्हा ऐकतो आणि यासाठी तुला क्षमा करतो. दुष्ट व अनार्य पुरुष सदैव साधुजनांवर असेच आक्षेप टाकण्याची इच्छा धरतात।

Verse 2636

क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो5यमिति मन्यते । यद्यपि लोकमें क्षमाभावकी प्रशंसा की जाती है

धृष्टद्युम्न म्हणाला—पापबुद्धी मनुष्य क्षमावंताला पाहून असेच मानतो की ‘हा माझ्यापुढे हरला।’ जरी लोकांत क्षमेची प्रशंसा होते, तरी दुष्ट मनुष्य खरे तर क्षमेचा पात्र नाही; कारण क्षमा मिळाल्यावर तो धैर्यवानाला दुर्बल समजतो।

Verse 2736

आकेशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि । तू स्वयं ही दुराचारी, नीच और पापपूर्ण विचार रखनेवाला है। नखसे शिखातक पापमें डूबा होनेके कारण निन्दाके योग्य है, तथापि दूसरोंकी निन्‍्दा करना चाहता है

धृष्टद्युम्न म्हणाला—केसांच्या टोकापासून नखांच्या टोकापर्यंत तू निंदेस पात्र आहेस, तरीही दुसऱ्यांवर टीका करावयास निघालास! तू स्वतः दुराचारी, नीच आणि पापविचारांनी भरलेला आहेस; नखापासून शिखेपर्यंत पापात बुडूनही परनिंदा करीत आहेस।

Verse 5936

पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्‌ । माननीय नरेश! जब सहदेव सात्यकिको इस प्रकार शान्त कर रहे थे, उस समय पांचालराजके पुत्रने हँसकर इस प्रकार कहा--

संजय म्हणाला—पांचालराजाचा पुत्र हसत हसत असे बोलला. सहदेव आणि सात्यकी ज्या वेळी प्रसंग शांत करण्याचा प्रयत्न करीत होते, त्या वेळी पांचालकुमाराने स्मितहास्याने हे वचन उच्चारले।