Adhyaya 191
Chapter Arc: धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्य के साथ उलझे हुए हैं, पर दुःशासन के तीखे बाण उनके रथ को छेदते हुए आते हैं—और क्रोध की ज्वाला अचानक दिशा बदल देती है। → दुःशासन के प्रहारों से पीड़ित धृष्टद्युम्न प्रतिशोध में दुर्योधन के घोड़ों पर बाण-वर्षा करते हैं; दुःशासन शरजाल से दबकर सामने टिक नहीं पाता। इसी बीच रणभूमि के दूसरे छोर पर सात्यकि और दुर्योधन के बीच क्षत्रिय-धर्म, युद्ध-नीति और क्रोध-लोभ की तीखी वाक्-प्रतिवाक् के साथ शस्त्र-प्रतिशस्त्र का संग्राम उठ खड़ा होता है। → हाथी और सिंह के समान क्रुद्ध होकर मधुवंशी सात्यकि और कुरुवंशी दुर्योधन का घोर द्वंद्व छिड़ता है; दुर्योधन हँसते हुए कान तक धनुष खींचकर तीस तीखे बाणों से सात्यकि को बेधता है, और युद्ध का ताप चरम पर पहुँचता है। → भीमसेन कर्ण के साथ घोर युद्ध में प्रवृत्त होते हैं; उधर पांचालों की तीखी बाण-वर्षा और भीमसेन आदि के घेराव से द्रोणाचार्य पर दबाव बढ़ता है—कौरव पक्ष की रक्षा-रेखा कई मोर्चों पर एक साथ खिंच जाती है। → द्रोण पर बढ़ता घेरा और दुर्योधन–सात्यकि का उग्र द्वंद्व अगले क्षण किस ओर पलटेगा—क्या द्रोण निकलेंगे, या पांडवों का दबाव निर्णायक बनेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५६ श्लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अर: 2 एकोननवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: धृष्टद्युम्नका दुःशासनको हराकर द्रोणाचार्यपर आक्रमण
संजय म्हणाला—महाराज! हत्ती, घोडे आणि मनुष्य यांचा संहार करणारे ते युद्ध असेच चालू असताना, दुःशासन धृष्टद्युम्नाशी युद्ध करू लागला.
Verse 2
स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दित: । अमर्षात् तव पुत्रस्य शरैर्वाहानवाकिरत्
परंतु तो, सुवर्णरथावरील योद्ध्याशी गुंतलेला आणि दुःशासनाच्या बाणांनी जखमी झालेला, ते सहन करू शकला नाही. संतापून त्याने तुझ्या पुत्राच्या घोड्यांवर बाणांचा वर्षाव केला.
Verse 3
धृष्टद्युम्न पहले द्रोणाचार्यके साथ उलझे हुए थे, दुःशासनके बाणोंसे पीड़ित होकर उन्होंने आपके पुत्रके घोड़ोंपर रोषपूर्वक बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
संजय म्हणाला—महाराज, धृष्टद्युम्न आधी द्रोणाचार्यांशी रणात गुंतलेला होता. दुःशासनाच्या बाणांनी पीडित होऊन तो क्रोधाने आपल्या पुत्राच्या घोड्यांवर बाणांची वर्षा करू लागला. एका क्षणात पार्षताच्या दाट बाणवृष्टीने ध्वज व सारथीसह दुःशासनाचा रथ झाकला गेला आणि दिसेनासा झाला.
Verse 4
दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाउ्चाल्यस्य महात्मन: । नाशकत् प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडित:,राजेन्द्र! महामना धृष्टद्युम्नके बाणसमूहोंसे अत्यन्त पीड़ित हो दुःशासन उनके सामने ठहर न सका
संजय म्हणाला—राजेंद्र, महामना पाञ्चाल्य धृष्टद्युम्नाच्या दाट बाणजाळ्याने अत्यंत पीडित होऊन दुःशासन त्याच्या समोर टिकू शकला नाही.
Verse 5
स तु दुःशासनं बाणैर्विमुखीकृत्य पार्षत: । किरन् शरसहस्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद् रणे
संजय म्हणाला—पार्षत धृष्टद्युम्नाने बाणांनी दुःशासनाला परत फिरवले आणि हजारो बाणांची वर्षा करीत रणात पुन्हा थेट द्रोणाचार्यांवरच धाव घेतली.
Verse 6
अभ्यपद्यत हार्दिक्य: कृतवर्मा त्वनन्तरम् । सोदर्याणां त्रयश्चनैव त एनं पर्यवारयन् ६ ।। यह देख हृदिकपुत्र कृतवर्मा तथा दुःशासनके तीन भाई बीचमें आ धमके। वे चारों मिलकर धृष्टद्युम्नको रोकने लगे
संजय म्हणाला—हे पाहून हृदिकपुत्र कृतवर्मा धावून आला आणि त्यानंतर लगेच दुःशासनाचे तीन सख्खे भाऊही येऊन ठेपले. ते चौघे मिळून धृष्टद्युम्नाला घेरून त्याची वाट रोखू लागले.
Verse 7
त॑ यमौ पृष्ठतो<न्चैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम्
संजय म्हणाला—जळत्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यांच्या समोर जात आहे असे पाहून, नरश्रेष्ठ यमज नकुल व सहदेव त्याच्या पाठीमागे चालत त्याचे रक्षण करू लागले.
Verse 8
सम्प्रहारमकुर्वस्ते सर्वे च सुमहारथा: । अमर्षिता: सत्त्ववन्त: कृत्वा मरणमग्रत:,उस समय अमर्षसे भरे हुए उन सभी धैर्यशाली महारथियोंने मृत्युको सामने रखकर परस्पर युद्ध आरम्भ कर दिया
तेव्हा ते सर्व धैर्यवान् महारथी अमर्षाने भरून, मृत्यूला समोर ठेवून, परस्परांवर घनघोर संप्रहार करू लागले।
Verse 9
शुद्धात्मान: शुद्धवृत्ता राजन् स्वर्गपुरस्कृता: । आर्य युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीषव:
राजन्! त्यांची अंतःकरणे शुद्ध होती, आचार निर्मळ होता. स्वर्गप्राप्तीला ध्येय मानून, परस्पर विजयाची इच्छा धरून, ते आर्यजनोचित युद्ध करू लागले।
Verse 10
शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिप । धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेप्सन्तो गतिमुत्तमाम्
जनेश्वर! ते शुद्ध वंशाचे व निष्कलंक कर्मांचे, बुद्धिमान योद्धे उत्तम गतीची इच्छा धरून धर्मयुद्धात प्रवृत्त झाले।
Verse 11
न तत्रासीदधर्मिष्ठमशस्तं युद्धमेव च । नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च बस्तिक:
तेथे अधर्मयुक्त, निंद्य असे युद्ध नव्हते. त्या संग्रामात कर्णी, नालीक, विषलिप्त बाण आणि ‘बस्तिक’ नावाचे अस्त्र यांचा उपयोग होत नव्हता।
Verse 12
न सूची कपिशो नैव न गवास्थिर्गजास्थिज: । इषुरासीन्न संश्लिष्टो न पूतिन्न च जिह्यग:
तेथे सूचिमुखी, कपि-अस्थीचा, गायीच्या किंवा हत्तीच्या हाडापासून बनवलेला; तसेच जोडलेला, दुर्गंधीयुक्त किंवा वाकड्या गतीचा—असा कोणताही बाण वापरला जात नव्हता।
Verse 13
ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन् । सुयुद्धेन परॉललोकानीप्सन्त: कीर्तिमेव च
संजय म्हणाला—ते सर्व योद्धे केवळ सरळ व शुद्ध अशीच शस्त्रे धारण करीत; धर्मयुक्त सुयुद्धाने परलोकातील उत्तम लोक आणि कीर्ती मिळविण्याची इच्छा बाळगीत.
Verse 14
तदा<5<सीत् तुमुल॑ युद्ध सर्वदोषविवर्जितम् । चतुर्णा तव योधानां तैस्त्रिभि: पाण्डवै: सह,आपके चार योद्धाओंका तीन पाण्डववीरोंके साथ जो घमासान युद्ध चल रहा था, वह सब प्रकारके दोषोंसे रहित था
संजय म्हणाला—तेव्हा तुमच्या चार योद्ध्यांचे आणि त्या तीन पांडववीरांचे घनघोर युद्ध पेटले; ते सर्व प्रकारच्या दोषांपासून (अधर्मापासून) मुक्त होते.
Verse 15
धृष्टद्युम्नस्तु तान् दृष्टवा तव राजन् रथर्षभान् | यमाभ्यां वारितान् वीरान् शीघ्रास्त्रो द्रोणमभ्ययात्
संजय म्हणाला—राजन्! नकुल-सहदेव या यमजांनी रोखलेले तुमचे ते रथश्रेष्ठ वीर पाहून, अस्त्र सोडण्यात वेगवान धृष्टद्युम्न थेट द्रोणाचार्यांकडे धावला.
Verse 16
निवारितास्तु ते वीरास्तयो: पुरुषसिंहयो: । समसज्जन्त चत्वारो वाता: पर्वतयोरिव,वहाँ रोके गये वे चारों वीर उन दोनों पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ इस प्रकार भिड़ गये मानो चौआई हवा दो पर्वतोंसे टकरा रही हो
संजय म्हणाला—रोखले गेले तरी ते चारही वीर त्या दोन पुरुषसिंहांशी असे भिडले, जणू चार प्रचंड वारे दोन पर्वतांवर आदळत आहेत.
Verse 17
द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्थ रथाभ्यां रथपुड़्वौ । समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नो 5 भ्यवर्तत
संजय म्हणाला—रथयोद्ध्यांत श्रेष्ठ असे यमज नकुल व सहदेव प्रत्येकी दोन-दोन कौरव रथींशी झुंजू लागले; आणि तेवढ्यात धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यांच्या समोर येऊन ठेपला.
Verse 18
दृष्टवा द्रोणाय पाज्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम् । यमाभ्यां तांश्व संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत्
संजय म्हणाला—द्रोणांकडे युद्धोन्मत्त पाञ्चाल वीर धावत आहे असे पाहून, आणि यमसम दोन्ही बाजूंचे योद्धे परस्पर गुंतलेले दिसताच, त्याने त्या मधल्या फटीत वेगाने धडक दिली।
Verse 19
त॑ सात्यकि: शीघ्रतरं पुनरेवाभ्यवर्तत
संजय म्हणाला—सात्यकी अतिशय वेगाने पुन्हा वळला आणि पुन्हा दुर्योधनाच्या समोर येऊन उभा राहिला। त्याचा असा वेग पाहून, मनुष्यमध्ये सिंहासमान पराक्रमी ते दोघे एकमेकांजवळ येऊन भिडले। कुरुवंशी दुर्योधन आणि मधुवंशी सात्यकी निर्भय होऊन, हसत हसत युद्ध करू लागले।
Verse 20
तौ परस्परमासाद्य समीपे कुरुमाधवौ । हसमानीौ नृशार्दूलावभीतौ समसज्जताम्
संजय म्हणाला—कुरु आणि माधव, दुर्योधन व सात्यकी, परस्परांच्या अगदी जवळ येऊन समोरासमोर झाले। मनुष्यमध्ये सिंहासमान ते दोघे निर्भय; हसत हसत एकमेकांवर तुटून पडले।
Verse 21
बाल्यवृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ । अन्योनयं प्रेक्षमाणी च स्मयमानौ पुन: पुन:,बचपनकी सारी बातें याद करके वे दोनों वीर एक-दूसरेकी ओर देखते हुए बारंबार प्रसन्नतापूर्वक मुसकरा उठते थे
संजय म्हणाला—बालपणातील सर्व प्रसंग प्रेमाने आठवून, ते दोघे वीर एकमेकांकडे पाहत पाहत पुन्हा पुन्हा आनंदाने स्मित करू लागले।
Verse 22
अथ दुर्योधनो राजा सात्यकि समभाषत | प्रियं सखायं सतत गर्हयन् वृत्तमात्मन:,तदनन्तर राजा दुर्योधनने अपने बर्तावकी निरन्तर निन्दा करते हुए वहाँ अपने प्रिय सखा सात्यकिसे इस प्रकार कहा--
त्यानंतर राजा दुर्योधन, आपल्या वर्तनाची सतत निंदा करीत, आपल्या प्रिय सखा सात्यकीशी अशा प्रकारे बोलू लागला।
Verse 23
धिक् क्रोधं धिक् सखे लोभं घिड्मोहं धिगमर्षितम् । धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्
धिक्कार असो, सखे, क्रोधाला; धिक्कार लोभाला; धिक्कार मोहाला; धिक्कार त्या अमर्षाला. धिक्कार क्षात्रधर्माच्या आचाराला, आणि धिक्कार जन्मजात, वंशपरंपरागत बलालाही.
Verse 24
यत्र मामभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुड्भव । त्वं हि प्राणै: प्रियतरो ममाहं च सदा तव
हे शिनिपुत्रा! तू मला का लक्ष्य करतोस आणि मी तुला का? क्रोध, लोभ इत्यादींच्या अधीन होऊन आपण एकमेकांवर बाण सोडत आहोत. तरीही तू मला प्राणांपेक्षा अधिक प्रिय होतास, आणि मीही सदैव तुझा प्रियपात्र होतो.
Verse 25
स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्यवृत्तानि यानि नौ । तानि सर्वाणि जीर्णानि साम्प्रतं नो रणाजिरे
आपल्या दोघांच्या बालपणीचे जे सर्व व्यवहार होते ते मला आठवत आहेत; पण आता या रणांगणात ते सारे सद्व्यवहार जीर्ण झाले आहेत.
Verse 26
किमन्यत्क्रोधलोभाशभ्यां युद्धमेवाद्य सात्वत । त॑ तथावादिन तत्र सात्यकि: प्रत्यभाषत
हे सात्वता! क्रोध आणि लोभ यांच्या प्रेरणेने आज युद्धावाचून दुसरे काय असणार? असे बोलणाऱ्यास तेथे सात्यकीने प्रत्युत्तर दिले.
Verse 27
नेयं सभा राजपुत्र नाचार्यस्य निवेशनम्
हे राजपुत्रा! ही सभा नाही, ना आचार्यांचे निवासस्थान आहे.
Verse 28
दुर्योधन उवाच क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुड़व
दुर्योधन म्हणाला—हे शिनिवंशश्रेष्ठा! आपल्या बालपणीची ती क्रीडा, ते खेळ—आता कुठे गेले?
Verse 29
कि नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया
दुर्योधन म्हणाला—धन आणि धनलालसेने प्रेरित होऊन, आपले कोणते कर्तव्य अजून अपूर्ण राहिले आहे?
Verse 30
संजय उवाच त॑ तथावादिन तत्र राजानं माधवो<ब्रवीत्
संजय म्हणाला—महाराज! असे बोलत असलेल्या राजा दुर्योधनाला तेथे माधवाने असे म्हटले.
Verse 31
एवंवृत्तं सदा क्षात्रं युध्यन्तीह गुरूनपि । यदि ते<हं प्रियो राजन् जहि मां मा चिरं कृथा:
संजय म्हणाला—“राजन्! क्षत्रियांचा सनातन आचार असा की येथे युद्धात गुरूंशीही लढावे लागते. मी तुला प्रिय असेन तर मला त्वरित मार; विलंब करू नकोस.”
Verse 32
त्वत्कृते सुकृताल्लॉँकान् गच्छेयं भरतर्षभ । या ते शक्तिर्बलं यच्च तत् क्षिप्रं मयि दर्शय
“हे भरतश्रेष्ठा! तुझ्यासाठी केलेल्या पुण्यामुळे मला पुण्यलोक प्राप्त होवोत. तुझी जी शक्ती व बल आहे, ते माझ्यावर त्वरित दाखव.”
Verse 33
इत्येवं व्यक्तमा भाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकि:
अशा रीतीने स्पष्ट बोलून आणि प्रत्युत्तर देऊन सात्यकीने पुन्हा पुढे बोलणे सुरू केले।
Verse 34
तमायान्तं महाबाहें प्रत्यगृह्नलात् तवात्मज:
हे महाबाहो! तो पुढे येत असता तुझ्या पुत्राने त्याला समोरून स्वीकारले—त्याची चाल रोखून भिडला।
Verse 35
ततः प्रववृते युद्ध कुरुमाधवर्सिहयो:
त्यानंतर कुरू आणि माधव-पक्षातील वृषभसमान वीर यांच्यात युद्ध सुरू झाले।
Verse 36
ततः पूर्णायतोत्सूष्टे: सात्वतं युद्धदुर्मदम्
मग पूर्ण ताणून सोडलेल्या बाणामुळे सात्वत वीर युद्धोन्मादाने अधिकच उग्र झाला।
Verse 37
त॑ सात्यकि: प्रत्यविध्यत् तथैवावाकिरच्छरै:
तेव्हा सात्यकीनेही त्याला प्रत्याघात केला आणि त्याचप्रमाणे त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 38
पज्चाशता पुनश्चाजौ त्रिंशता दशभिश्न ह | इसी प्रकार सात्यकिने भी युद्धस्थलमें पहले पचास, फिर तीस और फिर दस बाणोंद्वारा दुर्योधनको बींध डाला और उसे भी अपने बाणोंकी वर्षासे ढक दिया ।।
संजय म्हणाला—त्या रणात त्याने त्याला पुन्हा भेदले—प्रथम पन्नास बाणांनी, मग तीसांनी आणि मग दहांनी. आणि सात्यकी रणात हसत-हसत तुमच्या पुत्रावर बाणांचा घनवर्षाव करून त्याला सर्व बाजूंनी झाकून टाकू लागला.
Verse 39
ततो<स्य सशरं चापं क्षुरप्रेण द्विधाच्छिनत्
संजय म्हणाला—मग त्याने क्षुरप्र बाणाने त्याचे बाणांसह धनुष्य दोन तुकडे केले. तेव्हा सात्यकीने तत्काळ दुसरे सुदृढ धनुष्य हातात घेतले आणि चपळ हातांनी तुमच्या पुत्रावर बाणांचा वर्षाव सुरू केला.
Verse 40
सोअन्यत् कार्मुकमादाय लघुहस्तस्ततो दृढम् । सात्यकिरव्यसृजच्चापि शरश्रेणीं सुतस्य ते
मग सात्यकीने दुसरे सुदृढ धनुष्य हातात घेतले; तो चपळहस्त होता. त्याने तुमच्या पुत्रावर बाणांच्या रांगा सोडू लागला.
Verse 41
तामापतन्तीं सहसा शरश्रेणीं जिघांसया । चिच्छेद बहुधा राजा तत उच्चुक्रुशुर्जना:,वधके लिये अपने ऊपर सहसा आती हुई उन बाण पंक्तियोंके राजा दुर्योधनने अनेक टुकड़े कर डाले; इससे सब लोग हर्षध्वनि करने लगे
वधाच्या हेतूने सहसा येणारी ती बाणांची रांग राजा दुर्योधनाने अनेक तुकड्यांत छेदून टाकली; तेव्हा लोकांनी मोठा जयघोष केला.
Verse 42
सात्यकिं च त्रिसप्तत्या पीडयामास वेगित: । स्वर्णपुड्खै: शिलाधौतैराकर्णापूर्णनि:सृतै:
मग वेगाने त्याने त्र्याहत्तर बाणांनी सात्यकीला पीडित केले—सुवर्णपुच्छ असलेले, शिळेवर घासून झळाळवलेले, आणि कानापर्यंत ताणलेल्या धनुष्यांतून सोडलेले.
Verse 43
फिर शिलापर साफ किये हुए सुनहरी पाँखवाले तिहत्तर बाणोंसे, जो धनुषको कानतक खींचकर छोड़े गये थे, दुर्योधनने वेगपूर्वक सात्यकिको पीड़ित कर दिया ।।
संजय म्हणाला—मग दुर्योधनाने धनुष्य कानापर्यंत ओढून, शिळेसारखे घासून स्वच्छ केलेले, सोनसळी पंखांचे त्र्याहत्तर बाण वेगाने सोडले आणि त्या झंझावाती माऱ्याने सात्यकीला रणात फार पीडित केले. पण दुर्योधन दुसरा बाण संधान करत धनुष्य सज्ज ठेवत असतानाच, सात्यकीने क्षणार्धात त्या ठेवलेल्या बाणासह तो धारण करणारे धनुष्यही छेदून टाकले; आणि मग अनेक बाणांनी दुर्योधनाला जखमी केले.
Verse 44
स गाढविद्धो व्यथित: प्रत्यपायाद् रथान्तरे | दुर्योधनो महाराज दाशाहशरपीडित:,महाराज! उस समय दुर्योधन सात्यकिके बाणोंसे गहरी चोट खाकर पीड़ित एवं व्यथित हो उठा और रथके भीतर चला गया
संजय म्हणाला—महाराज! सात्यकीच्या बाणांनी खोलवर जखमी होऊन वेदनेने व्याकुळ झालेला दुर्योधन मागे सरकला आणि रथाच्या आत शिरला.
Verse 45
समाश्चस्य तु पुत्रस्ते सात्यकिं पुनरभ्ययात् । विसृजन्निषुजालानि युयुधानरथं प्रति,फिर धीरे-धीरे कुछ आराम मिलनेपर आपका पुत्र पुनः सात्यकिपर चढ़ आया और उनके रथपर बाणोंके जाल बिछाने लगा
संजय म्हणाला—थोडा श्वास सावरून स्थिर झाल्यावर तुमचा पुत्र पुन्हा सात्यकीवर धावून गेला आणि युयुधानाच्या रथावर बाणांचे जाळे पसरवत मारा करू लागला.
Verse 46
तथैव सात्यकिर्बाणान् दुर्योधनरथं प्रति । सततं विसृजन् राजंस्तत् संकुलमवर्तत
संजय म्हणाला—राजन्! त्याचप्रमाणे सात्यकीही दुर्योधनाच्या रथावर सतत बाण सोडू लागला; त्या अखंड प्रत्युत्तराने तेथे युद्ध घनघोर व संकुल झाले.
Verse 47
तत्रेषुभि: क्षिप्पमाणै: पतद्धिश्व॒ शरीरिषु । अग्नेरिव महाकक्षे शब्द: समभवन्महान्
संजय म्हणाला—तेथे वेगाने झाडलेले बाण जेव्हा देहधाऱ्यांवर कोसळत, तेव्हा कोरड्या बांबू-सरकंड्यांच्या प्रचंड ढिगात पेटलेल्या आगीसारखा भयंकर मोठा आवाज होत असे.
Verse 48
तयो: शरसहसैश्न संछन्न॑ं वसुधातलम् | अगम्यरूपं च शरैराकाशं समपद्यत,उन दोनोंके हजारों बाणोंसे पृथ्वी ढक गयी और आकाशगमें भी बाणोंके कारण (पक्षियोंतकका) चलना-फिरना बंद हो गया
त्या दोघांच्या हजारो बाणांनी पृथ्वीचे पृष्ठ झाकले गेले; आणि बाणांनी आकाशही इतके अडवले गेले की पक्ष्यांनाही उडणे-फिरणे अशक्य झाले।
Verse 49
तत्राप्यधिकमालक्ष्य माधवं रथसत्तमम् | क्षिप्रमभ्यपतत् कर्ण: परीप्संस्तनयं तव
तेथेही रथश्रेष्ठ माधवाला स्पष्ट ओळखून कर्ण तुझ्या पुत्राला गाठण्याच्या हेतूने शीघ्र धावून गेला।
Verse 50
उस युद्धमें महारथी सात्यकिको प्रबल होते देख कर्ण आपके पुत्रकी रक्षाके लिये शीघ्र ही बीचमें कूद पड़ा ।।
त्या युद्धात महारथी सात्यकी प्रबळ होत आहे असे पाहून कर्ण तुझ्या पुत्राच्या रक्षणासाठी त्वरित मध्ये उडी मारून आला. पण महाबली भीमसेनाला ते सहन झाले नाही; म्हणून अनेक बाण सोडीत तो लगेच कर्णावर धावून गेला।
Verse 51
तस्य कर्ण: शितान् बाणान् प्रतिहत्य हसन्निव । धनु: शरांश्व चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच्छरै:
तेव्हा कर्णाने जणू हसत-हसत त्याचे तीक्ष्ण बाण परतवून लावले. मग त्याने धनुष्य व बाण छेदले आणि बाणांच्या वर्षावाने सारथीलाही घायाळ करून पाडले।
Verse 52
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामादाय पाण्डव: । ध्वजं धनुश्न सूतं च सम्ममर्दाहवे रिपो:
यामुळे अत्यंत क्रुद्ध झालेला पांडव भीमसेन गदा उचलून रणांगणात शत्रूचा ध्वज, धनुष्य आणि सारथी यांनाही चिरडून टाकू लागला।
Verse 53
रथचक्रं च कर्णस्य बभञठ्ज स महाबल: । भग्नचक्रे रथेडतिष्ठदकम्प: शैलराडिव,इतना ही नहीं, महाबली भीमने कर्णके रथका एक पहिया भी तोड़ डाला तो भी कर्ण टूटे पहियेवाले उस रथपर गिरिराजके समान अविचलभावसे खड़ा रहा
संजय म्हणाला—महाबली भीमाने कर्णाच्या रथाचे एक चाक मोडून टाकले. तरीही तुटलेल्या चाकाच्या त्या रथावर कर्ण पर्वतराजासारखा अढळ, न डगमगता उभा राहिला॥
Verse 54
एकचक्रं रथं तस्य तमूहुः सुचिरं हया: । एकचक्रमिवार्कस्य रथं सप्त हया यथा,कर्णके घोड़े उसके एक पहियेवाले रथको बहुत देरतक ढोते रहे, मानो सूर्यके सात अश्व उनके एक चक्रवाले रथको खींच रहे हैं
संजय म्हणाला—त्याचा एकचाकी रथ घोड्यांनी फार वेळ ओढत नेला; जणू सात अश्वांनी ओढला जाणारा सूर्याचा एकचाकी रथच॥
Verse 55
अमृष्यमाण: कर्णस्तु भीमसेनमयुध्यत । विविधैरिषुजालैश्न नानाशस्त्रैश्व संयुगे
संजय म्हणाला—भीमसेनाचा पराक्रम सहन न झाल्याने कर्ण रणात त्याच्याशी झुंजला. तो विविध बाणसमूहांनी आणि अनेक प्रकारच्या शस्त्रांनी युद्ध करू लागला॥
Verse 56
भीमसेनस्तु संक़्रुद्ध: सूतपुत्रमयोधयत् । तस्मिंस्तथा वर्तमाने क्रुद्धो धर्मसुतो5ब्रवीत्
संजय म्हणाला—भीमसेन क्रोधाने पेटून सूतपुत्र कर्णाशी युद्ध करू लागला. असे ते घोर युद्ध चालू असताना क्रुद्ध धर्मसुत युधिष्ठिर बोलला॥
Verse 57
ये नः प्राणा: शिरो ये च ये नो योधा महारथा:
संजय म्हणाला—“जे आमचे प्राण आहेत, जे जणू आमचे मस्तक आहेत—तेच आमचे श्रेष्ठ महारथी योद्धे धृतराष्ट्रपुत्रांशी झुंजत आहेत; मग तुम्ही सर्व मूर्ख व अचेत लोकांसारखे इथे का उभे आहात?”
Verse 58
त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ता: पुरुषर्षभा: । कि तिष्ठत यथा मूढा: सर्वे विगतचेतस:
जे नरश्रेष्ठ वीर—आपले प्राण आणि शिरोमणी—तेच धृतराष्ट्रपुत्रांशी संग्रामात गुंतले आहेत; मग तुम्ही सर्वजण मूढांसारखे, धैर्यहरित होऊन येथे का उभे आहात?
Verse 59
तत्र गच्छत यज्रैते युध्यन्ते मामका रथा: । क्षात्रधर्म पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वरा:,“वहाँ जाओ, जहाँ ये मेरे सब रथी क्षत्रियधर्मको सामने रखकर निश्चिन्तभावसे युद्ध कर रहे हैं
तेथे जा, जिथे माझे हे रथी योद्धे युद्ध करीत आहेत; क्षात्रधर्म पुढे ठेवून ते सर्व चिंता-ताप टाकून रणात गुंतले आहेत.
Verse 60
जयन्तो वध्यमानाक्ष गतिमिष्टां गमिष्यथ । जित्वा वा बहुभिर्यज्ञैर्यजध्वं भूरिदक्षिणै:
हे जयंत, हे वध्यमानाक्ष! तुम्ही इच्छित गतीला पोहोचाल; अथवा विजय मिळवून, विपुल दक्षिणांनी युक्त अनेक यज्ञ करा.
Verse 61
हता वा देवसाद् भूत्वा लोकानू प्राप्स्थथ पुष्कलान् । “तुमलोग विजयी होओ अथवा मारे जाओ
मारले गेलात तरी देवतुल्य होऊन पुष्कळ पुण्यलोक प्राप्त कराल. राजाने प्रेरित केलेले ते वीर महारथी युद्धास सज्ज झाले.
Verse 62
क्षात्रधर्म पुरस्कृत्य त्वरिता द्रोणमभ्ययु: । राजा युधिष्ठिरसे इस प्रकार प्रेरित हो उन वीर महारथियोंने युद्धके लिये उद्यत होकर क्षत्रियधर्मको सामने रखते हुए बड़ी उतावलीके साथ द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया ।।
राजा युधिष्ठिराने असे प्रेरित केल्यावर ते वीर महारथी युद्धास उद्यत होऊन, क्षात्रधर्म पुढे ठेवत, मोठ्या उतावळीने द्रोणाचार्यांवर धावून गेले.
Verse 63
आसंस्तु पाण्डुपुत्राणां त्रयो जिह्मा महारथा:
पांडुपुत्रांमध्ये तीन महारथी काहीसे कुटिल स्वभावाचे होते—नकुल, सहदेव आणि भीमसेन. त्या तिघांनी अर्जुनाला हाक मारली—“अर्जुना! धाव, धाव; आणि लवकरच द्रोणाचार्याजवळून या कौरवांना हुसकावून लाव.”
Verse 64
यमौ च भीमसेनश्ष प्राक्रोशंस्ते धनंजयम् । अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून् द्रोणादपानुद
नकुल-सहदेव आणि भीमसेन यांनी धनंजय अर्जुनाला मोठ्याने हाक मारली—“अर्जुना! त्वरित धावा कर; आणि द्रोणाचार्याजवळून या कौरवांना दूर हाकल.”
Verse 65
तत एनं हनिष्यन्ति पठ्चाला हतरक्षिणम् | कौरवेयांस्तत: पार्थ: सहसा समुपाद्रवत्,“जब इनके रक्षक मारे जायँगे, तभी पांचाल वीर इन्हें मार सकेंगे।! तब अर्जुनने सहसा कौरवयोद्धाओंपर आक्रमण किया
“याचे रक्षक मारले गेले, तेव्हाच पांचाल वीर याला मारू शकतील.” असे होताच पार्थ अर्जुनाने सहसा कौरव योद्ध्यांवर धावा केला.
Verse 66
पज्चालानेव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । ममर्दुस्तरसा वीरा: पठचमे5हनि भारत
हे भारत! दुसरीकडे द्रोणाने धृष्टद्युम्न अग्रभागी असलेल्या पांचालांवरच धावा केला. त्या पाचव्या दिवशीच्या युद्धात ते सर्व वीर प्रचंड वेगाने एकमेकांना चिरडू लागले.
Verse 186
दुर्योधनो महाराज किर|ञष्छोणित भोजनान् । महाराज! रणदुर्मद धृष्टद्युम्नको द्रोणाचार्यकी ओर जाते और अपने दलके उन चारों वीरोंको नकुल-सहदेवके साथ युद्ध करते देख राजा दुर्योधन रक्त पीनेवाले बाणोंकी वर्षा करता हुआ उनके बीचमें आ धमका
महाराज! रणदुर्मद धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्याकडे जात आहे आणि आपल्या पक्षातील ते चार वीर नकुल-सहदेवांसह युद्ध करीत आहेत, हे पाहून राजा दुर्योधन रक्त पिणाऱ्या बाणांचा वर्षाव करीत त्यांच्या मध्येच धावून आला.
Verse 189
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे एकोननवत्यधिकशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वात, द्रोणवधपर्वातील संकुल (गोंधळलेल्या) युद्धाचे वर्णन करणारा एकशे एक्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 263
प्रहसन् विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्त्रवित् । 'सात्वत वीर! आजका यह युद्ध ही क्रोध और लोभके सिवा दूसरा क्या है?” उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता सात्यकिने हँसते हुए तीखे बाणोंको ऊपर उठाकर वहाँ पूर्वोक्त बातें करनेवाले दुर्योधनको इस प्रकार उत्तर दिया--
संजय म्हणाला—परमास्त्रांचा जाणकार सात्यकी हसत हसत तीक्ष्ण बाण उचलून, आत्ताच ती वाक्ये बोललेल्या दुर्योधनाला अशा प्रकारे उत्तर देऊ लागला—“सात्वतवीर! आजचे हे युद्ध क्रोध आणि लोभ यांशिवाय दुसरे काय आहे?”
Verse 276
यत्र क्रीडितमस्माभिस्तदा राजन् समागतै: । “राजकुमार! कौरवनरेश! न तो यह सभा है और न आचार्यका घर ही है जहाँ एकत्र होकर हम सब लोग खेला करते थे”
संजय म्हणाला—हे राजन्! ही ती सभा नाही, आणि हे आचार्यांचे घरही नाही, जिथे आम्ही राजकुमार एकत्र येऊन खेळत असू।
Verse 283
क्व च युद्धमिदं भूय: “कालो हि दुरतिक्रम:” । दुर्योधन बोला--शिनिप्रवर! हमारा बचपनका वह खेल कहाँ चला गया और फिर यह युद्ध कहाँसे आ धमका? हाय! कालका उल्लंघन करना अत्यन्त ही कठिन है
दुर्योधन म्हणाला—हे शिनिप्रवर! आमच्या बालपणाचा तो खेळ कुठे गेला आणि हे युद्ध पुन्हा कुठून येऊन ठेपले? हाय! काळाला ओलांडणे अत्यंत कठीण आहे।
Verse 293
यत्र युध्यामहे सर्वे धनलो भात् समागता: । हमें धनसे या धन पानेकी इच्छासे क्या प्रयोजन है? जो हम सब लोग यहाँ धनके लोभसे एकत्र होकर जूझ रहे हैं
दुर्योधन म्हणाला—इथे आपण सर्वजण धनलोभाने एकत्र येऊन युद्ध करीत आहोत; धन किंवा धनाची इच्छा याचा आपल्याला काय उपयोग?
Verse 326
नेच्छामि तदहं द्रष्टं मित्राणां व्यसनं महत् । “भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे ऐसा करनेपर मैं पुण्यवानोंके लोकोंमें जाऊँगा। तुममें जितनी शक्ति और बल है
मला माझ्या मित्रांवर येणारे ते महान् व्यसन पाहावेसे वाटत नाही. भरतश्रेष्ठ! तू असे केल्यास मी पुण्यवानांच्या लोकांत जाईन. तुझ्यात जितकी शक्ती व पराक्रम आहे, ते सर्व लवकर माझ्यावर दाखव; कारण मला माझ्या मित्रांचे ते महान् संकट पाहायचे नाही.
Verse 336
अभ्ययात् तूर्णमव्यग्रो दयां नाकुरुतात्मनि । इस प्रकार स्पष्ट बोलकर दुर्योधनकी बातका उत्तर दे सात्यकि निःशंक होकर तुरंत आगे बढ़े, उन्होंने अपने ऊपर दया नहीं दिखायी
अशा प्रकारे स्पष्ट वचन बोलून दुर्योधनाच्या म्हणण्याला उत्तर देत सात्यकि निःशंक व अव्यग्र होऊन त्वरित पुढे सरसावले. त्यांनी स्वतःवर दया केली नाही—धर्मयुद्धाच्या मागणीसमोर भय वा कोमलतेला थारा न देता दृढ कृतीच निवडली.
Verse 343
शरैश्वावाकिरद् राजन् शैनेयं तनयस्तव । राजन्! सामने आते हुए उन महाबाहु सात्यकिको आपके पुत्रने रोका और उन्हें बाणोंसे ढक दिया
राजन्! समोर येणाऱ्या शैनेय सात्यकिला आपल्या पुत्राने अडविले आणि बाणांच्या वर्षावाने त्यांना झाकून टाकले.
Verse 356
अन्योनयं क्रुद्धयोर्घोरं यथा द्विरद्सिंहयो: । तदनन्तर हाथी और सिंहके समान क्रोधमें भरे हुए उन कुरुवंशी और मधुवंशी सिंहोंमें परस्पर घोर युद्ध होने लगा
त्यानंतर क्रुद्ध हत्ती व सिंहासारखे, कुरुवंशी आणि मधुवंशी त्या सिंहसम वीरांमध्ये परस्पर घोर युद्ध सुरू झाले.
Verse 363
दुर्योधन: प्रत्यविध्यत् कुपितो दशभि: शरै: । तत्पश्चात् कुपित हुए दुर्योधनने धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये दस बाणोंद्वारा रणदुर्मद सात्यकिको घायल कर दिया
त्यानंतर क्रुद्ध झालेल्या दुर्योधनाने धनुष्य पूर्ण ताणून सोडलेल्या दहा बाणांनी रणदुर्मद सात्यकिला जखमी केले.
Verse 386
आकर्णपूर्णनिशितैर्विव्याध त्रिंशता शरै: । राजन! तब हँसते हुए आपके पुत्रने धनुषको कानतक खींचकर छोड़े हुए तीस तीखे बाणोंद्वारा रणभूमिमें सात्यकिको क्षत-विक्षत कर डाला
संजय म्हणाला—राजन्! तेव्हा तुमच्या पुत्राने हसत हसत धनुष्य कानापर्यंत ओढून तीस धारदार बाण सोडले; त्या बाणांनी रणभूमीवर सात्यकीला विद्ध करून क्षत-विक्षत केले.
Verse 563
पज्चालानां नरव्याप्रान् मत्स्यांश्व पुरुषर्षभान् । इससे भीमसेन अत्यन्त कुपित हो उठे और सुतपुत्र कर्णके साथ घोर युद्ध करने लगे। इस प्रकार जब वह युद्ध चल रहा था
संजय म्हणाला—युद्ध सुरू असता भीमसेन क्रोधाने पेटून सूतपुत्र कर्णासोबत घोर संग्राम करू लागला. त्याच वेळी धर्मपुत्र युधिष्ठिरही रोषाने भरून नरव्याघ्र पांचाल वीरांना आणि पुरुषर्षभ मत्स्य योद्ध्यांना म्हणाला—
Verse 626
भीमसेनपुरोगाश्चाप्पेकत: पर्यवारयन् । एक ओरसे पांचाल वीर तीखे बाणोंसे द्रोणाचार्यको मारने लगे और दूसरी ओरसे भीमसेन आदि वीरोंने उन्हें घेर रखा था
संजय म्हणाला—भीमसेनाच्या नेतृत्वाखाली एका बाजूने वीरांनी द्रोणाचार्यांना घेरले; आणि दुसऱ्या बाजूने पांचाल वीरांनी तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करून त्यांना मारू लागले. अशा रीतीने ते एकाच वेळी आक्रमित व परिवेष्टित झाले.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.