Adhyaya 176
Chapter Arc: निशीथ के अंधकार में कर्ण का विक्रम पाण्डव-सेना को तितर-बितर कर देता है; संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि कर्ण को रोकने हेतु एक महाबली राक्षस-योद्धा को आगे बढ़ाया जा रहा है। → दुर्योधन-पक्ष में यह चिंता फैलती है कि कर्ण पर घटोत्कच का धावा निर्णायक हो सकता है; उसी घोर रात्रि-युद्ध में जटासुर-पुत्र अलम्बुष क्रुद्ध होकर भीमसेन-पुत्र घटोत्कच को ललकारता है। दोनों महामायावी राक्षस अपनी-अपनी माया से हाथी-घोड़े-रथ-सेनाओं के रूप बदलते, भ्रम रचते और एक-दूसरे को घेरते हैं; पाण्डव-सेना कर्ण के प्रहारों से ‘वात-नुन्न घनों’ की भाँति बिखरती जाती है। → अलम्बुष बंधन से छूटकर पुनः वेग से घटोत्कच पर टूट पड़ता है; फिर दोनों ‘मायाशतसृज’ राक्षस-प्रवर घोर संग्राम में आमने-सामने आ जाते हैं—क्षण-क्षण में रूपांतरण, अदृश्य प्रहार, और भीषण गर्जना के बीच घटोत्कच अपनी तलवार उठाकर शत्रु पर अमित पराक्रम से निर्णायक वार करता है। → घटोत्कच के प्रचंड प्रतिघात से अलम्बुष की माया-योजना टूटती है और कौरव-पक्ष की रात्रि-रणनीति को बड़ा धक्का लगता है; फिर भी कर्ण का भय और रात्रि का अराजक प्रवाह युद्धभूमि को स्थिर नहीं होने देता। → रात्रि-युद्ध की उन्मत्त धारा में संकेत मिलता है कि कर्ण और घटोत्कच का टकराव और भी प्राणघातक रूप लेने वाला है—धर्म, नीति और अस्त्र-सीमा की रेखाएँ और धुँधली पड़ेंगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६९ “लोक हैं।) ऑपन--माजल छा | अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: घटोत्कच और जटासुरके पुत्र अलम्बुषका घोर युद्ध तथा अलम्बुषका वध संजय उवाच दृष्टवा घटोत्कचं राजन् सूतपुत्रर॒थं प्रति । आयान्तं तु तथा युक्त जिघांसुं कर्णमाहवे
संजय म्हणाला—राजन्, युद्धात कर्णाचा वध करण्याच्या हेतूने सज्ज झालेला घटोत्कच सूतपुत्र कर्णाच्या रथाकडे येताना पाहून दुर्योधन घाबरला आणि म्हणाला, “घटोत्कच वेगाने कर्णावर चाल करून येतो आहे; त्या महारथ्याला रोख.”
Verse 2
अब्रवीत् तत्र पुत्रस्ते द:शासनमिदं वच: । एतदू रक्षो रणे तूर्ण दृष्टवा कर्णस्य विक्रमम्
संजय म्हणाला—मग, राजन्, तुमच्या पुत्राने दुःशासनाला असे म्हटले—“रणात कर्णाचा वेगवान पराक्रम पाहून हा राक्षस त्वरित कर्णावर धावून येतो आहे; म्हणून त्या महारथ्याला रोख.”
Verse 3
वृतः सैन्येन महता याहि यत्र महाबल:
संजय म्हणाला—“मोठ्या सैन्याने वेढा घालून तिथे जा, जिथे तो महाबली (घटोत्कच) वेगाने कर्णाकडे धावतो आहे; त्या महारथ्याला रोख.”
Verse 4
रक्ष कर्ण रणे यत्तो वृतः सैन्येन मानद
संजय म्हणाला—“राजन्, रणात सज्ज होऊन कर्णाचे रक्षण करा. तो महाबली घटोत्कच सैन्याने वेढलेला, कर्णाचा वध करण्यास उद्यत, वेगाने सूतपुत्राकडे धावतो आहे; म्हणून त्या महारथ्याला रोखा.”
Verse 5
एतस्मिन्नन्तरे राजन् जटासुरसुतो बली
संजय म्हणाला—राजन्! याच वेळी जटासुराचा बलवान पुत्र घटोत्कच कर्णाकडे वेगाने धाव घेत आहे; म्हणून त्या महारथ्यास आवर घाला।
Verse 6
दुर्योधन तवामित्रान् प्रख्यातान् युद्धदुर्मदान्
संजय म्हणाला—राजन्! अशा रीतीने कर्णवधाचा निश्चय करून घटोत्कच सूतपुत्राच्या रथाकडे वेगाने येत आहे. त्याला तीव्र वेगाने धाव घेताना पाहून तुमचा पुत्र दुर्योधन दुःशासनास म्हणाला—“भाऊ! रणभूमीवर कर्णाचा वेगवान पराक्रम पाहून हा राक्षस झपाट्याने त्याच्यावर चाल करून येतो आहे; म्हणून त्या महारथी घटोत्कचास रोख.”
Verse 7
जटासुरो मम पिता रक्षसां ग्रामणी: पुरा
संजय म्हणाला—राजन्! माझा पिता जटासुर पूर्वी राक्षसांचा नायक होता आणि तोही अशाच रीतीने वेगाने धाव घेत असे; तसाच कर्णवधाचा निश्चय केलेला घटोत्कच आता सूतपुत्राकडे महावेगाने येत आहे. त्याला येताना पाहून तुमचा पुत्र दुर्योधन दुःशासनास म्हणाला—“भाऊ! त्या महारथी घटोत्कचास रोख.”
Verse 8
तस्यापचितिमिच्छामि शत्रुशोणितपूजया । शत्रुमांसैश्न राजेन्द्र मामनुज्ञातुमहसि
राजेन्द्र! शत्रूंच्या रक्ताने पूजा करून त्याचा यथोचित सत्कार करावा अशी माझी इच्छा आहे; आणि शत्रुमांसाने प्रतिशोधाचा यज्ञ करावा—मला आज्ञा द्या. तो महारथी कर्णाकडे वेगाने येत आहे; त्याला रोखा.
Verse 9
तमब्रवीत् ततो राजा प्रीयमाण: पुनः पुनः । द्रोणकर्णादिभि: सार्ध पर्याप्तो5हं द्विषद्वधे
संजय म्हणाला—तेव्हा राजा दुर्योधन अत्यंत प्रसन्न होऊन त्याला वारंवार म्हणाला—“द्रोण, कर्ण इत्यादींसह मी शत्रुवधास पुरेसा आहे. पण तो महारथी कर्णाकडे वेगाने येत आहे; तू जाऊन त्याला रोख.”
Verse 10
त्वं तु गच्छ मया5ज्ञप्तो जहि युद्धे घटोत्कचम् । राक्षसं क्रूरकर्माणं रक्षोमानुषसम्भवम्
संजय म्हणाला—“तू माझ्या आज्ञेने जा आणि युद्धात घटोत्कचाचा वध कर. तो क्रूरकर्मा राक्षस आहे; राक्षस व मानव—दोन्ही वंशातून उत्पन्न झालेला. तो कर्णावर वेगाने चाल करून येत आहे; म्हणून त्या महारथ्याला रोख.”
Verse 11
पाण्डवानां हित॑ नित्यं हस्त्यश्वरथघातिनम् । वैहायसगतं युद्धे प्रेषयेर्यमसादनम्
संजय म्हणाला—“हा घटोत्कच नेहमी पांडवांच्या हितासाठी तत्पर असतो; हत्ती, घोडे व रथांचा संहार करणारा, आकाशमार्गे संचार करणारा आहे. युद्धात त्याला मारून यमलोकास पाठवा. तो कर्णावर वेगाने चाल करून येत आहे; म्हणून त्या महारथ्याला रोख.”
Verse 12
तथेत्युक्त्वा महाकाय: समाहूय घटोत्कचम् । जाटासुरिभैमसेनिं नानाशस्त्रैरवाकिरत्
संजय म्हणाला—“तथास्तु” असे म्हणून त्या महाकाय योद्ध्याने घटोत्कचाला ललकारले आणि भीमसेनपुत्रावर नाना प्रकारच्या अस्त्र-शस्त्रांची वर्षा केली।
Verse 13
जटासुरके पुत्रका नाम अलम्बुष था। उस विशालकाय राक्षसने दुर्योधनसे “तथास्तु/ कहकर भीमसेनपुत्र घटोत्कचको ललकारा और उसके ऊपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
संजय म्हणाला—जटासुराचा पुत्र अलम्बुष नावाचा विशालकाय राक्षस, दुर्योधनाला “तथास्तु” असे म्हणून, भीमसेनपुत्र घटोत्कचाला ललकारू लागला आणि त्याच्यावर नाना प्रकारच्या अस्त्र-शस्त्रांची वर्षा करू लागला. हिडिंबापुत्र घटोत्कचाने एकट्यानेच, जशी प्रचंड वावटळ ढगांना उधळून लावते, तसा अलम्बुष, कर्ण आणि दुस्तर कौरवसेना यांना मथून टाकले.
Verse 14
जैसे आँधी बादलोंको छित्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार अकेले हिडिम्बाकुमार घटोत्कचने अलम्बुष, कर्ण तथा उस दुर्लड्घ्य कौरव-सेनाको भी मथ डाला ।।
संजय म्हणाला—तेव्हा घटोत्कचाचे मायाबल पाहून राक्षस अलम्बुषाने त्वरित नाना प्रकारच्या बाणसमूहांची घन वर्षा करून त्याच्यावर प्रहार केला।
Verse 15
विद्ध्वा च बहुभिर्बाणैरभैमसेनिं महाबल: । व्यद्रावयच्छरव्रातै: पाण्डवानामनीकिनीम्
संजय म्हणाला—राजन्! त्या महाबलवानाने अभैमसेनी (घटोत्कच) याला अनेक बाणांनी विद्ध करून बाणांच्या वर्षावाने पांडवांची सेना पळवू लागला. ‘कर्णावर तो वेगाने धावून येतो आहे; त्या महारथ्याला रोखा.’
Verse 16
तेन विद्राव्यमाणानि पाण्डुसैन्यानि भारत । निशीथे विप्रकीर्यन्ते वातनुन्ना घना इव
भारत! त्याने पळविलेली पांडवसेना मध्यरात्रीच्या अंधारात वाऱ्याने उडालेल्या ढगांसारखी सर्वत्र विखुरली. ‘कर्णाकडे तो द्रुतगतीने येतो आहे; त्या महारथ्याला रोखा.’
Verse 17
घटोत्कचशरैनुन्ना तथैव तव वाहिनी । निशीथे प्राद्रवद् राजन्नुत्सूज्योल्का: सहस्रश:
राजन्! घटोत्कचाच्या बाणांनी व्याकुळ झालेली तुमची सेनाही मध्यरात्री हजारो मशाली टाकीत सर्व दिशांनी पळून गेली. ‘कर्णाकडे तो द्रुतगतीने येतो आहे; त्या महारथ्याला रोखा.’
Verse 18
अलम्बुषस्तत: क्रुद्धो भैमसेनिं महामृधे । आजसणघ्ने दशभिरन्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम्
मग अलंबुष क्रोधाने पेटून त्या महासमरात भीमसेनपुत्राला दहा बाणांनी घायाळ करू लागला—जणू महावताने अंकुशांनी महागजराजाला टोचले असावे. ‘कर्णाकडे तो द्रुतगतीने येतो आहे; त्या महारथ्याला रोखा.’
Verse 19
तब क्रोधमें भरे हुए अलम्बुषने उस महासमरमें भीमसेनकुमार घटोत्कचको दस बाणोंसे घायल कर दिया, मानो महावतने महान् गजराजको अंकुशोंसे मार दिया हो ।।
मग घटोत्कचाने अत्यंत भयंकर गर्जना करून अलंबुषाचा सारथी, घोडे आणि सर्व शस्त्रास्त्रे तुकडे-तुकडे करून छिन्नभिन्न केली. आणि तो कर्णावर द्रुतगतीने धावून येताच दुर्योधनाने दुःशासनाला म्हटले—‘त्या महारथ्याला रोखा.’
Verse 20
ततः कर्ण शरबव्रातै: कुरूनन्यान् सहस्रश: । अलम्बुषं चाभ्यवर्षन्मेघो मेर॒मिवाचलम्
तेव्हा त्याने बाणांच्या मुसळधार वर्षावाने कर्णावर, इतर हजारो कौरव योद्ध्यांवर आणि अलंबुषावरही असा मारा केला, जसा अचल मेरुपर्वतावर मेघ जलवृष्टी करतो. “कर्णावर तो वेगाने धावून येतो आहे—त्या महारथ्याला रोखा!” अशी रणात हाक उठली.
Verse 21
ततः संचुक्षुभे सैन्यं कुरूणां राक्षसार्दितम् । उपर्युपरि चान्योन्यं चतुरडूं ममर्द ह
तेव्हा त्या राक्षसाच्या आघाताने पीडित कौरवांची सेना प्रचंड गोंधळून गेली. वरवर एकमेकांवर चढत, चारही अंगांची ती सेना भ्रमात आपापसांतच एकमेकांना चिरडू लागली. “कर्णावर तो वेगाने धावून येतो आहे—त्या महारथ्याला रोखा!” अशी रणात हाक उठली.
Verse 22
जाटासुरिर्महाराज विरथो हतसारथि: । घटोत्कचं रणे क्रुद्धो मुष्टिनाभ्यहनद् दृढम्
संजय म्हणाला—महाराज! सारथी मारला गेल्याने रथहीन झालेला जाटासुरी रणांगणात क्रुद्ध झाला आणि त्याने घटोत्कचाला मोठ्या जोराने मुष्टीप्रहार केला. (इकडे) घटोत्कच कर्णवधाच्या इच्छेने सूतपुत्राच्या रथाकडे वेगाने धावत होता; म्हणून त्या महारथ्याला रोखा.
Verse 23
मुष्टिनाभ्याहतस्तेन प्रचचाल घटोत्कच: । क्षितिकम्पे यथा शैल: सवृक्षस्तृणगुल्मवान्
त्याच्या मुष्टीप्रहाराने आघात झाल्यामुळे घटोत्कच डगमगला; जसा भूकंपात वृक्ष, तृण आणि गुल्मांसह पर्वत हादरतो. “कर्णावर तो वेगाने धावून येतो आहे—त्या महारथ्याला रोखा!” अशी रणात हाक उठली.
Verse 24
ततः स परिघाभेन द्विट्संघघ्नेन बाहुना । जाटासुरिं भैमसेनिरवधीन्मुष्टिना भूशम्
त्यानंतर भीमसेनपुत्र घटोत्कचाने शत्रुसमूहांचा नाश करणाऱ्या परिघासारख्या जाड बाहूच्या प्रचंड मुष्टीप्रहाराने जाटासुरीला फारच मारून पाडले.
Verse 25
त॑ प्रमथ्य ततः क्रुद्धस्तूर्ण हैडिम्बिराक्षिपत् । दोभ्यामिन्द्रध्वजाभाभ्यां निष्पिपेष च भूतले
क्रोधाने भरलेल्या हिडिंबपुत्राने त्याला घट्ट मळून त्वरित भूमीवर आपटले; आणि इंद्रध्वजासारख्या आपल्या दोन्ही भुजांनी त्याला भूतलावर घासून-घासून चिरडू लागला।
Verse 26
जाटासुरिमोक्षयित्वा आत्मानं च घटोत्कचात् | पुनरुत्थाय वेगेन घटोत्कचमुपाद्रवत्,तब जटासुरका पुत्र अपने-आपको घटोत्कचके बन्धनसे छुड़ाकर पुनः उठ गया और बड़े वेगसे उसकी ओर झपटा
जटासुराच्या पुत्राने घटोत्कचाच्या बंधनातून स्वतःला सोडवून पुन्हा उभा राहिला आणि मोठ्या वेगाने घटोत्कचावर धावून गेला।
Verse 27
अलम्बुषो5पि विक्षिप्य समुत्क्षिप्प च राक्षसम् घटोत्कचं रणे रोषान्निष्पिपेष च भूतले,अलम्बुषने भी झटका देकर रणभूमिमें राक्षस घटोत्कवचको उठाकर पटक दिया और रोषपूर्वक वह उसे पृथ्वीपर रगड़ने लगा
अलंबुषानेही झटका देऊन रणभूमीत राक्षस घटोत्कचाला उचलून आपटले आणि रोषाने त्याला पृथ्वीवर घासून-घासून चिरडू लागला।
Verse 28
तयो: समभवद् युद्ध गर्जतोरतिकाययो: । घटोत्कचालम्बुषयोस्तुमुलं लोमहर्षणम्,गरजते हुए उन दोनों विशालकाय राक्षस घटोत्कच और अलम्बुषका वह युद्ध बड़ा ही भयंकर और रोमांचकारी था
गरजणाऱ्या त्या दोन्ही महाकाय राक्षसांचे—घटोत्कच आणि अलंबुष—युद्ध अत्यंत तुमुल, भयंकर आणि रोमांचकारी झाले।
Verse 29
विशेषयन्तावन्योन्यं मायाभिरतिमायिनौ । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवरोचनाविव
ते दोघेही अतिमायावी वीर, मायांनी एकमेकांवर मात करण्याचा प्रयत्न करीत युद्ध करू लागले; दोघेही महाबलवान, इंद्रासारखे तेजस्वी।
Verse 30
इन्द्र और बलिके समान महापराक्रमी वे दोनों अत्यन्त मायावी राक्षस अपनी मायाओंद्वारा एक-दूसरेसे बढ़ जानेकी चेष्टा करते हुए परस्पर युद्ध कर रहे थे ।।
संजय म्हणाला—इंद्र व बलिसमान महापराक्रमी असे ते दोघे अत्यंत मायावी राक्षस, आपल्या मायांनी एकमेकांवर सरशी करण्याचा प्रयत्न करीत परस्पर युद्ध करीत होते. पुन्हा पुन्हा ते विरुद्ध रूपे धारण करीत—एक अग्नी झाला तर दुसरा महासागर होऊन तो विझवी; एक तक्षक नाग झाला तर दुसरा गरुड; एक मेघ झाला तर दुसरा प्रचंड वारा; मग एक महापर्वत होऊन उभा राहिला तर दुसरा वज्र होऊन त्याच्यावर कोसळला।
Verse 31
पुन: कुञ्जरशार्दूलौ पुन: स्वर्भानुभास्करौ । एवं मायाशतसृजावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ
पुन्हा ते कधी महाकुंजर आणि शार्दूलासारखे, तर पुन्हा स्वर्भानु (राहू) आणि सूर्याप्रमाणे झाले. अशा रीतीने शेकडो माया रचण्यात निपुण असे ते दोघे, एकमेकांच्या वधाचीच आकांक्षा धरून समोरासमोर उभे होते।
Verse 32
परिधघैश्न गदाभिश्न प्रासमुद्गरपट्टिशै:
ते परिघ, गदा, प्रास, मुद्गर आणि पट्टिश यांनी प्रहार करीत युद्ध करीत होते।
Verse 33
हयाभ्यां च गजाभ्यां च रथाभ्यां च पदातिभि:
घोडे व हत्ती, रथ आणि पायदळ सैनिक—सर्वांनीच.
Verse 34
ततो घटोत्कचो राजन्नलम्बुषवधेप्सया
त्यानंतर, हे राजन्, अलंबुषाचा वध करण्याच्या इच्छेने घटोत्कच पुढे सरसावला।
Verse 35
उत्पपात भृशं क्रुद्ध: श्येनवन्निपपात च । राजन्! तदनन्तर घटोत्कच अलम्बुषके वधकी इच्छासे अत्यन्त कुपित होकर ऊपर उछला और जैसे बाज (चिड़ियापर) झपटता है, उसी प्रकार उसके ऊपर टूट पड़ा ।।
संजय म्हणाला—तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन उडी मारून वर गेला आणि श्येनासारखा झडप घालून खाली पडला. राजन्, त्यानंतर अलंबुषाचा वध करण्याच्या तीव्र इच्छेने दग्ध झालेला घटोत्कच क्रोधाने उंच उडी मारून, जसा बाज पक्ष्यावर झडप घालतो तसा त्याच्यावर तुटून पडला. मग त्या महाकाय राक्षसेंद्र अलंबुषाला पकडून तो वधासाठी भिडला.
Verse 36
कर्णो वैकर्तनो युद्धे राक्षसेन युयुत्सति । “तुम विशाल सेनासे घिरकर वहीं जाओ
संजय म्हणाला—युद्धात वैकर्तन कर्ण त्या राक्षसाशी झुंजण्यास उत्सुक होता. तेव्हा घटोत्कचाने महाकाय राक्षसराज अलंबुषाला दोन्ही बाहूंनी पकडून रणांगणात उचलले आणि जमिनीवर आपटले—जणू संग्रामात विष्णूंनी मयासुराला पाडले. मग, महाराज, अमितपराक्रमी घटोत्कचाने अद्भुत दिसणारी तलवार उगारून शत्रू अलंबुषाचे विकराळ मस्तक धडापासून छाटून वेगळे केले.
Verse 37
रौद्रस्थ कायाद्धि शिरो भीम॑ विकृतदर्शनम् | स्फुरतस्तस्य समरे नदतश्नातिभैरवम्
रौद्र भावाने स्थिर झालेल्या देहातून भीमासारखे विकृतदर्शन मस्तक दिसू लागले; रणात ते स्फुरू लागले आणि त्याची गर्जना अत्यंत भयानक होती.
Verse 38
शिरस्तच्चापि संगृहा केशेषु रुधिरोक्षितम्
त्या छाटलेल्या मस्तकालाही त्याने उचलून धरले—ज्याचे केस रक्ताने भिजले होते.
Verse 39
ययौ घटोत्कचस्तूर्ण दुर्योधनरथं प्रति । अभ्येत्य च महाबाहु: स्मयमान: स राक्षस:
घटोत्कच वेगाने दुर्योधनाच्या रथाकडे गेला. जवळ येताच तो महाबाहू राक्षस स्मित करत पुढे सरसावला.
Verse 40
शिरो रथे<स्य निक्षिप्प विकृताननमूर्थजम् । प्राणदद् भैरवं नादं प्रावषीव बलाहक:ः
संजय म्हणाला—विकृत मुख व विस्कटलेल्या केशांचे ते शिर रथावर टाकून त्याने प्रावृषातील मेघासारखा भयंकर नाद केला।
Verse 41
खूनसे भीगे हुए उस मस्तकके केश पकड़कर महाबाहु राक्षस घटोत्कच दुर्योधनके रथकी ओर चल दिया और पास जाकर मुसकराते हुए उसने विकराल मुख एवं केशवाले उस सिरको उसके रथपर फेंककर वर्षाकालके मेघकी भाँति भयंकर गर्जना की | ३८-- ४० || अब्रवीच्च ततो राजन् दुर्योधनमिदं वच: । एष ते निहतो बन्धुस्त्वया दृष्टोडस्य विक्रम:
संजय म्हणाला—मग तो राजा दुर्योधनास म्हणाला—“राजन्! हा तुझा बंधू व सहाय्यक; मी याचा वध केला. तू याचा पराक्रम पाहिलास ना?”
Verse 42
पुनर्द्रष्टासि कर्णस्य निष्ठामेतां तथा55त्मन: । स्वधर्ममर्थ काम॑ च त्रितयं योडभिवाउछति
संजय म्हणाला—तू पुन्हा कर्णाची ही दृढ निष्ठा आणि स्वतःचीही तीच स्थिरता पाहशील—जो स्वधर्म, अर्थ व काम या त्रिविध पुरुषार्थांची अभिलाषा करतो।
Verse 43
तिष्ठस्व तावत् सुप्रीतो यावत् कर्ण वधाम्यहम्
संजय म्हणाला—“मी कर्णाचा वध करेपर्यंत तू इथे प्रसन्नपणे उभा राहा।” असे बोलून, नरेश्वर, क्रोधाने भरलेला घटोत्कच तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करीत रणाच्या अग्रभागी कर्णाकडे गेला।
Verse 44
एवमुक्क्त्वा ततः प्रायात् कर्ण प्रति नरेश्वर । किरन् शरगणांस्तीक्ष्णान् रुषितो रणमूर्थनि
संजय म्हणाला—नरेश्वर, असे बोलून तो क्रुद्ध घटोत्कच रणाच्या अग्रभागी कर्णाकडे निघाला आणि तीक्ष्ण बाणांचे समूह उधळीत राहिला।
Verse 45
तत: समभवद् युद्ध घोररूपं भयानकम् | विस्मापनं महाराज नरराक्षसयोर्मुधे,महाराज! तदनन्तर रणभूमिमें सबको विस्मयमें डालनेवाला मनुष्य और राक्षसका वह घोर एवं भयानक युद्ध आरम्भ हो गया
त्यानंतर, महाराज, रणभूमीवर मनुष्य आणि राक्षस यांच्यात घोर व भयानक युद्ध उद्भवले; त्या संग्रामाने सर्वांना विस्मयचकित केले.
Verse 46
मा कर्ण राक्षसो घोर: प्रमादान्नाशयिष्यति । “मानद! तुम सेनाके साथ सावधान होकर रणभूमिमें कर्णकी रक्षा करो। कहीं ऐसा न हो कि हमलोगोंके प्रमादवश वह भयंकर राक्षस कर्णका विनाश कर डाले”
हे कर्ण, आमच्या प्रमादामुळे तो घोर राक्षस तुझा नाश करू नये. म्हणून सैन्यासह सावध राहून रणभूमीवर कर्णाचे रक्षण करा.
Verse 53
दुर्योधनमुपागम्य प्राह प्रहरतां वर: । राजन्! इसी समय जटासुरका बलवान पुत्र योद्धाओंमें श्रेष्ठ एक राक्षस दुर्योधनके पास आकर इस प्रकार बोला--
महाराज, त्याच वेळी योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ असा जटासुराचा बलवान राक्षसपुत्र दुर्योधनाजवळ येऊन असे बोलला.
Verse 66
पाण्डवान् हन्तुमिच्छामि त्वया$5ज्ञप्त: सहानुगान् । “दुर्योधन! यदि तुम्हारी आज्ञा हो तो मैं तुम्हारे विख्यात शत्रु रणदुर्मद पाण्डवोंका उनके सेवकोंसहित वध करना चाहता हूँ
दुर्योधन, तुझी आज्ञा असल्यास मी तुझे विख्यात शत्रू, रणात उन्मत्त पांडव, त्यांच्या अनुयायांसह वध करू इच्छितो.
Verse 73
प्रयुज्य कर्म रक्षोघ्न क्षुद्रै: पार्थर्निपातित: । “मेरे पिता जटासुर राक्षसोंके अगुआ थे। उन्हें पूर्वकालमें इन नीच कुन्तीकुमारोंने राक्षस-विनाशक कर्म करके मार गिराया
माझे पिता जटासुर पूर्वी राक्षसांचे अग्रणी होते. पूर्वकाळी या नीच कुंतीपुत्रांनी राक्षस-विनाशक कर्म करून त्यांना पाडून मारले.
Verse 173
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके समय 'घटोत्कचको भगवान्का प्रोत्साहन देना' विषयक एक सौ तिहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
संजय म्हणाला—अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात रात्रियुद्धाच्या वेळी ‘भगवानांनी घटोत्कचास प्रोत्साहन देणे’ या विषयाचा एकशे त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 174
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे अलम्बुषवधे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<थध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात रात्रियुद्ध व अलम्बुषवध विषयक एकशे शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 313
भृशं चित्रमयुध्येतामलम्बुषघटोत्कचौ । फिर वे क्रमश: हाथी और सिंह तथा सूर्य और राहु बन गये। इस प्रकार वे अलम्बुष और घटोत्कच एक-दूसरेके वधकी इच्छासे सैकड़ों मायाओंकी सृष्टि करते हुए परस्पर अत्यन्त विचित्र युद्ध करने लगे
अलम्बुष आणि घटोत्कच अत्यंत भयंकर व विलक्षण रीतीने युद्ध करू लागले. ते क्रमशः हत्ती व सिंह, तसेच सूर्य व राहू असे रूप धारण करीत. अशा प्रकारे एकमेकांचा वध करण्याच्या इच्छेने शेकडो मायांची निर्मिती करून ते परस्पर अद्भुत व गूढ युद्ध करू लागले.
Verse 326
मुसलै: पर्वताग्रैश्न तावन्योन्यं विजघ्नतु: । वे दोनों निशाचर परिघ, गदा, प्रास, मुद्गर, पट्टिश, मुसल तथा पर्वतशिखरोंसे एक- दूसरेपर चोट करने लगे
ते दोघेही एकमेकांवर मुसळे आणि पर्वतशिखरे उचलून प्रहार करू लागले. परिघ, गदा, प्रास, मुद्गर, पट्टिश, मुसळ तसेच पर्वतशृंगांनी ते परस्परांवर घाव घालत राहिले.
Verse 333
युयुधाते महामायौ राक्षसप्रवरौ युधि । उस युद्धस्थलमें वे महामायावी श्रेष्ठ राक्षस अपने हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकोंके द्वारा एक-दूसरेपर प्रहार करते हुए युद्ध कर रहे थे
त्या रणभूमीवर ते महामायावी श्रेष्ठ राक्षस हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ यांच्या साहाय्याने एकमेकांवर प्रहार करीत युद्ध करीत राहिले.
Verse 373
निचकर्त महाराज शत्रोरमितविक्रम: । महाराज! तब अमितपराक्रमी घटोत्कचने हि त दिखायी देनेवाली अपनी तलवार उठाकर समरांगणमें अत्यन्त भयंकर गर्जना करते और उछल-कूद मचाते हुए शत्रु अलम्बुषके भयंकर एवं विकराल मस्तकको उस भयानक राक्षसकी कायासे काटकर अलग कर दिया
संजय म्हणाला—महाराज! तेव्हा अमितपराक्रमी घटोत्कचाने रणांगणात आपली तलवार उंच उचलली. भयंकर गर्जना करीत आणि उड्या-झेप घेत शत्रूला गोंधळात टाकीत त्याने अलंबुषावर घाव घातला; त्या भयानक राक्षसाचे विकराळ, उग्र मस्तक धडापासून छाटून वेगळे केले.
Verse 426
रिक्तपाणिरन पश्येत राजान ब्राह्म॒णं स्त्रियम् । “अब तू कर्णकी तथा अपनी भी फिर ऐसी ही अवस्था देखेगा। जो अपने धर्म
राजन्, राजा, ब्राह्मण आणि स्त्री यांच्याकडे कोणीही रिकाम्या हाताने जाऊ नये. आता तू कर्णाची आणि आपलीही तशीच अवस्था पाहशील. ज्याला धर्म, अर्थ आणि काम—या तिन्हींची इच्छा आहे, त्याने राजा, ब्राह्मण आणि स्त्री यांच्याकडून कधीही रिक्तहस्त परतू नये; म्हणूनच तुझ्या मित्राचे हे मस्तक मी भेट म्हणून आणले आहे.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.