Adhyaya 175
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के कोलाहल में कर्ण का रथ फिर से वेग पकड़ता है—सारथि नए, शंखवर्ण तीव्र घोड़े जोत देता है, मानो युद्ध का भाग्य ही पुनः कस दिया गया हो। → धृष्टद्युम्न और कर्ण आमने-सामने होकर बाण-वृष्टि से एक-दूसरे को ढक देते हैं; कर्ण के सायकों से पांचाल-पक्ष में चीख-पुकार उठती है और रथी-समूह बिखरने लगता है। युधिष्ठिर के मन में घबराहट बढ़ती है—कर्ण निर्भय घूमता हुआ भागते रथों पर तीक्ष्ण शर बरसाता दिखता है। → युधिष्ठिर की आशंका चरम पर पहुँचती है और श्रीकृष्ण-अर्जुन के सम्मुख निर्णायक प्रस्ताव उभरता है—‘इस समय महाबली घटोत्कच ही कर्ण का सामना करे’; क्योंकि कर्ण के पास इन्द्रदत्त शक्ति है जो रौद्र रूप धारण करती है। → रणनीति का पलटाव तय होता है: कर्ण को रोकने/उसकी शक्ति को निष्फल कराने हेतु घटोत्कच को अग्रिम मोर्चे पर भेजने का निश्चय बनता है, ताकि पांचालों की टूटती पंक्ति और युधिष्ठिर की डगमगाती धीरता को सहारा मिले। → कर्ण और घटोत्कच का संग्राम आरम्भ होने को है—इन्द्र और प्रह्लाद-सदृश महायुद्ध की आहट के साथ, इन्द्रदत्त शक्ति के प्रयोग का भयावह संकेत हवा में टँगा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अफ-४#-कात त्रिसप्तत्यांधिकशततमोब<् ध्याय: कर्णद्वारा धृष्टद्युम्न एवं पांचालोंकी पराजय
संजय म्हणाला—मग शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या कर्णाने रणांगणात पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नाला पाहून त्याच्या उरावर मर्मभेदी दहा बाण मारले.
Verse 2
प्रतिविव्याध त॑ तूर्ण धृष्टद्युम्नोडपि मारिष | दशभि: सायकै्शष्टस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
माननीय नरेश! तेव्हा धृष्टद्युम्नानेही त्वरित दहा बाणांनी कर्णाला जखमी करून प्रत्याघात केला आणि म्हणाला—“थांब, थांब!”
Verse 3
तावन्योन्यं शरै: संख्ये संछाद्य सुमहारथै: । पुनः पूर्णायतोत्सूष्टविंव्यघाते परस्परम्
ते दोन्ही महारथी संग्रामात एकमेकांवर बाणांचा वर्षाव करून आच्छादित करीत, पुन्हा धनुष्य पूर्ण ताणून सोडलेल्या बाणांनी परस्पर आघात-प्रत्याघात करू लागले.
Verse 4
ततः: पाज्चालमुख्यस्य धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । सारथिं चतुरश्चाश्चान् कर्णो विव्याध सायकै:
त्यानंतर संग्रामात कर्णाने पांचालांचा प्रमुख धृष्टद्युम्न याच्या सारथीला आणि चारही घोड्यांना आपल्या बाणांनी जखमी केले.
Verse 5
कार्मुकप्रवरं चापि प्रचिच्छेद शितै: शरै: । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्
इतकेच नव्हे, कर्णाने तीक्ष्ण बाणांनी धृष्टद्युम्नाचे श्रेष्ठ धनुष्य छेदून टाकले आणि एका भल्लाने त्याच्या सारथीला रथाच्या आसनावरून खाली पाडले.
Verse 6
धृष्टद्युम्नस्तु विरथो हताश्वो हतसारथि: । गृहीत्वा परिघं घोरं कर्णस्याश्वानपीपिषत्,घोड़े और सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुए धृष्टद्युम्नने एक भयंकर परिघ उठाकर उसके द्वारा कर्णके घोड़ोंको पीस डाला
घोडे व सारथी मारले गेल्याने रथहीन झालेल्या धृष्टद्युम्नाने भयंकर परिघ उचलून त्याने कर्णाचे घोडे चिरडून टाकले।
Verse 7
विद्धश्न बहुभिस्तेन शरैराशीविषोपमै: । ततो युधिष्ठिरानीकं पद्धयामेवान्वपद्यत
तेनें विषधर सर्पासारख्या भयंकर असंख्य बाणांनी त्याला विद्ध करून क्षत-विक्षत केले. मग तो पायीच युधिष्ठिराच्या सैन्यरचनेत शिरला.
Verse 8
आरुरोह रथं चापि सहदेवस्य मारिष । प्रयातुकाम: कर्णाय वारितो धर्मसूनुना
आर्य! तेथे धृष्टद्युम्न सहदेवाच्या रथावर चढला आणि पुन्हा कर्णास सामोरे जाण्यास निघाला; पण धर्मपुत्र युधिष्ठिराने त्याला थांबवले.
Verse 9
कर्णस्तु सुमहातेजा: सिंहनादविमिश्रितम् । धनु:शब्दं महच्चक्रे दथ्मौ तारेण चाम्बुजम्,उधर महातेजस्वी कर्णने सिंहनादके साथ-साथ अपने धनुषकी महती टंकारध्वनि फैलायी और उच्चस्वरसे शंख बजाया
इकडे महातेजस्वी कर्णाने सिंहनादासह धनुष्याची प्रचंड टंकार केली आणि तिखट उच्च स्वरात ‘आंबुज’ शंख फुंकला.
Verse 10
दृष्टवा विनिर्जित युद्धे पार्षत॑ ते महारथा: । अमर्षवशमापतन्ना: पठचाला: सहसोमका:
युद्धात पार्षत धृष्टद्युम्न पराजित झालेला पाहून, अमर्षाने पेटलेले ते पांचाल व सोमक महारथी सर्व प्रकारची अस्त्र-शस्त्रे घेऊन, मृत्यूच युद्धातून निवृत्तीची सीमा ठरवून, सूतपुत्र कर्णाच्या वधासाठी त्याच्यावर धावून गेले.
Verse 11
सूतपुत्रवधार्थाय शस्त्राण्यादाय सर्वश: । प्रययु: कर्णमुद्दिश्य मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
रणांगणात धृष्टद्युम्न पराभूत झालेला पाहून अमर्षाने पेटलेले पाञ्चाल व सोमक महारथी सर्व प्रकारची अस्त्रे-शस्त्रे घेऊन सूतपुत्र कर्णाच्या वधासाठी निघाले. युद्धातून माघार घेण्याची मर्यादा त्यांनी मृत्यूच ठरविली—मृत्यू येईपर्यंत न हटण्याचा निश्चय करून ते त्याच्यावर चाल करून गेले.
Verse 12
कर्णस्यापि रथे वाहानन्यान् सूतो5भ्ययोजयत् | शड्खवर्णान् महावेगान् सैन्धवान् साधुवाहिन:
कर्णाच्या रथालाही त्याच्या सारथ्याने दुसरे घोडे जुंपले. ते सिंधुदेशी, शंखासारखे शुभ्र, अतिवेगवान आणि वाहतुकीस योग्य असे उत्तम अश्व होते.
Verse 13
लब्धलक्ष्यस्तु राधेय: पञ्चालानां महारथान् | अभ्यपीडयदायस्त: शरैमेंघ इवाचलम्
लक्ष्य साधण्यात निष्णात राधेय कर्णाने पाञ्चालांच्या महारथींवर तीव्र दडपण आणू लागला. जसा मेघ पर्वतावर जलधारा ओततो, तसा तो प्रयत्नपूर्वक बाणांचा वर्षाव करून त्यांना पीडित करू लागला.
Verse 14
सा पीड्यमाना कर्णेन पञ्चालानां महाचमू: । सम्प्राद्रवत् सुसंत्रस्ता सिंहेनेवार्दिता मृगी
कर्णाने पीडित केलेली पाञ्चालांची ती विशाल सेना अत्यंत भयभीत होऊन सिंहाने छळलेल्या हरिणीसारखी वेगाने पळू लागली.
Verse 15
पतितास्तुरगेभ्यश्व गजेभ्यश्व महीतले | रथेभ्यश्व नरास्तूर्णमदृश्यन्त ततस्तत:,कितने ही मनुष्य वहाँ इधर-उधर घोड़ों, हाथियों और रथोंसे तुरंत ही गिरकर धराशायी हुए दिखायी देने लगे
मग सर्वत्र असे दिसू लागले की कित्येक नर घोड्यांवरून, हत्तीवरून आणि रथांवरून त्वरित खाली पडून भूमीवर लोळत आहेत.
Verse 16
धावमानस्य योधस्य क्षुरप्रै: स महामृथे । बाहू चिच्छेद वै कर्ण: शिरश्चनैव सकुण्डलम्,कर्ण उस महासमरमें अपने क्षुरप्रोंद्वारा भागते हुए योद्धाकी दोनों भुजाओं तथा कुण्डलमण्डित मस्तकको भी काट डाला था
संजय म्हणाला—त्या भयंकर महासमरात कर्णाने क्षुरप्रांसारख्या तीक्ष्ण बाणांनी पळणाऱ्या योद्ध्याचे दोन्ही बाहू छाटले आणि कुंडलांसह त्याचे मस्तकही छिन्न केले।
Verse 17
ऊरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्थस्य विशाम्पते । वाजिपृष्ठगतस्यापि भूमिष्ठस्थ च मारिष
संजय म्हणाला—हे प्रजानाथ! कर्णाने दुसऱ्या योद्ध्याच्या जांघाही छाटल्या—तो हत्तीवर बसलेला असो, घोड्याच्या पाठीवर आरूढ असो, किंवा जमिनीवर पायदळ उभा असो।
Verse 18
नाज्ञासिषुर्धावमाना बहवश्न महारथा: । संछिन्नान्यात्मगात्राणि वाहनानि च संयुगे,भागते हुए बहुत-से महारथी उस युद्धस्थलमें अपने कटे हुए अंगों और वाहनोंको नहीं जान पाते थे
संजय म्हणाला—त्या संग्रामात धावणारे अनेक महारथी आपल्या छिन्न झालेल्या अंगांना आणि तुटलेल्या वाहनांनाही ओळखू शकत नव्हते।
Verse 19
ते वध्यमाना: समरे पञ्चाला: सृञ्जयै: सह । तृणप्रस्पन्दनाच्चापि सूतपुत्र सम मेनिरे,समरांगणमें मारे जाते हुए पांचाल और सूंजय एक तिनकेके हिल जानेसे भी सूतपुत्र कर्णको ही आया हुआ मानने लगते थे
संजय म्हणाला—समरात मारले जात असताना पाञ्चाल, सृंजयांसह, गवताच्या काडीच्या हलण्यानेही सूतपुत्र कर्णच आला असे समजू लागले।
Verse 20
अपि स्वं समरे योधं धावमानं विचेतसम् । कर्णमेवाभ्यमन्यन्त ततो भीता द्रवन्ति ते,उस रणभूमिमें अचेत होकर भागते हुए अपने योद्धाको भी वे कर्ण ही समझ लेते और उसीसे डरकर भागने लगते थे
संजय म्हणाला—रणभूमीत धावणारा, भान हरपलेला आपलाच योद्धा दिसला तरी ते त्यालाच कर्ण समजत; आणि त्या भयाने ते पळ काढत.
Verse 21
तान्यनीकानि भग्नानि द्रवमाणानि भारत | अभ्यद्रवद् द्रुतं कर्ण: पृष्ठठो विकिरन् शरान्,भारत! भयभीत होकर भागते हुए उन सैनिकोंके पीछे बाणोंकी वर्षा करता हुआ कर्ण बड़े वेगसे धावा करता था
हे भारत! ती सैन्यरचना भंग पावून सैनिक भयभीत होऊन पळू लागले, तेव्हा कर्ण पाठीमागून बाणांचा वर्षाव करीत मोठ्या वेगाने त्यांच्या मागे धावून गेला।
Verse 22
अवेक्षमाणास्त्वन्योन्यं सुसम्मूढा विचेतस: । नाशवनुवन्नवस्थातुं काल्यमाना महात्मना
पांचाल योद्धे मोहित व विवेकहरित होऊन एकमेकांकडे पाहात राहिले; त्या महात्मा (कर्ण) कडून हाकले व दडपले जात ते कुठेही थांबून उभे राहू शकले नाहीत।
Verse 23
कर्णेनाभ्याहता राजन् पञ्चाला: परमेषुभि: । द्रोणेन च दिश: सर्वा वीक्षमाणा: प्रदुद्र॒ुवु:
राजन्! कर्णाच्या उत्तम बाणांनी आणि द्रोणाचार्यांच्या शरांनी जखमी होऊन पांचाल सैनिक सर्व दिशांकडे पाहात पाहात पळून गेले।
Verse 24
ततो युधिष्छिरो राजा स्वसैन्यं प्रेक्ष्य विद्रुतम् । अपयाने मन: कृत्वा फाल्गुनं वाक्यमब्रवीत्
तेव्हा राजा युधिष्ठिराने आपली सेना पळताना पाहून स्वतःही रणभूमीतून माघार घेण्याचा निश्चय केला आणि फाल्गुन (अर्जुन) याला असे म्हणाला।
Verse 25
पश्य कर्ण महेष्वासं धनुष्पाणिमवस्थितम् । निशीथे दारुणे काले तपन्तमिव भास्करम्,'पार्थ! महाधनुर्धर कर्णको देखो; वह हाथमें धनुष लिये खड़ा है और इस भयंकर आधी रातके समय सूर्यके समान तप रहा है
पार्थ! पाहा—महाधनुर्धर कर्ण धनुष्य हातात घेऊन अढळ उभा आहे; या भयंकर अर्धरात्री तो सूर्याप्रमाणे दाहक तेजाने तळपत आहे।
Verse 26
कर्णसायकनुन्नानां क्रोशतामेष नि:स्वन: । अनिशं श्रूयते पार्थ त्वद्वन्धूनामनाथवत्
संजय म्हणाला—हे पार्थ! कर्णाच्या बाणांनी विद्ध झालेले तुझे बंधु आणि सहकारी अनाथासारखे आक्रोश करीत आहेत; तो करुण निःस्वन अखंड ऐकू येत आहे।
Verse 27
यथा विसृजतश्चास्य संदधानस्य चाशुगान् । पश्यामि नान्तरं पार्थ क्षपयिष्यति नो ध्रुवम्
हे पार्थ! कर्ण कधी बाण धनुष्यावर चढवतो आणि कधी सोडतो—यांत मला किंचितही अंतर दिसत नाही; यावरून वाटते की तो निश्चयच आपली सारी सेना नष्ट करील।
Verse 28
यदत्रानन्तरं कार्य प्राप्तकालं च पश्यसि । कर्णस्य वधसंयुक्तं तत् कुरुष्व धनंजय,“धनंजय! अब यहाँ कर्णके वधके सम्बन्धमें तुम्हें जो समयोचित कर्तव्य दिखायी देता हो, उसे करो”
हे धनंजय! येथे आत्ता जे तात्काळ व समयोचित कर्तव्य तुला दिसते—विशेषतः जे कर्णवधाशी संबंधित आहे—ते त्वरित कर।
Verse 29
एवमुक्तो महाराज पार्थ: कृष्णमथाब्रवीत् । भीत: कुन्तीसुतो राजा राधेयस्याद्य विक्रमात्
संजय म्हणाला—महाराज! असे ऐकून पार्थ अर्जुनाने मग श्रीकृष्णांना म्हटले—“प्रभो! आज कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर राधेय कर्णाच्या पराक्रमाने भयभीत झाला आहे।”
Verse 30
एवंगते प्राप्तकालं कर्णानीके पुन: पुन: । भवान् व्यवस्यतु क्षिप्रं द्रवते हि वरूथिनी
अशा स्थितीत कर्णाच्या दलासमोर आता जे समयोचित कर्तव्य आहे, त्याचा आपण त्वरेने निर्णय घ्या; कारण आपली सेना वारंवार मोडून पळत आहे।
Verse 31
द्रोणसायकनुन्नानां भग्नानां मधुसूदन । कर्णेन त्रास्यमानानामवस्थानं न विद्यते,“मधुसूदन! द्रोणाचार्यके बाणोंसे घायल और कर्णसे भयभीत होकर भागते हुए हमारे सैनिक कहीं भी ठहर नहीं पाते हैं
मधुसूदना! द्रोणांच्या बाणांनी विद्ध, मनाने भग्न आणि कर्णाच्या भयाने त्रस्त झालेले आपले सैन्य कुठेही थांबू शकत नाही; कोणतीही मांडणी टिकवू शकत नाही.
Verse 32
पश्यामि च तथा कर्ण विचरन्तमभीतवत् । द्रवमाणान् रथोदारान् किरन्तं निशितै: शरै:,“मैं देखता हूँ, कर्ण निर्भय-सा विचर रहा है और भागते हुए श्रेष्ठ रथियोंपर भी पीछेसे तीखे बाणोंकी वर्षा कर रहा है
मी पाहतो की कर्ण निर्भयासारखा रणांगणात फिरत आहे आणि पळणाऱ्या श्रेष्ठ रथींवरही मागून धारदार बाणांचा वर्षाव करीत आहे.
Verse 33
नैनं शक्ष्यामि संसोढुं चरन्तं रणमूर्थनि । प्रत्यक्ष वृष्णिशार्दूल पादस्पर्शमिवोरग:
वृष्णिशार्दूला! जसा सर्प पायाचा स्पर्श सहन करू शकत नाही, तसाच रणाच्या अग्रभागी माझ्या डोळ्यांसमोर कर्णाचा असा संचार मी सहन करू शकणार नाही.
Verse 34
स भवांस्तत्र यात्वाशु यत्र कर्णो महारथ: । अहमेनं हनिष्यामि मां वैष मधुसूदन,“मधुसूदन! अतः आप शीघ्र वहीं चलिये, जहाँ महारथी कर्ण है। आज मैं इसे मार डालूँगा या यह मुझे (मार डालेगा)'
मधुसूदना! म्हणून तू त्वरेने तिथे चल, जिथे महारथी कर्ण आहे. आज मी निश्चयच त्याला मारून टाकीन—किंवा तो मला मारील.
Verse 35
श्रीवायुदेव उवाच पश्यामि कर्ण कौन्तेय देवराजमिवाहवे । विचरन्तं नरव्याप्रमतिमानुषविक्रमम्
श्रीकृष्ण म्हणाले—कौन्तेया! आज रणांगणात मी नरव्याघ्र कर्णाला देवराज इंद्रासारखा, अतिमानुष पराक्रम प्रकट करीत संचारताना पाहतो आहे.
Verse 36
नैतस्यान्यो<स्ति संग्रामे प्रत्युद्याता धनंजय । ऋते त्वां पुरुषव्याप्र राक्षसाद् वा घटोत्कचात्
हे धनंजया! या संग्रामात त्याचा सामना करण्यास उभा राहणारा तुझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही—हे पुरुषव्याघ्रा! किंवा राक्षस घटोत्कच याच्यावाचून।
Verse 37
न तु तावदहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ । समागमं महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे,निष्पाप महाबाहु अर्जुन! इस समय रणक्षेत्रमें सूतपुत्रके साथ तुम्हारा युद्ध करना मैं उचित नहीं मानता
हे अनघा! अद्याप तुझ्यासाठी योग्य वेळ आलेला नाही असे मला वाटते. हे महाबाहो! या क्षणी संग्रामात सूतपुत्राशी तुझा सामना करणे मला उचित वाटत नाही.
Verse 38
दीप्यमाना महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी । त्वदर्थ हि महाबाहों सूतपुत्रेण संयुगे
हे महाबाहो! त्याच्याजवळ वासवी (इंद्रशक्ती) महाउल्केसारखी प्रज्वलित होऊन उभी आहे; ती तो तुझ्याचसाठी धारण करून ठेवतो, संग्रामात सूतपुत्राविरुद्ध वापरण्यासाठी.
Verse 39
घटोत्कचस्तु राधेयं प्रत्युद्यातु महाबल:
म्हणून या वेळी महाबली घटोत्कचच राधेय (राधापुत्र कर्ण) याचा सामना करण्यास पुढे जावो.
Verse 40
स हि भीमेन बलिना जात: सुरपराक्रम: । तस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि राक्षसान्यासुराणि च
कारण तो बलवान भीमापासून जन्मलेला असून देवतुल्य पराक्रमवान आहे. त्याच्याकडे राक्षस व असुरांशी संबंधित अनेक दिव्य अस्त्रेही आहेत. म्हणून या वेळी राधापुत्र कर्णासमोर त्या महाबली घटोत्कचालाच पाठवावे.
Verse 41
सतत चानुरक्तो वो हितैषी च घटोत्कच: । विजेष्यति रणे कर्णमिति मे नात्र संशय:,घटोत्कच तुमलोगोंका हितैषी है और सदा तुम्हारे प्रति अनुराग रखता है। वह रणभूमिमें कर्णको जीत लेगा, इसमें मुझे संशय नहीं है
घटोत्कच तुमचा हितैषी असून तो सदैव तुमच्यावर अनुरक्त आहे. तो रणांगणात कर्णाचा पराभव करील—याबाबत मला मुळीच संशय नाही.
Verse 42
एवमुक्तो महाबाहु: पार्थ: पुष्करलोचन: । आजुहावाथ तद् रक्षस्तच्चासीत् प्रादुरग्रत:
असे ऐकून महाबाहु कमलनयन पार्थ (अर्जुन) यांनी त्या राक्षसाचे आवाहन केले; आणि तो तत्क्षणी त्यांच्या समोर प्रकट झाला.
Verse 43
भगवान् श्रीकृष्णफेके ऐसा कहनेपर महाबाहु कमलनयन कुन्तीकुमारने राक्षस घटोत्कचका आवाहन किया और वह तत्काल उनके सामने प्रकट हो गया ।।
भगवान श्रीकृष्ण असे बोलताच महाबाहु कमलनयन कुंतीपुत्र (अर्जुन) यांनी राक्षस घटोत्कचाचे आवाहन केले आणि तो तत्क्षणी त्यांच्या समोर प्रकट झाला. हे राजन्, तो कवचधारी, बाणांसह, खड्गधारी आणि धनुष्यधारी होता. त्याने श्रीकृष्ण व पांडव धनंजय यांना प्रणाम करून त्या वेळी श्रीकृष्णास म्हटले—“प्रभो, मी उपस्थित आहे; मला आज्ञा द्या.”
Verse 44
प्रजानाथ! उसने कवच, धनुष, बाण और खड्ग धारण कर रखे थे। वह श्रीकृष्ण और पाण्डुपुत्र धनंजयको प्रणाम करके उस समय भगवान् श्रीकृष्णसे बोला--'प्रभो! यह मैं सेवामें उपस्थित हूँ। मुझे आज्ञा दीजिये, क्या करूँ?” ।।
प्रजानाथ! त्याने कवच, धनुष्य, बाण आणि खड्ग धारण केले होते. श्रीकृष्ण व पांडुपुत्र धनंजय यांना प्रणाम करून तो त्या वेळी भगवान श्रीकृष्णास म्हणाला—“प्रभो! मी सेवेत उपस्थित आहे; आज्ञा द्या, काय करू?” त्यानंतर मेघासारखा श्याम, प्रज्वलित मुख व तेजस्वी कुंडले धारण केलेल्या हैडिंब (घटोत्कच) यास दाशार्ह श्रीकृष्ण जणू हसत म्हणाले.
Verse 45
श्रीवायुदेव उवाच घटोत्कच विजानीहि यत् त्वां वक्ष्यामि पुत्रक प्राप्तो विक्रमकालो5यं तव नान्यस्य कस्यचित्
श्रीकृष्ण म्हणाले—“पुत्र घटोत्कच, मी जे सांगतो ते नीट समजून घे. पराक्रम दाखविण्याची ही वेळ तुझ्यासाठीच आली आहे; दुसऱ्या कोणासाठीही नाही.”
Verse 46
स भवान् मज्जमानानां बन्धूनां त्वं प्लवो भव । विविधानि तवास्त्राणि सन्ति माया च राक्षसी
तुझे आप्तजन संकटाच्या समुद्रात बुडत आहेत—त्यांच्यासाठी तू नौका होऊन त्यांना पार ने. तुझ्याकडे नानाविध अस्त्रे आहेत आणि राक्षसी मायाशक्तीही आहे; त्या बळावर आपल्या लोकांचे रक्षण कर.
Verse 47
पश्य कर्णेन हैडिम्बे पाण्डवानामनीकिनी । काल्यमाना यथा गाव: पालेन रणमूर्थनि
हे हैडिंबे! पाहा—जसा गोपाल गायी हाकतो, तसा रणाच्या अग्रभागी उभा राहून कर्ण पांडवांची ही विशाल सेना हुसकावून लावत आहे.
Verse 48
एष कर्णों महेष्वासो मतिमान् दृढविक्रम: । पाण्डवानामनीकेषु निहन्ति क्षत्रियर्षभान्
हा कर्ण—महाधनुर्धर, बुद्धिमान आणि दृढ पराक्रमी—पांडवांच्या व्यूहांत क्षत्रियांच्या वृषभतुल्य वीरांचा संहार करीत आहे.
Verse 49
यह कर्ण महाथधनुर्धर, बुद्धिमान् और दृढ़तापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाला है। यह पाण्डवोंकी सेनाओंमें जो श्रेष्ठ क्षत्रिय वीर हैं, उनका विनाश कर रहा है ।।
हा कर्ण महाधनुर्धर, बुद्धिमान आणि दृढ पराक्रमी आहे; पांडवांच्या सेनांतले श्रेष्ठ क्षत्रिय वीर तो नष्ट करीत आहे. त्याच्या बाणांच्या ज्वाळेने दग्ध होऊन, मोठमोठे शरवर्षाव करणारे सुदृढ धनुर्धरही रणांगणात टिकू शकत नाहीत—शरतेजाने पीडित होऊन उभे राहू शकत नाहीत.
Verse 50
निशीथे सूतपुत्रेण शरवर्षेण पीडिता: । एते द्रवन्ति पञ्चाला: सिंहेनेवार्दिता मृगा:
निशीथी सूतपुत्राच्या शरवर्षाने पीडित होऊन हे पाञ्चाल पळत आहेत—जसे सिंहाने हुसकावलेले मृग पळतात.
Verse 51
देखो, जैसे सिंहसे पीड़ित हुए मृग भागते हैं, उसी प्रकार इस आधी रातके समय सूतपुत्रके द्वारा की हुई बाण-वर्षासे व्यथित हो ये पांचाल सैनिक भागे जा रहे हैं ।।
वायू म्हणाला—“पहा, जसा सिंहाने त्रस्त झालेले हरिण भयाने पळतात, तसाच या मध्यरात्री सूतपुत्र कर्णाने सोडलेल्या बाणवृष्टीने पीडित झालेले पाञ्चाल सैनिक प्राण वाचवण्यासाठी पळत आहेत. रणात असा वाढत जाणारा कर्ण रोखणारा तुझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही—हे भीमविक्रम, भयंकर पराक्रमी वीर! या रणभूमीवर तुझ्याशिवाय असा कोणताही योद्धा नाही जो अशा रीतीने पुढे सरकणाऱ्या कर्णाला थांबवू शकेल।”
Verse 52
स त्वं कुरु महाबाहो कर्म युक्तमिहात्मन: । मातुलानां 4 तेजसोअस्त्रबलस्य च
म्हणून, हे महाबाहो, येथे आपल्या कर्तव्याला आणि हेतूला साजेसे असेच कर्म कर—जे तुझ्या मातुलांच्या तेजाला आणि अस्त्रबळाला शोभेल असे।
Verse 53
महाबाहो! तुम अपने पिता, मामा, तेज, अस्त्रबल तथा अपनी प्रतिष्ठके अनुरूप युद्धमें पराक्रम करो ।।
हे महाबाहो! आपल्या पिता, मातुल, आपले तेज, अस्त्रबळ आणि प्रतिष्ठा यांना साजेसा असा पराक्रम रणात दाखव. हे हैडिम्बीपुत्रा! मनुष्य यासाठीच पुत्राची इच्छा करतात की तो कसा तरी आपल्याला दुःखातून तारेल; म्हणून, हे हिडिम्बाकुमारा, आपल्या बंधु-बांधवांना संकटातून उध्दर.
Verse 54
इच्छन्ति पितर: पुत्रान् स्वार्थहेतोर्घटोत्कच । इहलोकात् परे लोके तारयिष्यन्ति ये हिता:
हे घटोत्कचा! पिता आपल्या स्वार्थासाठीच पुत्रांची इच्छा करतात—कारण त्यांना वाटते की हितैषी पुत्र त्यांना या लोकातून परलोकात तारतील.
Verse 55
तव हद्वात्र बल॑ भीम॑ मायाश्व तव दुस्तरा: । संग्रामे युध्यमानस्य सततं भीमनन्दन,भीमनन्दन! संग्रामभूमिमें युद्ध करते समय सदा तुम्हारा भयंकर बल बढ़ता है और तुम्हारी मायाएँ दुस्तर होती हैं
हे भीमा! संग्रामात युद्ध करत असताना तुझे भयंकर बळ सतत वाढत जाते आणि तुझ्या माया दुस्तर होत जातात—हे भीमनंदना!
Verse 56
पाण्डवानां प्रभग्नानां कर्णेन निशि सायकै: । मज्जतां धार्तराष्ट्रेषु भव पारं परंतप
वायू म्हणाला—रात्री कर्णाच्या बाणांनी पांडवांची सेना खचली आहे. ते धार्तराष्ट्रांच्या मध्ये बुडत आहेत; हे परंतपा, हे परंतपा! तू त्यांच्यासाठी पारचा किनारा हो.
Verse 57
रात्रौ हि राक्षसा भूयो भवन्त्यमितविक्रमा: । बलवन्त: सुदुर्धर्षा: शूरा विक्रान्तचारिण:
वायुदेव म्हणाला—रात्री राक्षसांचा पराक्रम अधिकच वाढतो. तेव्हा ते अतिशय बलवान, अत्यंत दुर्धर्ष, शूर आणि पराक्रमाने संचार करणारे होतात.
Verse 58
जहि कर्ण महेष्वासं निशीथे मायया रणे । पार्था द्रोणं वधिष्यन्ति धृष्टद्युम्नपुरोगमा:
वायू म्हणाला—मध्यरात्री रणभूमीवर आपल्या मायेनं महाधनुर्धर कर्णाचा वध कर. मग धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखाली पृथापुत्र द्रोणाचार्याचा वध करतील.
Verse 59
संजय उवाच केशवस्य वच: श्रुत्वा बीभत्सुरपि राक्षसम् | अभ्यभाषत कौरव्य घटोत्कचमरिंदमम्,संजय कहते हैं--कुरुगज! भगवान् श्रीकृष्फका यह वचन सुनकर अर्जुनने भी शत्रुओंका दमन करनेवाले राक्षस घटोत्कचसे कहा--
संजय म्हणाला—हे कौरवश्रेष्ठ! केशवाचे वचन ऐकून बीभत्सु अर्जुनानेही शत्रुदमन करणाऱ्या राक्षस घटोत्कचाला संबोधिले.
Verse 60
घटोत्कच भवांश्वैव दीर्घबाहुश्व सात्यकि: । मतो मे सर्वसैन्येषु भीमसेनश्न पाण्डव:,'घटोत्कच! मेरी सम्पूर्ण सेनाओंमें तीन ही वीर श्रेष्ठ माने गये हैं--तुम, महाबाहु सात्यकि तथा पाण्डुनन्दन भीमसेन
संजय म्हणाला—हे घटोत्कच! माझ्या मते सर्व सैन्यांमध्ये केवळ तीनच वीर श्रेष्ठ आहेत—तू, दीर्घबाहू सात्यकी आणि पांडुनंदन भीमसेन.
Verse 61
तद्भधवान् यातु कर्णेन द्वैरथं युध्यतां निशि । सात्यकि: पृष्ठगोपस्ते भविष्यति महारथ:
मग तो तो पूज्य वीर कर्णासह पुढे जावो; रात्री द्वैरथ रथद्वंद्व करोत. महारथी सात्यकि तुझा पृष्ठरक्षक व रक्षणकर्ता होईल.
Verse 62
“अतः तुम इस निशीथकालमें कर्णके साथ द्वैरथ युद्ध करो और महारथी सात्यकि तुम्हारे पृष्ठरक्षक होंगे ।। जहि कर्ण रणे शूरं सात्वतेन सहायवान् । यथेन्द्रस्तारकं पूर्व स्कन्देन सह जध्निवान्
म्हणून या निशीथकाळी कर्णासह द्वैरथ युद्ध कर; महारथी सात्यकि तुझा पृष्ठरक्षक असेल. सात्वत (सात्यकि) यास सहाय्य करून रणात शूर कर्णाचा वध कर—जसा पूर्वी इंद्राने स्कंदासह तारकाचा वध केला होता.
Verse 63
'जैसे पूर्वकालमें स्कन्दके साथ रहकर इन्द्रने तारकासुरका वध किया था, उसी प्रकार तुम भी सात्यकिकी सहायता पाकर रणभूमिमें शूरवीर कर्णको मार डालो” ।।
जसा पूर्वी स्कंदासह राहून इंद्राने तारकासुराचा वध केला, तसाच तूही सात्यकिच्या सहाय्याने रणभूमीत शूर कर्णाचा वध कर. घटोत्कच म्हणाला—महाबाहो, प्रभो! तुम्ही जसे सांगता तसेच आहे. तुमच्या आज्ञेने मी कर्णवधाच्या इच्छेने निघालो आहे. हे भारत! कर्णास सामोरे जाण्यास मी समर्थ आहे; द्रोणाचार्यालाही मी उत्तम रीतीने तोंड देऊ शकतो; आणि अस्त्रविद्येत निष्णात त्या इतर महात्मा क्षत्रियांशीही मी लढू शकतो.
Verse 64
अद्य दास्यामि संग्रामं सूतपुत्राय तं निशि । यं जना: सम्प्रवक्ष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति
आज या रात्री मी सूतपुत्र कर्णासह असा संग्राम करीन की, ही पृथ्वी जोवर टिकेल तोवर लोक त्याची कीर्ती सांगत राहतील.
Verse 65
नचात्र शूरान् मोक्ष्यामि न भीतान्न कृताञज्जलीन् । सवनिव वधिष्यामि राक्षसं धर्ममास्थित:
या युद्धात मी कोणालाही सोडणार नाही—ना शूरांना, ना भयभीतांना, ना हात जोडून विनविणाऱ्यांना. राक्षस-धर्माचा आश्रय घेऊन मी सर्वांचा यज्ञबलिप्रमाणे संहार करीन.
Verse 66
संजय उवाच एवमुक््त्वा महाबाहुहैंडिम्बिर्वरवीरहा । अभ्ययात् तुमुले कर्ण तव सैन्यं विभीषयन्
संजय म्हणाला—राजन्! श्रेष्ठ वीरांचा संहार करणारा महाबाहु हिडिंबपुत्र असे बोलून त्या घोर संग्रामात तुझ्या सैन्याला भयभीत करीत कर्णास सामोरा जाण्यास निघाला.
Verse 67
तमापतत्तं संक्रुद्धं दीप्तास्यं दीप्तमूर्थजम् । प्रहसन् पुरुषव्यात्र: प्रतिजग्राह सूतज:
क्रोधाने भरलेला, ज्वलंत मुख व तेजस्वी केश असलेला तो राक्षस धावत येताना पाहून पुरुषसिंह सूतपुत्र कर्ण हसत-हसत त्याला प्रतिद्वंद्वी म्हणून स्वीकारू लागला.
Verse 68
तयो: समभवद् युद्ध कर्णराक्षसयोर्मधे । गर्जतो राजशार्दूल शक्रप्रहादयोरिव
मग कर्ण आणि त्या राक्षसामध्ये घोर युद्ध माजले. राजशार्दूल कर्ण गर्जत गर्जत त्याच्याशी तसाच भिडला, जसा कधी शक्र प्रह्लादाशी भिडला होता.
Verse 172
इस प्रकार श्रीमह्ाा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें यात्रियुद्धके अवसरपर संकुलयुद्धविषयक एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात रात्रियुद्धाच्या प्रसंगी संकुलयुद्धविषयक एकशे बहात्तरावा अध्याय पूर्ण झाला.
Verse 173
नृपश्रेष्ठ! संग्रामभूमिमें गर्जना करते हुए कर्ण और राक्षस दोनोंमें इन्द्र और प्रह्नलादके समान युद्ध होने लगा ।।
नृपश्रेष्ठ! रणभूमीत गर्जना करीत असलेल्या कर्ण आणि राक्षस यांच्यात इंद्र व प्रह्लाद यांच्यासारखे युद्ध सुरू झाले. इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे घटोत्कचप्रोत्साहने त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः.
Verse 386
रक्ष्यते शक्तिरेषा हि रौद्रें रूपं बिभर्ति च । क्योंकि उसके पास इन्द्रकी दी हुई शक्ति है
वायू म्हणाला—ही शक्ती खरोखरच राखून ठेवलेली आहे आणि ती रौद्र, भयंकर रूप धारण करते. इंद्राने दिलेली ही दिव्य शक्ती ज्वलंत उल्केसारखी प्रखर तेजस्वी आहे; महाबाहो, सूतपुत्र कर्णाने रणांगणात नेमकी तुझ्यावरच फेकण्यासाठी तिला जपून ठेवले आहे.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.