Adhyaya 168
भीमसेन-धृष्टद्युम्नयोर्वाक्यं (Bhīmasena and Dhṛṣṭadyumna’s Speeches on Kṣātra-Dharma)
Upa-parva: Drauṇi-bhaya–nivāraṇa Saṃvāda (Dialogue on Fear of Aśvatthāmā and Kṣātra-Dharma)
Saṃjaya reports that, after hearing Arjuna, the assembled great chariot-warriors remain silent, offering neither pleasing nor displeasing words. Bhīma, angered, addresses Arjuna with pointed irony: he likens Arjuna’s speech to that of an ascetic brāhmaṇa who has laid down the staff, suggesting that such restraint is misplaced in a crisis of kṣatriya duty. Bhīma rehearses the accumulated injuries endured by the Pāṇḍavas—loss of kingdom, Draupadī’s humiliation, and exile—and argues that patient endurance has already been fully discharged as dharma; now, the removal of adharma and punishment of wrongdoers is required. He insists Arjuna should not fear Droṇa’s son (Aśvatthāmā), and even offers to face him alone with mace in a major engagement. Dhṛṣṭadyumna then addresses Arjuna, defending his role in Droṇa’s fall. He argues from varṇa-role ethics and wartime reciprocity: those who abandon their own role-based constraints and employ extraordinary means may be countered through effective stratagems. He rejects being labeled a “teacher-slayer” in a simplistic moral register, claims his action aligns with the demands of battle, and challenges Arjuna’s selective praise and blame. The chapter closes with Dhṛṣṭadyumna affirming that the act was dharmic within the battlefield frame and urging Arjuna to continue fighting with confidence in victory.
Chapter Arc: संध्या-सीमा पर रणभूमि में सात्यकि क्रोध से जल उठता है—भूरिश्रवा/भूरिका के साथ शर-वृष्टि का आदान-प्रदान आरम्भ होते ही रक्त बहने लगता है। → कौरव-पक्ष भीषण प्रत्युत्तर देता है: भूरिश्रवा शैनेय को तीक्ष्ण बाणों से भेदता है; चारों ओर क्षुरप्र, अर्धचन्द्र, नाराच और शिलीमुखों की वर्षा से रथ, ध्वज, कवच और अंग-प्रत्यंग कटने लगते हैं। इसी उन्माद में घटोत्कच द्रोणि (अश्वत्थामा) पर टूट पड़ता है और राक्षसी पराक्रम से युद्ध को और विकराल कर देता है। → रात्रि-रण का उग्र शिखर: अश्वत्थामा भीम का धनुष बार-बार काट देता है (द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ, पंचम—एक के बाद एक), और उसी उथल-पुथल में भीम-दुर्योधन का सामना ऐसा भयंकर होता है कि दुर्योधन रणमुख में दूसरा विशाल धनुष उठा कर भी टिक नहीं पाता—अंततः भयभीत होकर नन्दक के रथ पर चढ़कर हट जाता है। → भीम रात्रि में सिंहनाद कर कौरवों को तर्जना देता है; युद्ध का शोर कुछ क्षणों को एक निष्कर्ष-सा पाता है—कौरव-पक्ष का मनोबल डगमगाता है, पर रण थमता नहीं। → अस्त्रों के टकराव से निकली चिनगारियाँ आकाश को जुगनुओं-सा भर देती हैं—रात्रि का यह अपशकुन-सा प्रकाश संकेत देता है कि अगला प्रहर और भी अनियंत्रित विनाश लेकर आएगा।
Shlokas
Verse 1
अत-#-रा- षट्षष्ट्याॉधिेकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा भूरिका वध
संजय म्हणाला—महाराज, रणांगणात भूरीने धावून येणाऱ्या रथीश्रेष्ठ शैनेय सात्यकीला पुढे सरकू दिले नाही; जसा एखादा हत्तीला निघण्याच्या ठिकाणीच रोखतो, तसा त्याने त्याची चाल थांबविली।
Verse 2
अथीनं सात्यकि: क्रुद्ध: पञ्चभिन्निशितै: शरै: । विव्याध हृदये तस्य प्रास्रवत् तस्य शोणितम्,यह देख सात्यकि कुपित हो उठे और उन्होंने पाँच तीखे बाणोंसे भूरिकी छाती छेद डाली। उससे रक्तकी धारा बहने लगी
तेव्हा शैनेय सात्यकी क्रोधाने पेटून उठला आणि पाच तीक्ष्ण बाणांनी त्याच्या हृदयप्रदेशात घाव घातला; त्या जखमेतून रक्तधारा वाहू लागली।
Verse 3
तथैव कौरवो युद्धे शैनेयं युद्धदुर्मदम् । दशभिर्निशितैस्तीक्ष्णरविध्यत भुजान्तरे,इसी प्रकार युद्धस्थलमें कुरुवंशी भूरिने भी रणदुर्मद सात्यकिकी छातीमें दस तीखे बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी
त्याचप्रमाणे युद्धात कौरव भूरीने रणदुर्मद शैनेय सात्यकीला भुजांच्या मधल्या भागात दहा तीक्ष्ण, धारदार बाणांनी भेदले।
Verse 4
तावन्योन्यं महाराज तततक्षाते शरैर्भुशम् । क्रोधसंरक्तनयनौ क्रोधाद् विस्फार्य कार्मुके
महाराज, क्रोधाने डोळे लाल झालेले ते दोघेही रोषात आपापली धनुष्ये ताणून बाणांच्या वर्षावाने एकमेकांना अत्यंत जखमी करू लागले।
Verse 5
तयोरासीन्महाराज श्त्रवृष्टि: सुदारुणा | क्रुद्धयो: सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयो:
राजेंद्र, त्या दोघांमध्ये अस्त्र-शस्त्रांची अत्यंत भयंकर वृष्टी सुरू झाली। क्रुद्ध होऊन, यम आणि अंतकासारखे प्रचंड, ते दोघे धनुर्धर परस्परांवर बाणांचा मारा करू लागले।
Verse 6
तावन्योन्यं शरै राजन् संछाद्य समवस्थितौ । मुहूर्त चैव तद् युद्धे समरूपमिवाभवत्,राजन! वे दोनों ही एक-दूसरेको बाणोंद्वारा आच्छादित करके खड़े थे। दो घड़ीतक उनमें समानरूपसे ही युद्ध चलता रहा
राजन्! ते दोघेही एकमेकांवर बाणांची वृष्टी करून समोरासमोर ठाम उभे राहिले. त्या युद्धात काही काळ संग्राम जणू समसमानच दिसत होता—ना कोणी ढळला, ना कोणाला स्पष्ट वरचढी मिळाली.
Verse 7
ततः क्रुद्धो महाराज शैनेय: प्रहसन्निव । धनुश्चिच्छेद समरे कौरव्यस्य महात्मन:,महाराज! तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने हँसते हुए-से समरांगणमें महामना कुरुवंशी भूरिके धनुषको काट दिया
महाराज! मग क्रोधाने पेटलेला शैनेय सात्यकी जणू हसतच रणांगणात त्या महात्मा कौरवाचे धनुष्य छेदून टाकले.
Verse 8
अथैनं छिन्नथन्वानं नवभिर्निशितै: शरै: । विव्याध हृदये तूर्ण तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
मग ज्याचे धनुष्य छिन्न झाले होते, त्याला सात्यकीने नऊ धारदार बाणांनी त्वरेने हृदयप्रदेशी भेदले आणि गर्जून म्हणाला—“थांब! थांब!”
Verse 9
धनुष कट जानेपर उसकी छातीमें सात्यकिने तुरंत ही नौ तीखे बाण मारे और कहा --'खड़ा रह, खड़ा रह ।।
बलवान शत्रूच्या आघाताने अत्यंत जखमी झालेला शत्रुतापन भूरिश्रवा दुसरे धनुष्य उचलून प्रत्युत्तरादाखल सात्वत सात्यकीला भेदू लागला.
Verse 10
स विद्ध्वा सात्वतं बाणैस्त्रिभिरेव विशाम्पते । धनुश्विच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्निव,प्रजानाथ! तीन बाणोंसे ही सात्यकिको घायल करके भूरिने हँसते हुए-से अत्यन्त तीखे भल्लद्वारा उनके धनुषको भी काट दिया
प्रजानाथ! सात्वत सात्यकीला केवळ तीन बाणांनी जखमी करून भूरिश्रवाने जणू हसतच अत्यंत तीक्ष्ण भल्लाने त्याचे धनुष्यही छेदून टाकले.
Verse 11
छिन्नधन्वा महाराज सात्यकि: क्रोधमूर्च्छित: । प्रजहार महावेगां शक्ति तस्य महोरसि,महाराज! धनुष कट जानेपर क्रोधातुर हुए सात्यकिने भूरिके विशाल वक्ष:स्थलपर एक अत्यन्त वेगशालिनी शक्तिका प्रहार किया
महाराज! धनुष्य तुटल्याने क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या सात्यकीने अत्यंत वेगवान शक्तीचा प्रहार त्याच्या विशाल वक्षस्थळावर केला.
Verse 12
सतु शकक्त्या विभिन्नाज़ो निपपात रथोत्तमात् । लोहिताड़ इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यद्च्छया
त्या शक्तीच्या आघाताने भूरीचे सर्व अवयव विदीर्ण झाले आणि तो आपल्या उत्तम रथावरून खाली कोसळला—जणू दैवयोगाने दीप्त किरणांनी उजळलेला लोहितवर्ण मंगळग्रह आकाशातून पडला असावा.
Verse 13
तंतु दृष्टवा हतं शूरमश्वत्थामा महारथ: । अभ्यधावत वेगेन शैनेयं प्रति संयुगे,शूरवीर भूरिको युद्धस्थलमें मारा गया देख महारथी अश्व॒त्थामा सात्यकिकी ओर बड़े वेगसे दौड़ा
रणभूमीवर तो शूर भूरी मारला गेला असे पाहून महारथी अश्वत्थामा वेगाने शैनेय (सात्यकी) कडे धावला.
Verse 14
तिष्ठ तिषछ्ठेति चाभाष्य शैनेयं स नराधिप । अभ्यवर्षच्छरौचधेण मेरुं वृष्ट्या यथाम्बुद:
नरेश्वर! “थांब, थांब” असे शैनेय (सात्यकी) ला म्हणत तो त्याच्यावर बाणांचा घनघोर वर्षाव करू लागला—जसा मेघ मेरु पर्वतावर पावसाचा मारा करतो.
Verse 15
तमापततन्तं संरब्धं शैनेयस्य रथं प्रति । घटोत्कचो<ब्रवीद् राजन नादं मुक्त्वा महारथ:,क्रोधमें भरे हुए अश्वत्थामाको सात्यकिके रथपर आक्रमण करते देख महारथी घटोत्कचने सिंहनाद करके कहा
राजन्! क्रोधाने संतप्त अश्वत्थामा शैनेय (सात्यकी) च्या रथावर धावून येत आहे असे पाहून महारथी घटोत्कचाने सिंहनाद करून म्हटले.
Verse 16
तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन द्रोणपुत्र गमिष्यसि । एष त्वां निहनिष्यामि महिषं षण्मुखो यथा
द्रोणपुत्रा! थांब, थांब—माझ्या हातून तू जिवंत सुटून जाणार नाहीस. जसा षण्मुख स्कंदाने महिषासुराचा वध केला, तसाच मीही तुला ठार मारीन.
Verse 17
युद्धश्रद्धामहं तेड्द्य विनेष्यामि रणाजिरे । इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो राक्षस: परवीरहा
आज रणांगणात मी तुझी युद्धश्रद्धा आणि धैर्य नष्ट करून टाकीन. असे म्हणत क्रोधाने लाल डोळ्यांचा तो राक्षस—परवीरांचा संहारक—पुढे सरसावला.
Verse 18
रथाक्षमात्रैरिषुभिर भ्यवर्षद् घटोत्कच:
तेव्हा घटोत्कचाने रथाच्या धुर्याएवढ्या जाड बाणांचा वर्षाव शत्रूवर केला.
Verse 19
शरवृष्टिं तु तां प्राप्तां शरैराशीविषोपमै:
मग ती बाणवृष्टी येऊन पडली—आशीविष सर्पांसारख्या बाणांची—जी रणांगणावर प्राणघातक ठरली.
Verse 20
तत: शरशतैस्ती&णैर्मर्म भेदिभिराशुगै:
त्यानंतर त्याने तीक्ष्ण, वेगवान, मर्मभेदी शेकडो बाणांनी प्रहार केला.
Verse 21
स शरैराचितस्तेन राक्षसो रणमूर्थनि
संजय म्हणाला—रणभूमीच्या अग्रभागी तो राक्षस त्याने बाणांनी पूर्णपणे आच्छादित केला.
Verse 22
ततः क्रोधसमाविष्टो भैमसेनि: प्रतापवान्
संजय म्हणाला—तेव्हा क्रोधाने आविष्ट झालेला पराक्रमी भीमसेन वराहकर्ण, नालीक, विकर्ण इत्यादी बाणांची वर्षा करून अश्वत्थाम्यावर तुटून पडला. नंतर भीमसेन आणि त्याचा पुत्र घटोत्कच—दोघांचेही राग उफाळले; वज्र व विजेसारखे चमकणाऱ्या भयंकर शरांनी त्यांनी द्रोणपुत्र अश्वत्थामाला क्षत-विक्षत केले आणि सर्व बाजूंनी क्षुरप्र, अर्धचंद्र, नाराच, शिलीमुख, वराहकर्ण, नालीक, विकर्ण इत्यादी अस्त्रांची घोर वर्षा सुरू केली.
Verse 23
शरैरवचकर्तोंग्रैद्रार्णिं वज्ञाशनिप्रभै: । क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्ष नाराचै: सशिलीमुखै:
संजय म्हणाला—वज्रासारखे तेजस्वी, धारदार व नीट घासलेल्या बाणांनी, तसेच क्षुरप्र, अर्धचंद्र, नाराच आणि शिलीमुख यांसह, त्याने शत्रूवर प्रहार केला.
Verse 24
तां शस्त्रवृष्टिमतुलां वज्ञाशनिसमस्वनाम्
संजय म्हणाला—वज्रपातासारखा नाद करणारी ती अतुल शस्त्रवृष्टी महातेजस्वी अश्वत्थाम्याने अशी छिन्न-भिन्न केली, जशी वारा मोठमोठ्या ढगांच्या राशींना फाडून टाकतो.
Verse 25
पतन््तीमुपरि क्ुद्धो द्रौणिरव्यथितेन्द्रिय: । सुदुःसहां शरैघरिदिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रिते:
संजय म्हणाला—तेव्हा क्रुद्ध द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, ज्याच्या इंद्रिया अविचल होत्या, वरून दिव्यास्त्रांच्या प्रतिमंत्रांनी अभिमंत्रित भयंकर बाणांची अत्यंत दु:सह वर्षा करू लागला.
Verse 26
ततोडन््तरिक्षे बाणानां संग्रामो5न्य इवाभवत्
मग मोकळ्या आकाशात बाणांचाच जणू वेगळा संग्राम सुरू झाला—जणू योद्ध्यांच्या वर आणखी एक युद्ध उभे राहिले.
Verse 27
ततोअस्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिड्रैः समन्तत:
संजय म्हणाला: मग अस्त्रांच्या घोर घर्षणातून उठलेल्या ठिणग्या सर्व दिशांनी उडू लागल्या.
Verse 28
स मार्गणगणैद्रौणिर्दिश: प्रच्छाद्य सर्वत:ः
संजय म्हणाला: द्रौणि (अश्वत्थामा) ने बाणांच्या दाट झुंडीने सर्व बाजूंनी दिशा झाकून टाकल्या.
Verse 29
ततः प्रववृते युद्ध द्रौणिराक्षसयोर्मुधे
संजय म्हणाला: मग रणांगणात द्रौणि आणि राक्षस यांच्यात घोर युद्ध सुरू झाले.
Verse 30
ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिद्रौणिमाहवे
संजय म्हणाला: मग युद्धाच्या मध्यात घटोत्कचाने द्रौणिला दहा बाणांनी भेदले.
Verse 31
जघानोरसि संक्रुद्ध: कालज्वलनसंनिभै: । अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए घटोत्कचने युद्धस्थलमें कालाग्निके समान दस तेजस्वी बाणोंद्वारा अश्वत्थामाकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
संजय म्हणाला—अत्यंत क्रोधाने पेटलेल्या घटोत्कचाने रणांगणात काळाग्नीप्रमाणे ज्वलंत अशा दहा बाणांनी अश्वत्थाम्याच्या उरावर घाव घालून ते खोलवर रुतविले। त्या महाबली राक्षसाने सोडलेल्या वेगवान बाणांनी विद्ध होऊन पराक्रमी अश्वत्थामा युद्धात वादळाने हललेल्या वृक्षाप्रमाणे थरथर कापू लागला; ध्वजदंडाचा आधार घेऊन तो मूर्च्छित झाला।
Verse 32
चचाल समरे द्रौणिर्वातनुन्न इव ट्रुम: । स मोहमनुसम्प्राप्तो ध्वजयष्टिं समाश्रित:
संजय म्हणाला—समरात द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, राक्षसाच्या त्या प्रचंड बाणांनी आहत होऊन, वाऱ्याने ढकललेल्या वृक्षासारखा डोलू लागला। मोह व मूर्च्छा येऊन तो ध्वजदंडाला धरून राहिला आणि बेशुद्ध पडला।
Verse 33
ततो हाहाकृतं सैन्यं तव सर्व जनाधिप । हतं सम मेनिरे सर्वे तावकास्तं विशाम्पते,नरेश्वरर फिर तो आपकी सारी सेनामें हाहाकार मच गया। प्रजानाथ! आपके समस्त योद्धाओंने यह मान लिया कि अभश्वत्थामा मारा गया
संजय म्हणाला—त्यानंतर, हे जनाधिप! तुमच्या सर्व सैन्यात हाहाकार माजला। हे प्रजानाथ! तुमच्या सर्व योद्ध्यांनी असे मानले की अश्वत्थामा मारला गेला आहे।
Verse 34
त॑ तु दृष्टवा तथावस्थमश्चत्थामानमाहवे । पज्चाला: सृञ्जयाश्रैव सिंहनादं प्रचक्रिरे,रणभूमिमें अश्वत्थामाकी वैसी अवस्था देख पांचाल और सूंजय योद्धा सिंहनाद करने लगे
संजय म्हणाला—रणांगणात अश्वत्थामाला त्या अवस्थेत पाहून पांचाल आणि सृंजय योद्ध्यांनी सिंहनाद केला।
Verse 35
प्रतिलभ्य तत: संज्ञामश्वत्थामा महाबल: । धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन:
संजय म्हणाला—त्यानंतर शुद्धीवर येऊन महाबली शत्रुसूदन अश्वत्थामाने डाव्या हाताने धनुष्य दाबून ते स्थिर केले।
Verse 36
मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम् | यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्
संजय म्हणाला—अश्वत्थाम्याने कानापर्यंत ताणलेल्या धनुष्याने घटोत्कचाला लक्ष्य करून यमदंडासारखा घोर, उत्तम बाण त्वरेने सोडला।
Verse 37
स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य शरोत्तम: | विवेश वसुधामुग्र: सपुड्ख: पृथिवीपते
संजय म्हणाला—हे पृथ्वीपते! तो श्रेष्ठ बाण त्या राक्षसाचे हृदय भेदून, पिसांसह, उग्र वेगाने भूमीत घुसला।
Verse 38
पृथ्वीपते! वह उत्तम एवं भयंकर बाण उस राक्षसकी छाती छेदकर पंखसहित पृथ्वीमें समा गया ।।
संजय म्हणाला—हे पृथ्वीपते! तो उत्तम व भयंकर बाण त्या राक्षसाची छाती भेदून, पिसांसह, भूमीत रुतला। अतिशय जखमी होऊन, महाराज, तो रथाच्या आसनावर बसला। रणात शोभणाऱ्या द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने घायाळ केलेला महाबली राक्षसराज घटोत्कच रथाच्या मागील भागात जाऊन बसला।
Verse 39
दृष्टवा विमूढं हैडिम्बं सारथिस्तु रणाजिरात् | द्रौणे: सकाशात् सम्भ्रान्तस्त्वपनिन्ये त्वरान्वितः
संजय म्हणाला—हैडिंबपुत्र मूर्च्छित झालेला पाहून त्याचा सारथी घाबरला आणि त्वरेने त्याला रणांगणातून, विशेषतः द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याच्या जवळून, दूर घेऊन गेला।
Verse 40
तथा तु समरे विद्ृध्वा राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् । ननाद सुमहानादं द्रोणपुत्रो महारथ:
संजय म्हणाला—त्यानंतर समरात राक्षसेन्द्र घटोत्कचाला विद्ध करून द्रोणपुत्र तो महारथी अत्यंत प्रचंड गर्जना करू लागला।
Verse 41
इस प्रकार समरभूमिमें राक्षसराज घटोत्कचको घायल करके महारथी द्रोणपुत्रने बड़े जोरसे गर्जना की ।।
संजय म्हणाला—अशा प्रकारे रणांगणात राक्षसराज घटोत्कचाला घोर जखमी करून महारथी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा प्रचंड वेगाने गर्जला। हे भारत! तुझ्या पुत्रांनी व सर्व योद्ध्यांनी पूजिला गेलेला तो देहतेजाने मध्यान्हीच्या सूर्याप्रमाणे अत्यंत प्रज्वलित झाला। हे भरतनंदन! त्या वेळी संपूर्ण सैन्य व तुझ्या पुत्रांच्या स्तुतीने अश्वत्थामा अपार तेजाने उजळून निघाला।
Verse 42
भीमसेन तु युध्यन्तं भारद्वाजरथं प्रति । स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यविध्यच्छितै: शरै:
संजय म्हणाला—भीमसेन भारद्वाज (द्रोण) यांच्या रथीशी युद्ध करीत असता, राजा दुर्योधन स्वतःच तीक्ष्ण, नेमक्या बाणांनी त्याला प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 43
द्रोणाचार्यके रथकी ओर आते हुए युद्धपरायण भीमसेनको स्वयं राजा दुर्योधनने पैने बाणोंसे बींध डाला ।।
संजय म्हणाला—माननीय राजन्! तेव्हा भीमसेनाने दुर्योधनाला दहा बाणांनी जखमी केले; आणि दुर्योधनानेही प्रत्युत्तर म्हणून वीस बाणांनी भीमाला भेदले।
Verse 44
तौ सायकैरवच्छिन्नावदृश्येतां रणाजिरे । मेघजालसमाच्छन्नौ नभसीवेन्दुभास्करौ
संजय म्हणाला—रणांगणात ते दोघेही बाणांच्या वर्षावाने असे झाकले गेले की नीट दिसत नव्हते; जसे आकाशात मेघसमूहांनी आच्छादित चंद्र आणि सूर्य।
Verse 45
अथ दुर्योधनो राजा भीम विव्याध पत्रिभि: | पज्चभिर्भरतश्रेष्ठ तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,भरतश्रेष्ठ! राजा दुर्योधनने भीमसेनको पाँच बाणोंसे घायल कर दिया और कहा --खड़ा रह, खड़ा रह”
संजय म्हणाला—मग राजा दुर्योधनाने भीमाला पाच बाणांनी जखमी केले आणि म्हणाला—“हे भरतश्रेष्ठ! थांब, थांब.”
Verse 46
तस्य भीमो धनुश्छित्त्वा ध्वजं च दशभि: शरै: । विव्याध कौरवश्रेष्ठ नवत्या नतपर्वणाम्
तेव्हा भीमाने त्याचे धनुष्य छेदले आणि दहा बाणांनी त्याचा ध्वजही पाडला. मग वाकड्या सांध्यांचे नव्वद बाण सोडून कौरवश्रेष्ठ दुर्योधनाला भेदून त्याला गंभीर जखम केली.
Verse 47
ततो दुर्योधन: क्रुद्धों धनुरन्यन्महत्तरम् गृहीत्वा भरतश्रेष्ठो भीमसेनं शितै: शरै:
मग क्रोधाने पेटलेला दुर्योधन दुसरे, अधिक मोठे धनुष्य घेऊन भरतश्रेष्ठाने तीक्ष्ण बाणांनी भीमसेनावर प्रहार केला.
Verse 48
तान् निहत्य शरान् भीमो दुर्योधनधनुश्च्युतान्
दुर्योधनाच्या धनुषातून सुटलेले ते बाण भीमाने छेदून पाडले.
Verse 49
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो भीमसेनस्य मारिष
परंतु, हे मारिष, भीमसेनावर दुर्योधन अत्यंत संतप्त होऊन क्रुद्ध झाला.
Verse 50
अथान्यद् धनुरादाय भीमसेनो महाबल:
मग महाबली भीमसेनानेही दुसरे धनुष्य हातात घेतले.
Verse 51
विव्याध नृपतिं तूर्ण सप्तभिर्निशितै: शरै: । तब महाबली भीमसेनने दूसरा धनुष हाथमें लेकर तुरंत ही कौरवनरेशको सात तीखे बाणोंसे बींध डाला ।।
संजय म्हणाला— भीमसेनाने तत्क्षणी सात तीक्ष्ण बाणांनी कौरव-नरेशाला भेदले. पण हे महाराज, मदोन्मत्त व विजयाने उन्मादित तुमच्या पुत्राने कुशल, वेगवान हाताच्या योद्ध्यासारखे क्षणात भीमाचे धनुष्य छेदले; आणि भीमाने उचलताच दुसरे, तिसरे, चौथे व पाचवे धनुष्यही त्याने पुन्हा पुन्हा कापून टाकले.
Verse 52
द्वितीयं च तृतीयं च चतुर्थ पठचमं तथा । आत्तमात्तं महाराज भीमस्य धनुराच्छिनत्
हे महाराज! भीमाने दुसरे, तिसरे, चौथे आणि पाचवे धनुष्य उचलताच, प्रत्येक वेळी त्याने भीमाचे धनुष्य कापून टाकले.
Verse 53
स तथा भियद्यमानेषु कार्मुकेषु पुन: पुन:
अशा रीतीने धनुष्ये पुन्हा पुन्हा तुटू लागली, तेव्हा भीमसेनाने रणभूमीत संपूर्ण लोखंडाची बनलेली एक सुंदर शक्ति फेकली. ती जणू मृत्यूची सख्खी बहीणच आणि अग्निशिखेसारखी दिप्त होत होती.
Verse 54
शक्ति चिक्षेप समरे सर्वपारशवीं शुभाम् | मृत्योरिव स्वसारं हि दीप्तां वह्नमिशिखामिव
संजय म्हणाला— समरात भीमसेनाने संपूर्ण लोखंडाची बनलेली ती शुभ शक्ति फेकली; ती जणू मृत्यूची सख्खी बहीण आणि अग्निशिखेसारखी दिप्त होत होती.
Verse 55
सीमन्तमिव कुर्वन्ती नभसो5ग्निसमप्रभाम् । अप्राप्तामेव तां शक्तिं त्रिधा चिच्छेद कौरव:
अग्निसारखी दिप्ती घेऊन ती शक्ति जणू आकाशाचा सीमांत फाडीत जात होती; पण लक्ष्यापर्यंत पोहोचण्याआधीच कौरवाने तिला तीन तुकड्यांत कापून टाकले.
Verse 56
ततो भीमो महाराज गदां गुर्वी महाप्रभाम्
तेव्हा, महाराज, भीमाने महाप्रभेने दीप्त अशी जड गदा उचलली।
Verse 57
चिक्षेपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथं प्रति । महाराज! तब भीमसेनने अपनी अत्यन्त तेजस्विनी गदाको बड़े वेगसे घुमाकर दुर्योधनके रथपर दे मारा ।। ततः सा सहसा वाहांस्तव पुत्रस्य संयुगे
महाराज! तेव्हा भीमसेनाने अत्यंत तेजस्वी गदा प्रचंड वेगाने फिरवून दुर्योधनाच्या रथावर नेम धरून फेकली। मग रणांगणात ती गदा सहसा तुमच्या पुत्राच्या घोड्यांवर आदळली।
Verse 58
पुत्रस्तु तव राजेन्द्र भीमाद् भीत: प्रणश्य च
राजेंद्र! तुमचा पुत्र भीमाला घाबरून पळून गेला आणि नजरेआड झाला।
Verse 59
ततो भीमो हतं मत्वा तव पुत्र महारथम्
तेव्हा भीमाने तुमच्या पुत्र त्या महारथीला मारला गेला असे समजले।
Verse 60
तावका: सैनिकाश्नापि मेनिरे निहतं नूपम् । ततो&तिचुक्रुशु: सर्वे ते हाहेति समन््ततः,आपके सैनिकोंने भी राजा दुर्योधनको मरा हुआ ही मान लिया था; अतः वे सब ओर जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे
तुमच्या सैनिकांनीही राजा दुर्योधन मारला गेला असेच मानले; म्हणून ते सर्व बाजूंनी जोरजोरात “हाय! हाय!” असा आक्रोश करू लागले।
Verse 61
तेषां तु निनदं श्र॒त्वा त्रस्तानां सर्वयोधिनाम् | भीमसेनस्य नादं च श्रुत्वा राजन् महात्मन:
संजय म्हणाला—राजन्! भयभीत झालेल्या सर्व योद्ध्यांचा आर्तनाद आणि महात्मा भीमसेनाची गर्जना ऐकून, दुर्योधन मारला गेला असे मानून राजा युधिष्ठिर मोठ्या वेगाने त्या ठिकाणी धावला, जिथे कुंतीपुत्र भीम दहाडत होता।
Verse 62
ततो युधिषिरो राजा हतं मत्वा सुयोधनम् । अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्थो वृकोदर:
मग राजा युधिष्ठिराने सुयोधन (दुर्योधन) हत झाला असे मानून मोठ्या वेगाने त्या ठिकाणी धाव घेतली, जिथे पार्थ आणि वृकोदर होते—जिथे भीमाची गर्जना आणि भयभीत योद्ध्यांचा करुण आर्तनाद घुमत होता।
Verse 63
पज्चाला: केकया मत्स्या: सृञज्जयाश्न विशाम्पते | सर्वोद्योगेनाभिजम्मुद्रोणमेव युयुत्मया,प्रजानाथ! फिर तो पांचाल, मत्स्य, केकय और सूंजय योद्धा युद्धकी इच्छासे पूर्ण उद्योग करके द्रोणाचार्यपर ही टूट पड़े
प्रजानाथ! तेव्हा पांचाल, केकय, मत्स्य आणि सृंजय—युद्धाची तीव्र इच्छा बाळगून, सर्व प्रयत्नांनी—द्रोणाचार्यावरच एकवटून तुटून पडले।
Verse 64
तत्रासीत् सुमहद् युद्ध द्रोणस्थाथ परैः सह । घोरे तमसि मग्नानां निघध्नतामितरेतरम्,वहाँ शत्रुओंके साथ द्रोणाचार्यका बड़ा भारी संग्राम हुआ। सब लोग घोर अन्धकारमें डूबकर एक-दूसरेपर घातक प्रहार कर रहे थे
तेथे शत्रूंशी द्रोणाचार्याचे अत्यंत महान युद्ध झाले। घोर अंधारात बुडालेल्या लोकांनी गोंधळात एकमेकांवर प्राणघातक घाव घालून परस्परांना पाडू लागले।
Verse 165
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें यात्रियुद्धके अवसरपर युधिष्टिरका पलायनविषयक एक सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात यात्रायुद्धाच्या प्रसंगी युधिष्ठिराच्या पलायनविषयक एकशे पासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 166
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे दुर्योधनापयाने षट्षष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वात, घटोत्कचवधपर्वाच्या अंतर्गत रात्रियुद्धात, दुर्योधनाच्या अपयान (माघारी फिरणे) प्रसंगात, एकशे सहासष्टावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 176
द्रौणिमभ्यद्रवत् क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी । “आज समरांगणमें मैं तेरी युद्धविषयक श्रद्धा दूर कर दूँगा।! ऐसा कहकर क्रोधसे लाल आँखें किये
क्रोधाने पेटून घटोत्कच द्रौणि (अश्वत्थामा) कडे असा धावला, जसा केसरी सिंह गजराजावर झडप घालतो. “आज रणांगणात तुझी युद्धविषयक श्रद्धा मी दूर करीन”—असे म्हणत, क्रोधाने लाल डोळे करून, शत्रुवीरांचा संहार करणारा तो कुपित राक्षस घटोत्कच अश्वत्थामावर तुटून पडला.
Verse 183
रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयद: । जैसे मेघ पर्वतपर जलकी धारा गिराता है, उसी प्रकार घटोत्कच रथियोंमें श्रेष्ठ अश्वत्थामापर रथके धुरेके समान मोटे-मोटे बाणोंकी वर्षा करने लगा
संजय म्हणाला—जसा मेघ पर्वतावर जलधारा कोसळतो, तसा घटोत्कच रथींमध्ये श्रेष्ठ द्रौणि अश्वत्थामावर रथाच्या धुरासारख्या जाडजूड बाणांची वर्षा करू लागला.
Verse 193
शातयामास समरे तरसा द्रौणिरुत्स्मयन् । परंतु अश्वत्थामाने मुसकराते हुए समरभूमिमें अपने ऊपर आयी हुई उस बाण-वर्षाको विषधर सर्पोके समान भयंकर बाणोंद्वारा वेगपूर्वक नष्ट कर दिया
परंतु रणभूमीवर द्रौणि अश्वत्थामाने स्मित करत, आपल्या अंगावर आलेली ती बाणवृष्टी विषधर सर्पांसारख्या भयंकर बाणांनी वेगाने नष्ट करून टाकली.
Verse 206
समाचिनोदू राक्षसेन्द्रं घटोत्कचमरिंदमम् । तत्पश्चात् मर्मस्थलको विदीर्ण कर देनेवाले सैकड़ों पैने बाणोंद्वारा उसने शत्रुदमन राक्षसराज घटोत्कचको बींध दिया
त्यानंतर त्याने मर्मस्थळे विदीर्ण करणाऱ्या शेकडो तीक्ष्ण बाणांनी शत्रुदमन राक्षसराज घटोत्कचाला भेदून टाकले.
Verse 213
व्यकाशत महाराज श्वाविच्छललतो यथा । महाराज! अभ्रृत्थामाद्वारा उन बाणोंसे बिंधा हुआ वह राक्षस काँटोंसे भरे हुए साहीके समान सुशोभित हो रहा था
संजय म्हणाला—महाराज, तो साहीसारखा तेजाने उजळून निघाला. त्या बाणांनी सर्वांग विद्ध झालेला तो राक्षस रणभूमीवर कण्टकांनी भरलेल्या साहीप्रमाणे भयंकर शोभत होता.
Verse 233
वराहकर्णनलिीकैर्विकर्ण श्षा भ्यवीवृषत् । तत्पश्चात् भीमसेनके प्रतापी पुत्र घटोत्कचने क्रोधमें भरकर वज्र एवं बिजलीके समान चमकनेवाले भयंकर बाणोंद्वारा अश्वत्थामाको क्षत-विक्षत कर दिया तथा उसके ऊपर क्षुगप्र
संजय म्हणाला—त्याने वराहकर्ण, नालीक आणि विकर्ण अशा बाणांनी त्याच्यावर वर्षाव केला. त्यानंतर भीमसेनाचा प्रतापी पुत्र घटोत्कच क्रोधाने भरून वज्र व विजेसारखे चमकणाऱ्या भयंकर बाणांनी अश्वत्थामाला क्षत-विक्षत करू लागला; आणि मग त्याच्यावर सर्व बाजूंनी क्षुरप्र, अर्धचंद्र, नाराच, शिलीमुख, वराहकर्ण, नालीक, विकर्ण इत्यादी अस्त्रांची वर्षा सुरू केली.
Verse 253
व्यधमत् सुमहातेजा महाभ्राणीव मारुत: । जैसे वायु बड़े-बड़े बादलोंको छिलन्न-भिन्न कर देती है
संजय म्हणाला—तो सुमहातेजस्वी जसा वारा मोठमोठ्या ढगांचे पुंज फाडून टाकतो तसा तिला छिन्न-भिन्न करू लागला. त्याप्रमाणे द्रोणपुत्र अश्वत्थामा क्रुद्ध असूनही इंद्रिये अव्यथ ठेवून, दिव्यास्त्रांनी अभिमंत्रित भयंकर बाणांनी आपल्या अंगावर येणारी ती अत्यंत दुःसह, अनुपम आणि वज्रपातासारखा निनाद करणारी अस्त्र-शस्त्रांची वर्षा नष्ट करून टाकली.
Verse 263
घोररूपो महाराज योधानां हर्षवर्धन: । महाराज! तत्पश्चात् अन्तरिक्षमें बाणोंका दूसरा भयंकर संग्राम-सा होने लगा, जो योद्धाओंका हर्ष बढ़ा रहा था
संजय म्हणाला—महाराज, त्यानंतर आकाशात बाणांचा दुसरा भयंकर संग्रामच जणू सुरू झाला, ज्यामुळे योद्ध्यांचा हर्ष वाढत होता.
Verse 286
प्रियार्थ तव पुत्राणां राक्षसं समवाकिरत् । द्रोणपुत्रने आपके पुत्रोंका प्रिय करनेके लिये अपने बाणोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित करते हुए उस राक्षसको भी ढक दिया
संजय म्हणाला—आपल्या पुत्रांना प्रिय व्हावे म्हणून द्रोणपुत्राने बाणांनी सर्व दिशा आच्छादित केल्या आणि त्या प्रचंड वर्षावात त्या राक्षसालाही झाकून टाकले.
Verse 293
विगाढे रजनीमध्ये शक्रप्रह्लादयोरिव । तदनन्तर गाढ़ अन्धकारसे भरी हुई आधीरातके समय रणभूमिमें इन्द्र और प्रह्नादके समान अभश्वत्थामा और घटोत्कचका घोर युद्ध आरम्भ हुआ
घन अंधाराने भरलेल्या गहन मध्यरात्री रणभूमीवर अश्वत्थामा आणि घटोत्कच यांच्यात इंद्र-प्रह्लादांच्या संग्रामासारखे घोर युद्ध सुरू झाले।
Verse 473
अपीडयद् रणमुखे पश्यतां सर्वधन्विनाम् । तत्पश्चात् भरतश्रेष्ठ दुर्योधनने कुपित हो दूसरा विशाल धनुष हाथमें लेकर युद्धके मुहानेपर सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते पैने बाणोंद्वारा भीमसेनको पीड़ा देनी आरम्भ की
त्यानंतर रणमुखावर, सर्व धनुर्धरांच्या डोळ्यांसमोर, क्रोधाने पेटलेल्या दुर्योधनाने दुसरे विशाल धनुष्य हातात घेतले आणि तीक्ष्ण बाणांनी भीमसेनाला पीडा देऊ लागला।
Verse 486
कौरवं पज्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् । दुर्योधनके धनुषसे छूटे हुए उन सभी बाणोंको नष्ट करके भीमसेनने उस कौरव- नरेशको पचीस बाण मारे
दुर्योधनाच्या धनुषातून सुटलेले सर्व बाण निष्फळ करून भीमसेनाने त्या कौरव-नरेशावर पंचवीस बाण सोडले।
Verse 496
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा दशश्ि: प्रत्यविध्यत । आर्य! इससे दुर्योधन अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने एक क्षुरप्रसे भीमसेनका धनुष काटकर उन्हें दस बाणोंसे घायल कर दिया
तेव्हा दुर्योधन अत्यंत क्रुद्ध झाला। त्याने क्षुरप्र बाणाने भीमसेनाचे धनुष्य छेदून टाकले आणि मग दहा बाणांनी त्यांना जखमी केले।
Verse 523
तव पुत्रो महाराज जितकाशी मदोत्कट: । दुर्योधनने शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले कुशल योद्धाकी भाँति भीमसेनके उस धनुषको भी शीघ्र ही काट दिया। महाराज! भीमसेनके हाथमें लिये हुए दूसरे
महाराज! तुमचा पुत्र दुर्योधन—विजयाच्या गर्वाने उन्मत्त व मदाने उग्र—कुशल योद्ध्यासारखा झपाट्याने हात चालवीत भीमसेनाचे ते धनुष्य तत्क्षणी कापून टाकतो. मग, महाराज, भीमाने दुसरे, तिसरे, चौथे आणि पाचवे धनुष्य घेताच, जयाच्या आशेने उल्लसित झालेल्या तुमच्या मदोन्मत्त पुत्राने तीही सर्व धनुष्ये छिन्न केली।
Verse 556
पश्यत: सर्वलोकस्य भीमस्य च महात्मन: । आकाशमें सीमन्तकी रेखा-सी बनाती हुई अग्निके समान देदीप्यमान होनेवाली उस शक्तिके अपने पास आनेसे पहले ही कौरवनरेशने तीन टुकड़े कर दिये। सम्पूर्ण योद्धाओं तथा महामना भीमसेनके देखते-देखते यह कार्य हो गया
सर्व लोक आणि महात्मा भीमसेन पाहत असतानाच, आकाशात जणू सीमंतरेषा काढीत अग्निसमान तेजस्वी अशी ती शक्ति त्याच्यापाशी पोहोचण्यापूर्वीच कौरवनरेशाने तीन तुकडे करून टाकली. सर्व योद्धे आणि महामना भीमसेन यांच्या प्रत्यक्ष साक्षीने हे घडले.
Verse 573
सारथिं च गदा गुर्वी ममर्दास्य रथं पुन: । युद्धस्थलमें उस भारी गदाने सहसा आपके पुत्रके चारों घोड़ों, सारथि और रथका भी मर्दन कर दिया
त्या जड गदेनं त्याने पुन्हा सारथीला चिरडले आणि तो रथही चुरडून टाकला. रणभूमीवर त्या प्रचंड आघाताने तुमच्या पुत्राचे चारही घोडे, सारथी आणि रथ—सर्वांचेच मर्दन झाले.
Verse 583
आरुरोह रथं चान्यं नन्न्दकस्य महात्मन: । राजेन्द्र! उस समय आपका पुत्र भीमसेनसे भयभीत हो पहले ही भागकर महामना नन््दकके रथपर जा बैठा था
तो महात्मा नन्दकाच्या दुसऱ्या रथावर चढला. राजेन्द्र! त्या वेळी तुमचा पुत्रही भीमसेनाच्या भयाने आधीच पळून जाऊन महामना नन्दकाच्या रथावर जाऊन बसला होता.
Verse 596
सिंहनादं महच्चक्रे तर्जयन् निशि कौरवान् । उस समय भीमसेनने आपके महारथी पुत्रको मारा गया मानकर रातके समय कौरवोंको डाँट बताते हुए बड़े जोर-जोरसे सिंहनाद किया
रात्री कौरवांना धारेवर धरत त्याने मोठा सिंहनाद केला. त्या वेळी भीमसेनाने तुमचा महारथी पुत्र मारला गेला असे मानून, रात्री कौरवांना झिडकारत जोरजोराने सिंहनाद केला.
Verse 2736
बभौ निशामुखे व्योम खद्योतैरिव संवृतम् । अस्त्रोंके परस्पर टकरानेसे जो चारों ओर चिनगारियाँ छूट रही थीं, उनसे आकाश प्रदोषकालमें जुगनुओंसे व्याप्त-सा जान पड़ता था
रात्रीच्या आरंभी आकाश जणू काजव्यांनी भरल्यासारखे भासले. अस्त्रांच्या परस्पर धडकेत सर्व दिशांना उडणाऱ्या ठिणग्यांमुळे प्रदोषकाळी गगन काजव्यांनी व्यापल्यासारखे दिसत होते.
Frequently Asked Questions
Whether restraint and self-effacing speech (appropriate to ascetic ideals) should yield to immediate kṣatriya obligation: confronting threats decisively and publicly validating contested wartime actions to preserve coalition integrity.
The chapter frames dharma as role- and context-sensitive: endurance has limits, and ethical reasoning in crisis often involves balancing ideals of restraint with the duty to remove adharma and protect the polity.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is integrative—reconciling internal dissent through ethical argument so the narrative can proceed toward renewed engagement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.