Adhyaya 160

Verse 1

ऑपन-माज बछ। अफि्-"ऋण अष्टपञ्चाशदाधिकशततमो& ध्याय: दुर्योधन और कर्णकी बातचीत

संजय म्हणाला—राजन्! पांडवांचे ते महान बळ वाढताना पाहून, ते असह्य आहे असे मानून दुर्योधनाने कर्णाला म्हटले—

Verse 2

अयं स काल: सम्प्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल । त्रायस्व समरे कर्ण सर्वान्‌ योधान्‌ महारथान्‌

“मित्रांवर प्रेम करणाऱ्या! तोच निर्णायक काळ आला आहे. कर्णा, या समरात आमच्या सर्व महारथी योद्ध्यांचे रक्षण कर.”

Verse 3

पज्चालैर्मत्स्यकैकेयै: पाण्डवैश्व महारथै: । वृतान्‌ समन्तात्‌ संक्ुद्धै्नि:श्वसद्धिरिवोरगै:

पांचाल, मत्स्य, कैकेय आणि पांडव हे सर्व महारथी क्रोधाने पेटून, फुत्कार करणाऱ्या सर्पांसारखे, त्यांना सर्व बाजूंनी वेढून उभे राहिले होते।

Verse 4

“मित्रवत्सल कर्ण! यही मित्रोंके कर्तव्यपालनका उपयुक्त अवसर आया है। क्रोधमें भरे हुए पांचाल, मत्स्य, केकय तथा पाण्डव महारथी फुफकारते हुए सर्पोके समान भयंकर हो उठे हैं। उनके द्वारा चारों ओरसे घिरे हुए मेरे समस्त महारथी योद्धाओंकी आज तुम समरांगणमें रक्षा करो ।।

संजय म्हणाला—“मित्रवत्सल कर्णा! मित्रधर्म पाळण्याची हीच योग्य वेळ आहे. क्रोधाने भरलेले पांचाल, मत्स्य, कैकेय आणि पांडव महारथी फुत्कार करणाऱ्या सर्पांसारखे भयंकर झाले आहेत. त्यांच्या कडून सर्व बाजूंनी वेढल्या गेलेल्या माझ्या सर्व महारथी योद्ध्यांचे आज रणांगणात तू रक्षण कर. पाहा—विजयाने शोभणारे पांडव आणि इंद्रासमान पराक्रमी, पांचालांचे असंख्य रथदल आनंदाने उन्मत्त होऊन सिंहनाद करीत आहेत!”

Verse 5

कर्ण उवाच परित्रातुमिह प्राप्तो यदि पार्थ पुरंदर: । तमप्याशु पराजित्य ततो हन्तास्मि पाण्डवम्‌

कर्ण म्हणाला—“राजन्! जर साक्षात् पुरंदर इंद्रही येथे पार्थ अर्जुनाचे रक्षण करण्यासाठी आला असेल, तर त्यालाही मी त्वरेने पराभूत करून, नंतर पांडव अर्जुनाचा निश्चयाने वध करीन.”

Verse 6

सत्य॑ ते प्रतिजानामि समाश्चसिहि भारत । हन्तास्मि पाण्डुतनयान्‌ पज्चालांश्व समागतान्‌

कर्ण म्हणाला—“हे भारत! धीर धरा. मी तुला सत्य प्रतिज्ञा करून सांगतो—रणांगणात जमलेल्या पांडुपुत्रांचा आणि पांचालांचा मी निश्चयाने संहार करीन.”

Verse 7

जयं ते प्रतिदास्थामि वासवस्थेव पावकि: । प्रियं तव मया कार्यमिति जीवामि पार्थिव

कर्ण म्हणाला—“जसा पावकी कार्तिकेयाने तारकासुराचा संहार करून वासव इंद्राला विजय मिळवून दिला, तसाच मी आज तुला विजय देईन. हे पार्थिव! तुझे प्रिय करणे हेच माझे कर्तव्य—म्हणूनच मी जीवन धारण करीत आहे.”

Verse 8

सर्वेषामेव पार्थानां फाल्गुनो बलवत्तर: | तस्यामोघां विमोक्ष्यामि शक्ति शक्रविनिर्मिताम्‌,कुन्तीके सभी पुत्रोंमें अर्जुन ही अधिक शक्तिशाली हैं, अतः मैं इन्द्रकी दी हुई अमोघ शक्तिको अर्जुनपर ही छोड़ूँगा

पृथेच्या सर्व पुत्रांमध्ये फाल्गुन (अर्जुन)च अधिक बलवान आहे; म्हणून शक्र (इंद्र)निर्मित अमोघ शक्ती मी त्याच्यावरच सोडीन।

Verse 9

तस्मिन्‌ हते महेष्वासे भ्रातरस्तस्य मानद । तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुन:,मानद! महाधनुर्धर अर्जुनके मारे जानेपर उनके सभी भाई तुम्हारे वशमें हो जायाँगे अथवा पुनः वनमें चले जायँगे

मानद! तो महाधनुर्धर मारला गेल्यावर त्याचे भाऊ तुझ्या वश होतील, किंवा पुन्हा वनात निघून जातील।

Verse 10

मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथा: क्वचित्‌ | अहं जेष्यामि समरे सहितान्‌ सर्वपाण्डवान्‌,कुरुनन्दन! तुम मेरे जीते-जी कभी विषाद न करो। मैं समरभूमिमें संगठित होकर आये हुए समस्त पाण्डवोंको जीत लूँगा

कौरव! मी जिवंत असताना तू कधीही विषाद करू नकोस; रणात एकत्र आलेल्या सर्व पांडवांना मी जिंकून दाखवीन।

Verse 11

पंचालान्‌ केकयांश्वैव वृष्णीश्वापि समागतान्‌ | बाणौचै: शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम्‌

रणभूमीवर जमलेल्या पांचाल, केकय आणि वृष्णींनाही मी माझ्या बाणवृष्टीने तुकडे-तुकडे करून ही पृथ्वी तुला अर्पण करीन।

Verse 12

संजय उवाच एवं ब्रुवाणं कर्ण तु कृप: शारद्वतोड<ब्रवीत्‌ स्मयन्निव महाबाहु: सूतपुत्रमिदं वच:

संजय म्हणाला—राजन्! असे बोलत असलेल्या सूतपुत्र कर्णाला शरद्वानपुत्र महाबाहु कृपाचार्य जणू हसत हसत हे वचन बोलला।

Verse 13

शोभनं शोभनं कर्ण सनाथ: कुरुपुड्गभव: । त्वया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति

संजय म्हणाला— “अतिशय उत्तम, अतिशय उत्तम, कर्ण! तुझ्यासारखा रक्षक असता कुरुपुंगव (दुर्योधन) खरोखर सनाथ आहे. राधेय! जर केवळ वाणी व चतुर बोलण्यानेच कार्य सिद्ध होत असेल, तर तुझ्यासारखा सहाय्यक मिळाल्याने तो निश्चयच सुरक्षित ठरेल.”

Verse 14

बहुश: कत्थसे कर्ण कौरवस्य समीपतः । नतुते विक्रम: कश्चिद्‌ दृश्यते फलमेव वा

संजय म्हणाला— “कर्ण! कौरवकुमार सुयोधनाच्या समोर तू वारंवार मोठमोठ्या बढाया मारतोस; पण तुझा कोणताही खरा पराक्रम दिसत नाही, आणि त्याचे फळही प्रकट होत नाही.”

Verse 15

समागम: पाण्डुसुतैर्दृष्टस्ते बहुशो युधि । सर्वत्र निर्जितश्चासि पाण्डवै: सूतनन्दन

संजय म्हणाला— “सूतनंदन! रणभूमीत पांडुपुत्रांशी तुझी अनेकदा गाठ पडली आहे; पण सर्वत्र पांडवांनीच तुला पराभूत केले आहे.”

Verse 16

ह्वियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वर्धृतराष्ट्रजे । तदायुध्यन्त सैन्यानि त्वमेको5ग्रेडपलायिथा:

संजय म्हणाला— “कर्ण! आठवते ना—जेव्हा गंधर्व धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाला पकडून नेत होते, तेव्हा सारी सेना लढत होती; पण तू एकटाच सर्वांत आधी अग्रभागातून पळून गेलास.”

Verse 17

विराटनगरे चापि समेता: सर्वकौरवा: । पार्थेन निर्जिता युद्धे त्वं च कर्ण सहानुज:

संजय म्हणाला— “कर्ण! विराटनगरातही सर्व कौरव एकत्र झाले होते; पण युद्धात पार्थ (अर्जुन) एकट्यानेच सर्वांना जिंकले. कर्ण! तूही आपल्या अनुजांसह तेथे पराभूत झालास.”

Verse 18

एकस्याप्यसमर्थस्त्वं फाल्गुनस्य रणाजिरे । कथमुत्सहसे जेतुं सकृष्णान्‌ सर्वपाण्डवान्‌

संजय म्हणाला—रणांगणात तू एकट्या फाल्गुन अर्जुनालाही सामोरा जाण्यास समर्थ नाहीस. मग श्रीकृष्णासह सर्व पांडवांना जिंकण्याचे धाडस तू कसे करतोस?

Verse 19

“समरांगणमें अकेले अर्जुनका सामना करनेकी भी तुममें शक्ति नहीं है; फिर श्रीकृष्णसहित सम्पूर्ण पाण्डवोंको जीत लेनेका उत्साह कैसे दिखाते हो? ।।

संजय म्हणाला—रणांगणात तुझ्यात एकट्या अर्जुनालाही सामोरे जाण्याइतकी शक्ती नाही; मग श्रीकृष्णासह सर्व पांडवांना जिंकण्याचा असा आत्मविश्वास तू कसा दाखवतोस? तेव्हा ते म्हणाले—“कर्णा, युद्ध कर; हे सूतपुत्रा, तू फार बढाया मारतोस. जो काही न बोलता पराक्रम दाखवतो तोच खरा वीर; हेच सत्पुरुषांचे व्रत आहे.”

Verse 20

गर्जित्वा सूतपुत्र त्वं शारदा भ्रमिवाफलम्‌ | निष्फलो दृश्यसे कर्ण तच्च राजा न बुध्यते

संजय म्हणाला—हे सूतपुत्रा, तू गर्जतोस खरा; पण शरद्‌ऋतूतील भटकणाऱ्या निष्फळ ढगासारखा आहेस. हे कर्णा, कृतीत तू निष्फळच दिसतोस—आणि राजा हे समजत नाही.

Verse 21

'सूतपुत्र कर्ण! तुम शरद्‌-ऋतुके निष्फल बादलोंके समान गर्जना करके भी निष्फल ही दिखायी देते हो; किंतु राजा दुर्योधन इस बातको नहीं समझ रहे हैं ।।

संजय म्हणाला—हे सूतपुत्र कर्णा! शरद्‌ऋतूतील निष्फळ ढगांसारखा तू गर्जूनही निष्फळच दिसतोस; पण राजा दुर्योधन हे समजत नाही. हे राधेया, जोवर तू पार्थाला पाहत नाहीस तोवर गर्ज; कारण जवळून पार्थ दिसताच तुझी ही गर्जना पुन्हा दुर्मिळ होईल.

Verse 22

'राधानन्दन! जबतक तुम अर्जुनको नहीं देखते हो, तभीतक गर्जना कर लो। कुन्तीकुमार अर्जुनको समीप देख लेनेपर फिर यह गर्जना तुम्हारे लिये दुर्लभ हो जायगी ।।

संजय म्हणाला—हे राधानंदना, जोवर तू पार्थाला पाहत नाहीस तोवर गर्ज; जवळून पार्थ दिसताच तुझी गर्जना दुर्मिळ होईल. फाल्गुनाचे ते बाण अजून तुझ्यावर आलेले नाहीत म्हणून तू गर्जतोस; पार्थाच्या बाणांनी विद्ध झाल्यावर तुझ्यासाठी हे गर्जन-तर्जन दुर्मिळ होईल.

Verse 23

बाहुभि: क्षत्रिया: शूरा वाम्भि: शूरा द्विजातय: । धनुषा फाल्गुन: शूर: कर्ण: शूरो मनोरथै:

संजय म्हणाला— क्षत्रिय बाहुबळाने शौर्य दाखवितात; द्विज वाणीने पराक्रम प्रकट करतात. धनुष्याने फाल्गुन (अर्जुन) शूर आहे; आणि कर्ण आपल्या मनोरथ-योजनांच्या बळावर शूर ठरतो.

Verse 24

तोषितो येन रुद्रोडपि कः पार्थ प्रतिघातयेत्‌ । क्षत्रिय अपनी भुजाओंसे शौर्यका परिचय देते हैं। ब्राह्मण वाणीद्वारा प्रवचन करनेमें वीर होते हैं। अर्जुन धनुष चलानेमें शूर हैं; किंतु कर्ण केवल मनसूबे बाँधनेमें वीर है। जिन्होंने अपने पराक्रमसे भगवान्‌ शंकरको भी संतुष्ट किया है

संजय म्हणाला— हे पार्थ! ज्याने रुद्र (शिव) यांनाही संतुष्ट केले, त्या अर्जुनावर कोण प्रहार करील? क्षत्रिय भुजाबळाने शौर्य दाखवितात; ब्राह्मण निर्भय वाणी व उपदेशाने वीर ठरतात. अर्जुन धनुर्विद्येत शूर आहे; पण कर्ण तर केवळ मोठमोठे मनसुबे रचण्यातच वीर. ज्याने आपल्या पराक्रमाने भगवान शंकरांना प्रसन्न केले, त्या अर्जुनाला कोण मारू शकेल?

Verse 25

शूरा गर्जन्ति सततं प्रावषीव बलाहका:

संजय म्हणाला— शूरवीर सतत गर्जत होते, जसे पावसाळ्यात मेघ गर्जतात।

Verse 26

दोषमत्र न पश्यामि शूराणां रणमूर्थनि

संजय म्हणाला— रणाच्या अग्रभागी उभ्या असलेल्या त्या शूरांमध्ये मला येथे कोणताही दोष दिसत नाही।

Verse 27

यं भारं पुरुषों वोढुं मनसा हि व्यवस्यति

संजय म्हणाला— जो भार पुरुष मनानेच वाहण्याचा निश्चय करतो…

Verse 28

दैवमस्य ध्रुवं तत्र साहाय्यायोपपद्यते | “पुरुष अपने मनसे जिस भारको ढोनेका निश्चय करता है, उसमें दैव अवश्य ही उसकी सहायता करता है ।।

संजय म्हणाला— अशा उद्योगात दैव निश्चयाने व अढळपणे सहाय्याला येते. मनुष्य जेव्हा मनात कठीण भार उचलण्याचा दृढ निश्चय करतो, तेव्हा त्या निश्चयाच्या सिद्धीसाठी विधीही त्याला साथ देतो.

Verse 29

हत्वा पाण्ड्सुतानाजी सकृष्णान्‌ सहसात्वतान्‌ | गर्जामि यद्य॒हं विप्र तव कि तत्र नश्यति

हे विप्र! मी रणात पांडुपुत्रांना—कृष्ण व सात्वतांसह—मारण्याचा निश्चय करून जर गर्जना करीत असेन, तर त्यात तुझे काय नष्ट होते?

Verse 30

वृथा शूरा न गर्जन्ति शारदा इव तोयदा: । सामर्थ्यमात्मनो ज्ञात्वा ततो गर्जन्ति पण्डिता:

शूर वीर व्यर्थ गर्जना करीत नाहीत—ते शरद्‌ऋतूतील ढगांसारखे नसतात. पंडित पुरुष आधी आपली सामर्थ्य जाणतात, मगच गर्जना करतात.

Verse 31

सो5हमद्य रणे यत्तौ सहितौ कृष्णपाण्डवौ । उत्सहे मनसा जेतुं ततो गर्जामि गौतम

गौतम! आज रणांगणात विजयासाठी एकत्र प्रयत्न करणाऱ्या श्रीकृष्ण आणि पांडव (अर्जुन) यांना मी मनाने जिंकण्याचे धैर्य धरले आहे; म्हणून मी गर्जना करीत आहे.

Verse 32

पश्य त्वं गर्जितस्यास्य फल मे विप्र सानुगान्‌ । हत्वा पाण्ड्सुतानाजी सहकृष्णान्‌ ससात्वतान्‌

हे विप्र! तुझ्या अनुयायांसह माझ्या या गर्जनेचे फळ पाहा—रणात पांडुपुत्रांना, कृष्ण व सात्वतांसह, मारून.

Verse 33

दुर्योधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम्‌ । “ब्रह्म! मेरी इस गर्जनाका फल देख लेना। मैं युद्धमें श्रीकृष्ण, सात्यकि तथा अनुगामियोंसहित पाण्डवोंको मारकर इस भूमण्डलका निष्कण्टक राज्य दुर्योधनको दे दूँगा' ।।

कृपाचार्य म्हणाले—सूतपुत्रा, तुझे हे गर्वोक्त प्रलाप आणि कल्पित डावपेच मला ग्राह्य नाहीत. कर्णा, तू नेहमी श्रीकृष्ण, अर्जुन आणि धर्मराज युधिष्ठिर यांच्यावर दोषारोप करतोस; पण ज्या बाजूस युद्धविशारद श्रीकृष्ण आणि अर्जुन उभे आहेत, विजय त्या बाजूचाच होईल.

Verse 34

सदा क्षिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम्‌ | ध्रुवस्तत्र जय: कर्ण यत्र युद्धविशारदौ

कृपाचार्य म्हणाले—कर्णा, तू नेहमी श्रीकृष्ण आणि पांडव धर्मराज युधिष्ठिर यांच्यावर टोमणे मारतोस; पण ज्या बाजूस युद्धविशारद श्रीकृष्ण आणि अर्जुन आहेत, त्या बाजूचा जय अटळ आहे.

Verse 35

देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्योरगरक्षसाम्‌ । दंशितानामपि रणे अजेयौ कृष्णपाण्डवौ

कृपाचार्य म्हणाले—देव, गंधर्व, यक्ष, मनुष्य, नाग आणि राक्षस—हे सर्व जरी कवच बांधून रणात उतरले, तरी रणभूमीवर श्रीकृष्ण आणि पांडव (अर्जुन) अजेयच राहतील.

Verse 36

ब्रह्मण्य: सत्यवाग दान्तो गुरुदैवतपूजक: । नित्यं धर्मरतश्नैव कृतास्त्रश्न विशेषत:

कृपाचार्य म्हणाले—तो ब्राह्मणधर्माचा भक्त, सत्यवचनी, संयमी आणि गुरूंना देवतुल्य मानून पूजणारा आहे. तो नित्य धर्मरत असून विशेषतः अस्त्रविद्येत पूर्ण पारंगत आहे.

Verse 37

भ्रातरश्नास्य बलिन: सर्वस्त्रिषु कृतश्रमा:

कृपाचार्य म्हणाले—त्याचे भाऊही बलवान आहेत आणि सर्व अस्त्र-शस्त्रांत कठोर परिश्रमाने घडलेले, अनुभवी योद्धे आहेत.

Verse 38

सम्बन्धिननश्रेन्द्रवीर्या: स्वनुरक्ता: प्रहारिण:

कृप म्हणाला—त्यांचे नातेवाईकही इंद्रासमान पराक्रमी, आपल्या पक्षावर अनुरक्त आणि प्रहारकौशल्यात निपुण आहेत. त्यांची नावे अशी—धृष्टद्युम्न, शिखंडी, दुर्मुखाचा पुत्र जनमेजय, चंद्रसेन, रुद्रसेन, कीर्तिधर्मा, ध्रुव, धर, वसुचंद्र, दामचंद्र, सिंहचंद्र, सुतेजन, द्रुपदाचे पुत्रगण आणि महान अस्त्रवेत्ता द्रुपद स्वतः।

Verse 39

धृष्टद्युम्म: शिखण्डी च दौर्मुखिर्जनमेजय: । चन्द्रसेनो रुद्रसेन: कीर्तिधर्मा ध्रुवो धर:

धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि दुर्मुखाचा पुत्र जनमेजय; चंद्रसेन व रुद्रसेन; कीर्तिधर्मा, ध्रुव व धर—हे सर्व इंद्रासमान पराक्रमी, आपल्या पक्षावर अनुरक्त आणि प्रहारात निपुण आहेत।

Verse 40

वसुचन्द्रो दामचन्द्र: सिंहचन्द्र: सुतेजन: । द्रुपदस्य तथा पुत्रा द्रुपदश्च महास्त्रवित्‌

वसुचंद्र, दामचंद्र, सिंहचंद्र, सुतेजन; तसेच द्रुपदाचे पुत्रगण आणि द्रुपद स्वतःही महान अस्त्रवेत्ता आहे।

Verse 41

येषामर्थाय संयत्तों मत्स्यराज: सहानुज: । शतानीक: सूर्यदत्त: श्रुतानीक: श्रुतध्वज:

ज्यांच्यासाठी मत्स्यराज आपल्या अनुजांसह युद्धास सज्ज झाला आहे—ते शतानीक, सूर्यदत्त, श्रुतानीक आणि श्रुतध्वज।

Verse 42

बलानीको जयानीको जयाश्वो रथवाहन: । चन्द्रोदय: समरथो विराटभ्रातर: शुभा:

बलानीक, जयानीक, जयाश्व, रथवाहन, चंद्रोदय आणि समरथ—हे विराटाचे शुभ (यशस्वी) बंधू आहेत।

Verse 43

यमौ च द्रौपदेयाश्न राक्षसश्र॒ घटोत्कच: । येषामर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षय:

यमज (नकुल-सहदेव), द्रौपदीचे पुत्र आणि राक्षस घटोत्कच—ज्यांच्यासाठी योद्धे लढतात, त्यांचा पक्ष कधीही क्षीण होत नाही; त्यांचा हेतु नष्ट होत नाही.

Verse 44

जिनके लिये शतानीक, सूर्यदत्त, श्रुतानीक, श्रुतध्वज, बलानीक, जयानीक, जयाश्व, रथवाहन, चन्द्रोदय तथा समरथ--ये विराटके श्रेष्ठ भाई और इन भाइयोंसहित मत्स्यराज विराट युद्ध करनेको तैयार हैं, नकुल, सहदेव, द्रौपदीके पुत्र तथा राक्षस घटोत्कच--ये वीर जिनके लिये युद्ध कर रहे हैं, उन पाण्डवोंकी कभी कोई क्षति नहीं हो सकती है || ४१-- ४३ ।। एते चान्ये च बहवो गुणा: पाण्डुसुतस्य वै । कामं॑ खलु जगत्सर्व॑ सदेवासुरमानुषम्‌

पांडुपुत्रांमध्ये हे आणि असे अनेक गुण आहेत. खरे तर देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व जगत्‌ जरी इच्छेप्रमाणे त्यांच्या विरुद्ध उभे राहिले, तरीही पांडवांचा नाश होऊ शकत नाही.

Verse 45

सयक्षराक्षसगणं सभूतभुजगद्धिपम्‌ । निःशेषमस्त्रवीर्येण कुर्वाते भीमफाल्गुनौ

यक्ष-राक्षसांचे गण, भूतांसह आणि नागराजासह—या सर्वांना भीम व फाल्गुन (अर्जुन) आपल्या अस्त्रपराक्रमाने निःशेष करीत आहेत.

Verse 46

पाणए्डुपुत्र युधिष्ठिरके ये तथा और भी बहुत-से गुण हैं। भीमसेन और अर्जुन यदि चाहें तो अपने अस्त्रबलसे देवता, असुर, मनुष्य, यक्ष, राक्षस, भूत, नाग और हाथियोंसहित इस सम्पूर्ण जगत्‌का सर्वथा विनाश कर सकते हैं ।।

पांडुपुत्र युधिष्ठिरामध्ये हे आणि आणखीही अनेक गुण आहेत. भीमसेन व अर्जुन इच्छितात तर आपल्या अस्त्रबलाने देव, असुर, मनुष्य, यक्ष, राक्षस, भूत, नाग आणि हत्तींसह या संपूर्ण जगाचा सर्वथा नाश करू शकतात. आणि युधिष्ठिर तर आपल्या घोर दृष्टीनेच पृथ्वी जाळून टाकील—त्यांचे बल अप्रमेय आहे; शौर्य व हेतूमध्ये ते दृढ आहेत.

Verse 47

महानपनयस्त्वेष नित्यं हि तव सूतज

हे सूतपुत्रा! हे तुझ्यासाठी महान अपयश आहे; आणि खरेच, ही अपकीर्ती तुझ्या आचरणाला सदैव चिकटलेली आहे.

Verse 48

संजय उवाच एवमुक्तस्तु राधेय: प्रहसन्‌ भरतर्षभ

संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठा! असे ऐकून राधेय कर्ण हसला.

Verse 49

अब्रवीच्च तदा कर्णों गुरुं शारद्वतं कृपम्‌ संजय कहते हैं--भरतश्रेष्ठ) उनके ऐसा कहनेपर राधापुत्र कर्ण ठठाकर हँस पड़ा और शरद्वानके पुत्र गुरु कृपाचार्यसे उस समय यों बोला-- || ४८ ई ।।

संजय म्हणाला—तेव्हा कर्णाने आपल्या गुरु शारद्वत कृपाचार्यांना म्हटले—“ब्रह्मन्! पांडवांविषयी तुम्ही जे बोललात ते सत्य आहे.”

Verse 50

अजय्याश्षु रणे पार्था देवैरपि सवासवै:

“रणात पृथापुत्र पांडव अजेय आहेत—इंद्रासह देवही त्यांना जिंकू शकत नाहीत.”

Verse 51

सदैत्ययक्षगन्धर्वै: पिशाचोरगराक्षसै: । “यह भी ठीक है कि कुन्तीके पुत्रोंको रणभूमिमें इन्द्र आदि देवता

“दैत्य, यक्ष, गंधर्व, पिशाच, नाग आणि राक्षसही त्यांना जिंकू शकत नाहीत; तरीही वासव (इंद्र) यांनी दिलेल्या शक्तीने मी पृथापुत्रांना जिंकून दाखवीन.”

Verse 52

मम ह्वमोघा दत्तेयं शक्ति: शक्रेण वै द्विज । एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनमाहवे

“द्विजा! शक्र (इंद्र) यांनी मला ही अमोघ शक्ती दिली आहे; हिच्याच बळावर मी रणात सव्यसाची अर्जुनाचा वध करीन.”

Verse 53

हते तु पाण्डवे कृष्णे भ्रातरश्नास्यथ सोदरा: । अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भोक्तुं कथठचन,'पाण्डुपुत्र अर्जुनके मारे जानेपर उनके बिना उनके सहोदर भाई किसी तरह इस पृथ्वीका राज्य नहीं भोग सकेंगे

Sañjaya said: “But if Arjuna, the Pāṇḍava, is slain, then his own brothers—born of the same mother—will in no way be able to enjoy or govern the earth without him.” The statement underscores Arjuna’s pivotal role in sustaining the Pāṇḍavas’ political legitimacy and moral confidence amid the war’s crisis.

Verse 54

तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा । अयत्नात्‌ कौरवेन्द्रस्य वशे स्थास्यति गौतम,“गौतम! उन सबके नष्ट हो जानेपर बिना किसी प्रयत्नके ही यह समुद्रसहित सारी पृथ्वी कौरवराज दुर्योधनके वशमें हो जायगी

Sañjaya said: “Gautama, when all those warriors have been destroyed, this entire earth—together with the encircling ocean—will, without any further effort, come under the control of the Kuru king (Duryodhana.” The line underscores the grim wartime logic that sovereignty is imagined as the automatic fruit of annihilating opposition, raising an implicit ethical tension between political victory and the catastrophic human cost that secures it.

Verse 55

सुनीतैरिह सर्वार्था: सिध्यन्ते नात्र संशय: । एतमर्थमहं ज्ञात्वा ततो ग्जामि गौतम

Sañjaya said: “Here in this world, all aims are accomplished through well-guided, prudent effort—of this there is no doubt. Understanding this truth, I therefore raise my cry, O Gautama.”

Verse 56

त्वंतुविप्रश्न वृद्धक्ष अशक्तश्नापि संयुगे कृतस्नेहश्न पार्थेषु मोहान्मामवमन्यसे

Sañjaya said: “But you are a brāhmaṇa, and moreover an old man—indeed you have no strength for battle. And since you bear affection for the sons of Pṛthā, you are, out of delusion, showing contempt for me.”

Verse 57

यद्येवं वक्ष्यससे भूयो ममाप्रियमिह द्विज । ततस्ते खड्गमुद्यम्य जिद्लां छेत्स्यामि दुर्मते

Sañjaya said: “If, O brāhmaṇa, you again speak here words that are displeasing to me, then I will raise my sword and cut off your tongue, you wicked-minded one.” The line conveys how anger and wounded pride can drive a person to threaten violence even against a brāhmaṇa, revealing a sharp ethical collapse amid the pressures of war and harsh speech.

Verse 58

यच्चापि पाण्डवान्‌ विप्र स्तोतुमिच्छसि संयुगे । भीषयन्‌ सर्वसैन्यानि कौरवेयाणि दुर्मते

आणि जर, हे विप्र, तू रणांगणातच पांडवांची स्तुती करावयास इच्छितोस—कौरवांच्या सर्व सैन्यांना भयभीत करीत, हे दुर्मते—तर पुढील वृत्त ऐक।

Verse 59

दुर्योधनश्च द्रोणश्व॒ शकुनिर्दुर्मुखो जय:

तेथे दुर्योधन, द्रोण, शकुनी, दुर्मुख आणि जय होते।

Verse 60

दुःशासनो वृषसेनो मद्रराजस्त्वमेव च | सोमदत्तश्न भूरिश्व॒ तथा द्रौणिविविंशति:

दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज—आणि तू स्वतः—सोमदत्त, भूरिश्रवा, तसेच द्रौणि व विविंशति होते।

Verse 61

तिष्ठेयुर्देशिता यत्र सर्वे युद्धविशारदा: । जयेदेतान्‌ नरः को नु शक्रतुल्यबलोडप्यरि:

जिथे ते सर्व युद्धविशारद वीर मांडणी करून, निर्देशाप्रमाणे उभे राहतील—त्यांना कोण मनुष्य जिंकू शकेल? शत्रू इंद्रासमान बलवान असला तरीही?

Verse 62

“दुर्योधन, द्रोण, शकुनि, दुर्मुख, जय, दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज शल्य, तुम स्वयं, सोमदत, भूरि, अश्वत्थामा और विविंशति--ये युद्धकुशल सम्पूर्ण वीर जहाँ कवच बाँधकर खड़े हो जायाँगे, वहाँ इन्हें कौन मनुष्य जीत सकता है? वह इन्द्रके तुल्य बलवान्‌ शत्रु ही क्यों न हो (इनका कुछ नहीं बिगाड़ सकता) ।।

दुर्योधन, द्रोण, शकुनी, दुर्मुख, जय, दुःशासन, वृषसेन, मद्रराज शल्य, तू स्वतः, सोमदत्त, भूरि, अश्वत्थामा आणि विविंशति—हे सर्व युद्धकुशल वीर जेव्हा कवच बांधून तेथे उभे राहतील, तेव्हा त्यांना कोण मनुष्य जिंकू शकेल? इंद्रासमान बलवान शत्रूही त्यांचे काय बिघडवू शकेल? कारण जे शूर, अस्त्रविद्येत सिद्ध, बलवान, स्वर्गप्राप्तीची इच्छा धरणारे, धर्मज्ञ आणि युद्धकुशल असतात—ते रणात देवांनाही ठार करू शकतात।

Verse 63

एते स्थास्यन्ति संग्रामे पाण्डवानां वधार्थिन: । जयमाकाड्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिता:,“ये वीरगण कुरुराज दुर्योधनकी जय चाहते हुए पाण्डवोंके वधकी इच्छासे संग्राममें कवच बाँधकर डट जायाँगे

संजय म्हणाला—हे वीर संग्रामात ठाम उभे राहतील, पांडवांच्या वधाची इच्छा धरून. कौरवकुमाराच्या जयाची आकांक्षा बाळगून ते कवच बांधून पूर्ण सज्ज व दृढनिश्चयी होतील.

Verse 64

दैवायत्तमहं मनन्‍्ये जयं सुबलिनामपि | यत्र भीष्मो महाबाहुः शेते शरशताचित:

संजय म्हणाला—मी तर अतिबलवानांचीही विजय दैवाधीनच मानतो. पाहा, महाबाहु भीष्म आज रणभूमीवर शेकडो बाणांनी विद्ध होऊन शरशय्येवर पडला आहे.

Verse 65

विकर्णश्षित्रसेनश्व॒ बाह्नलीको5थ जयद्रथ: । भूरिश्रवा जयश्वैव जलसंध: सुदक्षिण:

संजय म्हणाला—विकर्ण, चित्रसेन, बाह्लीक आणि जयद्रथ; भूरिश्रवा, जय, जलसंध व सुदक्षिण—हे सर्व महायोद्धे आहेत.

Verse 66

शलश्न रथिनां श्रेष्ठो भगदत्तश्न वीर्यवान्‌ एते चान्ये च राजानो देवैरपि सुदुर्जया:

संजय म्हणाला—रथींमध्ये श्रेष्ठ शल आणि पराक्रमी भगदत्त—हे व इतरही अनेक राजे असे आहेत की देवांनाही त्यांना जिंकणे कठीण जाईल.

Verse 67

निहता: समरे शूरा: पाण्डवैर्बलवत्तरा: । किमन्यद्‌ दैवसंयोगान्मन्यसे पुरुषाधम

संजय म्हणाला—समरात पांडवांपेक्षा अधिक बलवान शूर पांडवांनीच मारले गेले आहेत. अरे पुरुषाधम! दैवसंयोगावाचून तू याला आणखी काय मानतोस?

Verse 68

'परंतु उन अत्यन्त प्रबल तथा शूरवीर नरेशोंको भी पाण्डवोंने युद्धमें मार डाला। पुरुषाधम! तुम इसमें दैवसंयोगके सिवा दूसरा कौन-सा कारण मानते हो? ।।

संजय म्हणाला—तरीही पांडवांनी युद्धात अत्यंत बलवान व शूरवीर म्हणून प्रसिद्ध अशा त्या राजांनाही ठार केले. अरे पुरुषाधमा! येथे दैवसंयोगावाचून दुसरे कोणते कारण तुला दिसते? आणि हे ब्राह्मणा, ज्यांची तू दुर्योधनाच्या शत्रू म्हणून सतत स्तुती करीत असतोस, त्यांच्या बाजूचेही शेकडो व हजारो शूरवीर मारले गेले आहेत.

Verse 69

क्षीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह । प्रभाव॑ नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथंचन

कौरवांचीही आणि पांडवांचीही सर्व सैन्ये क्षीण होत चालली आहेत. पण येथे पांडवांचा कोणताही निर्णायक प्रभाव मला कसा ही दिसत नाही.

Verse 70

“कौरव तथा पाण्डव दोनों दलोंकी सारी सेनाएँ प्रतिदिन नष्ट हो रही हैं। मुझे इसमें किसी प्रकार भी पाण्डवोंका कोई विशेष प्रभाव नहीं दिखायी देता है ।।

संजय म्हणाला—दररोज कौरव आणि पांडव या दोन्ही पक्षांची सारी सैन्ये नष्ट होत आहेत. यात मला पांडवांचा कोणताही विशेष प्रभाव कसा ही दिसत नाही. द्विजाधमा! ज्यांना तू नेहमी बलवान मानतोस, त्यांच्याशीच मी रणभूमीवर दुर्योधनाच्या हितासाठी यथाशक्ति युद्ध करण्याचा प्रयत्न करीन. विजय तर दैवाधीन आहे.

Verse 157

इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें द्रोणाचार्य और युधिष्ठिरका युद्धविषयक एक सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात रात्रियुद्धाच्या प्रसंगात द्रोणाचार्य आणि युधिष्ठिर यांच्या युद्धविषयक एकशे सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 158

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे कृपकर्णवाक्ये$ष्टपजचाशदधिकशततमो< ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात रात्रियुद्धाच्या प्रसंगात कृपाचार्य आणि कर्ण यांच्या वाक्य-विवादविषयक एकशे अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 243

कर्ण: प्रहरतां श्रेष्ठ: कृपं वाक्यमथाब्रवीत्‌ | उन कृपाचार्यके ऐसा कहनेपर योद्धाओंमें श्रेष्ठ कर्णने उस समय रुष्ट होकर कृपाचार्यसे इस प्रकार कहा--

युद्धात प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ कर्णाने तेव्हा कृपाचार्यांना संबोधून बोलणे सुरू केले. कृपांच्या वचनाने त्या क्षणी कर्ण क्रोधाने पेटला आणि तीक्ष्ण शब्दांत प्रत्युत्तर देऊ लागला—जणू संयत उपदेशाऐवजी दुखावलेला अभिमानच पुढे आला.

Verse 253

फल चाशु प्रयच्छन्ति बीजमुप्तमृताविव । 'शूरवीर वर्षाकालके मेघोंकी तरह सदा गरजते हैं और ठीक ऋतुमें बोये हुए बीजके समान शीघ्र ही फल भी देते हैं

ते लवकरच फल देतात—जसे योग्य ऋतूत पेरलेले बीज शीघ्र फलते. शूरवीर वर्षाकाळच्या मेघांसारखे सदैव गर्जतात आणि योग्य वेळी केलेला पराक्रम उशीर न लावता परिणाम देतो.

Verse 263

तत्तद्‌ विकत्थमानानां भारं चोद्धहतां मृथे । 'युद्धस्थलमें महान्‌ भार उठानेवाले शूरवीर यदि युद्धके मुहानेपर अपनी प्रशंसाकी ही बातें कहते हैं तो इसमें मुझे उनका कोई दोष नहीं दिखायी देता

रणांगणात जे शूरवीर महान् भार उचलतात आणि शत्रुभार उखडून टाकतात, ते जर युद्धाच्या तोंडावर आपल्या शौर्याची स्तुती करणारे शब्द बोलले, तर त्यात मला त्यांचा काही दोष दिसत नाही.

Verse 363

धृतिमांश्व कृतज्ञश्न धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । धर्मपुत्र युधिष्ठिर ब्राह्मणभक्त

धर्मपुत्र युधिष्ठिर धैर्यवान आणि कृतज्ञ आहेत. ते ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी, जितेन्द्रिय, गुरु व देवतांचा मान राखणारे आहेत. ते सदैव धर्मपरायण असून अस्त्रविद्येत विशेष निपुण, क्षमाशील, साहसी आणि कृतज्ञतेने युक्त आहेत.

Verse 373

गुरुवृत्तिरता: प्राज्ञा धर्मनित्या यशस्विन: । इनके बलवान्‌ भाई भी सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंकी कलामें परिश्रम किये हुए हैं। वे गुरुसेवापरायण, विद्वान, धर्मतत्पर और यशस्वी हैं

ते गुरुयोग्य आचरणात रत, विवेकी, धर्मात नित्य स्थिर आणि यशस्वी आहेत. त्यांचा बलवान भाऊही सर्व अस्त्र-शस्त्रे व युद्धकला यांत परिश्रमपूर्वक उत्तम रीतीने प्रशिक्षित आहे. ते गुरुसेवेत तत्पर, विद्वान, धर्मतत्पर आणि कीर्तिमान आहेत.

Verse 466

कथं तान्‌ संयुगे कर्ण जेतुमुत्सहसे परान्‌ । युधिष्ठिर भी यदि रोषभरी दृष्टिसे देखें तो इस भूमण्डलको भस्म कर सकते हैं। कर्ण! जिनके लिये अनन्त बलशाली भगवान्‌ श्रीकृष्ण भी कवच धारण करके लड़नेको तैयार हैं

कृप म्हणाला—कर्णा! रणांगणात त्या पराक्रमी शत्रूंना जिंकण्याचे धाडस तू कसे करतोस? युधिष्ठिराने क्रोधाने भरलेली एक नजर टाकली तरी हा संपूर्ण भूमंडळ भस्म होऊ शकतो. आणि ज्यांच्यासाठी अनंतबलवान भगवान श्रीकृष्णही कवच धारण करून लढायला सिद्ध आहेत—अशा शत्रूंना युद्धात जिंकण्याचे धाडस तू कसे करीत आहेस?

Verse 473

यस्त्वमुत्सहसे योद्धुं समरे शौरिणा सह । सूतपुत्र! तुम जो सदा समरभूमिमें भगवान्‌ श्रीकृष्णके साथ युद्ध करनेका उत्साह दिखाते हो, यह तुम्हारा महान्‌ अन्याय (अक्षम्य अपराध) है

कृप म्हणाला—हे सूतपुत्रा! तू रणांगणात शौरि (श्रीकृष्ण) यांच्याशी युद्ध करण्याची जी उत्कंठा दाखवितोस, तो तुझा महान अन्याय आहे—अक्षम्य अपराध आहे.

Verse 493

एते चान्ये च बहवो गुणा: पाण्डुसुतेषु वै “बाबाजी! पाण्डवोंके विषयमें तुमने जो बात कही है वह सब सत्य है। यही नहीं, पाण्डवोंमें और भी बहुत-से गुण हैं

संजय म्हणाला—हेच नव्हे; पांडुपुत्रांमध्ये निश्चयच आणखीही अनेक गुण आहेत.

Verse 586

अत्रापि शृणु मे वाक्‍्यं यथावद्‌ ब्रुवतो द्विज । “ब्रह्मन! दुर्मते! तुम तो युद्धस्थलमें समस्त कौरव-सेनाओंको भयभीत करनेके लिये पाण्डवोंके गुण गाना चाहते हो

संजय म्हणाला—हे द्विज! मी यथार्थ रीतीने जे बोलतो आहे ते येथेही ऐक—“हे ब्राह्मणा, हे दुर्मते! रणांगणात सर्व कौरवसेनांना भयभीत करण्यासाठी तू पांडवांचे गुणगान करू इच्छितोस; त्या विषयातही मी जे सत्य सांगतो ते ऐक.”