Adhyaya 146
अध्याय १४६ — निशायां सात्यकिदुर्योधनयुद्धम् / Chapter 146 — Night Battle: Sātyaki and Duryodhana; Śakuni’s Encirclement of Arjuna
Upa-parva: Niśā-yuddha (Night Engagement) Episode — Sātyaki, Duryodhana, and Śakuni–Arjuna Clash
Saṃjaya reports a night-phase surge in violence and sound. Multiple Kaurava warriors rapidly converge upon Yuyudhāna (Sātyaki), surrounding him with ornamented chariots and supporting elephants and cavalry. They issue intimidating roars and shower him with sharp arrows, seeking a decisive elimination. Sātyaki counters with high-volume, precise archery—severing heads and limbs, dropping elephant hands and horse heads, and creating a field strewn with fallen insignia (parasols, fly-whisks), likened to a sky of stars. The tumult fills the earth; the night becomes fear-inducing. Hearing the uproar, Duryodhana directs his charioteer toward the sound and attacks Sātyaki; both exchange volleys. Sātyaki heavily wounds Duryodhana, kills his horses, and drops his charioteer; Duryodhana continues on a disabled chariot, but his missiles are intercepted and his bow is cut, forcing him to mount Kṛtavarman’s chariot. Sātyaki then drives back Kaurava troops in the night. In a parallel theatre, Śakuni surrounds Arjuna with large forces and divine weapons; Arjuna contains them, inflicts extensive losses, wounds Śakuni and Ulūka, cuts Śakuni’s bow, and causes panic-driven dispersal. Vāsudeva and Arjuna sound conches in triumph. Elsewhere, Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa, briefly cuts his bowstring, and resumes pressure; imagery of a blood-flowing river between armies underscores the scale of casualties. The chapter closes with the Pāṇḍavas’ lion-roars as Kaurava leaders witness the momentum shift.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र का संशय—जो सात्यकि द्रोण, कर्ण, विकर्ण, कृतवर्मा जैसे महारथियों से भी न रोका जा सका, वह भूरिश्रवा द्वारा कैसे बलपूर्वक गिराया गया? → संजय सात्यकि (शैनेय) की उत्पत्ति, वंश-परंपरा और शौर्य का विस्तार से वर्णन करता है—शिनि-कुल की धनुर्विद्या, युद्ध-प्रताप और वृष्णि-वीरों की अजेयता का प्रतिपादन; साथ ही भूरिश्रवा-सोमदत्त पक्ष की कठोरता और अहं-उद्रेक का संकेत। → सर्वसैन्यों के देखते-देखते भूरिश्रवा का सात्यकि को बलात् भूमिपात करना और अपमानित करते हुए लात मारना—यही वह क्षण है जो धृतराष्ट्र के प्रश्न का तीखा उत्तर बनकर उभरता है। → संजय निष्कर्ष देता है कि सात्यकि की पराजय ‘अयोग्यता’ से नहीं, युद्ध की जटिल परिस्थिति, प्रतिद्वन्द्वी की क्रूर दृढ़ता और क्षणिक अवसर-प्राप्ति से हुई; साथ ही वृष्णि-प्रवीरों की सामान्यतः अप्रतिहत गति का पुनः प्रतिपादन कर धृतराष्ट्र के संशय का निवारण करता है। → यह प्रशंसा-प्रसंग आगे के निर्णायक संघर्षों—विशेषतः जयद्रथ-वध के उग्र प्रवाह और सात्यकि के अगले कर्म—की पृष्ठभूमि बनाकर कथा को युद्ध-उन्माद की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रशंसाविषयक एक सौ चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १४४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ “लोक मिलाकर कुल ३२३ श्लोक हैं।) निज जा | मु । #* पञ्चचत्वारिशदाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनका जयद्रथपर आक्रमण
धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय! कौरव भूरिश्रवा त्या अवस्थेत मारला गेल्यावर, त्यानंतर युद्ध पुन्हा कसे घडले ते मला सांग.
Verse 2
स कथं कौरवेयेण समरेष्वनिवारिता: । निगृहा भूरिश्रवसा बलाद् भुवि निपातित:
धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय! जो वीर रणांगणात कोणालाही रोखता येत नव्हता आणि कौरवसेनेला समुद्रासारखे भेदून पुढे गेला, त्याला कुरुवंशी भूरिश्रवाने कसे पकडले आणि बलपूर्वक भूमीवर पाडले?
Verse 3
संजय उवाच शृणु राजन्निहोत्पत्तिं शैनेयस्य यथा पुरा । यथा च भूरिश्रवसो यत्र ते संशयो नूप
संजय म्हणाला—राजन्, येथे शैनेय (सात्यकि) याची पूर्वी जशी उत्पत्ती झाली, तसेच भूरिश्रवसाचीही उत्पत्तीची कथा ऐका; म्हणजे, हे नृप, या विषयातील तुमचा संशय निवळेल.
Verse 4
अत्रे: पुत्रो&भवत् सोम: सोमस्य तु बुध: स्मृतः । बुधस्यैको महेन्द्रा भ: पुत्र आसीत् पुरूरवा:
संजय म्हणाला—महर्षी अत्रींचा पुत्र सोम (चंद्र) झाला; सोमाचा पुत्र बुध म्हणून स्मरणात आहे. बुधाचा एकच पुत्र पुरूरवा होता, जो महेंद्र (इंद्र) यासारखा तेजस्वी होता.
Verse 5
पुरूरवस आयुस्तु आयुषो नहुष: सुतः । नहुषस्य ययातिस्तु राजा देवर्षिसम्मत:,पुरूरवाके पुत्र आयु और आयुके पुत्र नहुष हुए। नहुषके राजा ययाति हुए, जिनका देवताओं तथा ऋषियोंमें भी बड़ा आदर था
संजय म्हणाला—पुरूरवाचा पुत्र आयु झाला आणि आयुचा पुत्र नहुष. नहुषाचा पुत्र राजा ययाति झाला, जो देव व ऋषींनाही मान्य व पूज्य होता.
Verse 6
ययातेदेंवयान्यां तु यदुर्ज्येष्ठो5भवत् सुतः । यदोरभूदन्ववाये देवमीढ इति स्मृत:
संजय म्हणाला—ययातीच्या देवयानीपासून ज्येष्ठ पुत्र यदु झाला. यदूच्या वंशपरंपरेत ‘देवमीढ’ नावाने प्रसिद्ध असा एक यादव झाला.
Verse 7
यादवस्तस्य तु सुतः शूरस्त्रैलोक्यसम्मत: । शूरस्य शौरिनवरो वसुदेवो महायशा:
संजय म्हणाला—त्याचा (देवमीढाचा) पुत्र शूर झाला, जो त्रैलोक्यात मान्य होता. शूराचा पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ शौरि वसुदेव झाला, जो महायशस्वी होता.
Verse 8
धनुष्यनवर: शूर: कार्तवीर्यसमो युधि । तद्वीर्यश्वापि तत्रेव कुले शिनिरभून्नप
शूर धनुर्विद्येत सर्वश्रेष्ठ होते आणि युद्धात कार्तवीर्य अर्जुनासमान पराक्रमी होते. नरेश्वर! त्याच कुलात त्यांच्याइतकाच बलवान व वीर्यवान शिनि उत्पन्न झाला.
Verse 9
एतस्मिन्नेव काले तु देवकस्य महात्मन: । दुहितुः स्वयंवरे राजन् सर्वक्षत्रसमागमे,राजन्! इसी समय महात्मा देवककी पुत्री देवकीके स्वयंवरमें सम्पूर्ण क्षत्रिय एकत्र हुए थे
राजन्! त्याच वेळी महात्मा देवकाची कन्या देवकीच्या स्वयंवरासाठी सर्व क्षत्रिय राजे एकत्र जमले होते.
Verse 10
तत्र वै देवकीं देवीं वसुदेवार्थमाशु वै । निर्जित्य पार्थिवान् सर्वान् रथमारोपयच्छिनि:,उस स्वयंवरमें शिनिने शीघ्र ही समस्त राजाओंको जीतकर वसुदेवके लिये देवकी देवीको रथपर बैठा लिया
त्या स्वयंवरात शिनिने त्वरेने सर्व राजांना जिंकून वसुदेवासाठी देवकी देवीला रथावर बसविले.
Verse 11
तां दृष्टवा देवकीं शूरो रथस्थां पुरुषर्षभ । नामृष्यत महातेजा: सोमदत्त: शिनेर्नूप,नरश्रेष्ठ! नरेश्वर! उस समय महातेजस्वी शूरवीर सोमदत्तने देवकी देवीको रथपर बैठे हुए देख शिनिके पराक्रमको सहन नहीं किया
नरश्रेष्ठ, नरेश्वर! त्या वेळी महातेजस्वी शूरवीर सोमदत्ताने देवकी देवीला रथावर बसलेली पाहून शिनिचा पराक्रम सहन केला नाही.
Verse 12
तयोर्युद्धमभूद् राजन् दिनार्ध चित्रमद्भुतम् । बाहुयुद्धे सुबलिनो: प्रसक्तं पुरुषर्षभ
राजन्! त्या दोघांचे युद्ध अर्धा दिवस चालले—ते विलक्षण व अद्भुत होते. नरश्रेष्ठ! ते दोघे महाबली निकटच्या बाहुयुद्धात पूर्णपणे गुंतले.
Verse 13
पुरुषप्रवर महाराज! उन दोनों महाबली शिनि और सोमदत्तमें आधे दिनतक विचित्र एवं अद्भुत बाहुयुद्ध हुआ ।।
संजय म्हणाला— पुरुषप्रवर महाराज! त्या दोन महाबली शिनि आणि सोमदत्त यांच्यात अर्धा दिवस विचित्र व अद्भुत बाहुयुद्ध झाले. मग शिनिने सोमदत्ताला बलपूर्वक भूमीवर आपटले; तलवार उगारून त्याची शेंडी पकडली आणि पायाने प्रहार केला.
Verse 14
मध्ये राजसहस्राणां प्रेक्षकाणां समन्तत: । कृपया च पुनस्तेन स जीवेति विसर्जित:
हजारो राजांच्या मध्ये, सर्व बाजूंनी प्रेक्षक असताना, त्याने कृपेने पुन्हा “हा जिवंत राहो” असे म्हणून त्याला सोडून दिले.
Verse 15
चारों ओरसे सहस्रों नरेश दर्शक बनकर यह युद्ध देख रहे थे। उनके बीचमें पुनः कृपा करके “जाओ, जीवित रहो” ऐसा कहकर शिनिने सोमदत्तको छोड़ दिया ।।
चारही बाजूंनी हजारो नरेश प्रेक्षक होऊन ते युद्ध पाहत होते. त्यांच्या मध्ये शिनिच्या पुत्राने पुन्हा कृपा करून “जा—जिवंत राहा” असे म्हणत सोमदत्ताला सोडून दिले. पण अशी दुर्दशा झाल्यावर, मान्यवर राजन्, सोमदत्त अमर्षाने भरून महादेवाची आराधना करून त्यांना प्रसन्न करू लागला.
Verse 16
तस्य तुष्टो महादेवो वराणां वरद: प्रभु: । वरेण च्छन्दयामास स तु वच्रे वरं॑ नृप:
त्याच्यावर संतुष्ट होऊन देवांमध्ये श्रेष्ठ, वरदायक व समर्थ महादेव म्हणाले— “राजन्, इच्छेनुसार वर माग.” तेव्हा राजा सोमदत्ताने असे वर मागितले.
Verse 17
पुत्रमिच्छामि भगवन् यो निपात्य शिने: सुतम् | मध्ये राजसहस््राणां पदा हन्याच्च संयुगे
“भगवन्! मला असा पुत्र हवा आहे, जो हजारो राजांच्या मध्ये रणांगणात शिनिच्या पुत्राला पाडून पायाने प्रहार करील.”
Verse 18
तस्य तद् वचन श्रुत्वा सोमदत्तस्य पार्थिव । (सशिर:कम्पमाहेदं नैतदेवं भवेन्नूप । स पूर्वमेव तपसा मामाराध्य जगत्त्रये ।।
संजय म्हणाला—सोमदत्ताचे वचन ऐकून महादेवांनी मान हलवली व म्हणाले, “नाही, राजन्, असे होणे शक्य नाही. शिनीच्या पुत्राने पूर्वीच तपश्चर्येने माझी आराधना करून त्रैलोक्यात कोणाच्याही हातून न मारला जाण्याचा श्रेष्ठ वर माझ्याकडून मिळविला आहे; म्हणून त्याचा वध कोणी करू शकत नाही. तरीही तुझा प्रयत्न निष्फळ ठरणार नाही—रणांगणात तुझा पुत्र, तुझ्या इच्छेनुसार, शिनीच्या पौत्राला मूर्च्छित करील; पण त्याला मारू शकणार नाही, कारण तो श्रीकृष्णाने संरक्षित आहे. मीच श्रीकृष्ण आहे; आमच्यात कधीही भेद नाही.” असे म्हणून “तथास्तु” म्हणत तो देव तेथेच अंतर्धान पावला, राजन्।
Verse 19
स तेन वरदानेन लब्धवान् भूरिदक्षिणम् । अपातयच्च समरे सौमदत्ति: शिने: सुनम्
संजय म्हणाला—त्या वरदानाच्या प्रभावाने सोमदत्ताला उदार दक्षिणादाता भूरिश्रवा पुत्ररूपाने प्राप्त झाला; आणि रणांगणात त्याने शिनीचा पुत्र सात्यकी याला पाडले।
Verse 20
पश्यतां सर्वसैन्यानां पदा चैनमताडयत् | एतत् ते कथितं राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि
संजय म्हणाला—सर्व सैन्यांच्या पाहता-पाहता त्याने त्याला पायानेही ताडले. राजन्, आपण मला जे विचारले होते, त्याचेच उत्तर म्हणून हा प्रसंग सांगितला।
Verse 21
न हि शक््यो रणे जेतुं सात्वतो मनुजर्षभै: । लब्धलक्ष्याश्न संग्रामे बहुशश्चित्रयोधिन:
संजय म्हणाला—रणात सात्वत वीराला श्रेष्ठातिश्रेष्ठ पुरुषही जिंकू शकत नाहीत. संग्रामात त्यांचे लक्ष्य अचूक लागते आणि ते अनेक प्रकारच्या विलक्षण युद्धकौशल्याने लढतात।
Verse 22
देवदानवगन्धर्वान् विजेतारो हाविस्मिता: । स्ववीर्यविजये युक्ता नैते परपरिग्रहा:
संजय म्हणाला—ते देव, दानव आणि गंधर्वांनाही जिंकतात; तरी त्यांना त्याचा गर्व वा विस्मय होत नाही. ते आपल्या पराक्रमानेच विजय मिळविण्यात तत्पर असतात; हे वृष्णिवंशी कधी पराधीन होत नाहीत।
Verse 23
न तुल्यं वृष्णिभिरिह दृश्यते किंचन प्रभो । भूतं भव्यं भविष्यच्च बलेन भरतर्षभ,शक्तिशाली भरतश्रेष्ठ! भूत, वर्तमान और भविष्य कोई भी जगत् बलमें वृष्णिवंशियोंके समान नहीं दिखायी देता
संजय म्हणाला—हे प्रभो, येथे वृष्णिवंशीयांच्या तुलनेचे काहीही दिसत नाही. हे भरतश्रेष्ठ, बलाच्या बाबतीत भूत, वर्तमान आणि भविष्य—तिन्ही काळांत जगात वृष्णिवंशासारखा कोणीही आढळत नाही.
Verse 24
न ज्ञातिमवमन्यन्ते वृद्धानां शासने रता: । न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसा:
जे वृद्धांच्या शासनात रत असतात, ते आपल्या स्वजनांचा अवमान करीत नाहीत. देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग आणि राक्षसही (याच्या विरुद्ध) वागत नाहीत.
Verse 25
जेतारो वृष्णिवीराणां कि पुनर्मानवा रणे | ये अपने कुट॒म्बीजनोंकी अवहेलना नहीं करते हैं। सदा बड़े-बूढ़ोंकी आज्ञामें तत्पर रहते हैं। देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, नाग और राक्षस भी युद्धमें वृष्णिवीरोंपर विजय नहीं पा सकते; फिर मनुष्य किस गिनतीमें हैं? ।।
संजय म्हणाला—वृष्णिवीर हे जिंकणारेच; मग रणात मनुष्यांची काय गणना? ते आपल्या कुटुंबीयांचा अवमान करीत नाहीत आणि वृद्धांच्या आज्ञेत सदैव रत असतात. देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग व राक्षसही युद्धात वृष्णिवीरांवर विजय मिळवू शकत नाहीत; मग मनुष्य तर कितीसे? तसेच ब्राह्मणांचे द्रव्य, गुरुद्रव्य आणि स्वजनांचे द्रव्य यांविषयी ते अहिंसक असतात.
Verse 26
एतेषां रक्षितारश्न ये स्यु: कस्याज्चिदापदि । अर्थवन्तो न चोत्सिक्ता ब्रह्मुण्या: सत्यवादिन:
संजय म्हणाला—यांपैकी जे कोणाच्या आपत्तीत रक्षक होतात, ते धनवान असूनही गर्वरहित, ब्राह्मण्यधर्मात स्थिर आणि सत्यवादी असतात.
Verse 27
ये ब्राह्मण, गुरु तथा कुटुम्बीजनोंके धन लेनेके लिये कभी हिंसा नहीं करते हैं। इन ब्राह्मण-गुरु आदिमें जो कोई भी किसी आपत्तिमें पड़े हों, उनकी ये वृष्णिवंशी रक्षा करते हैं। ये सब-के-सब धनवान, अभिमानशाून्य, ब्राह्मण-भक्त और सत्यवादी होते हैं ।।
संजय म्हणाला—ते समर्थ पुरुषांचा अवमान करीत नाहीत आणि दीन-दुःखींचा उद्धार करतात. ते सदैव देवपरायण, जितेंद्रिय, इतरांचे रक्षक आणि आत्मस्तुतीपासून दूर असतात.
Verse 28
तेन वृष्णिप्रवीराणां चक्र न प्रतिहन्यते । अपि मेरुं वहेत् कश्चित् तरेद् वा मकरालयम् । नतु वृष्णिप्रवीराणां समेत्यान्तं व्रजेन्नप
संजय म्हणाला—म्हणून वृष्णींच्या श्रेष्ठ वीरांनी रचलेला हा व्यूह कोणालाही रोखता येत नाही. कोणी मेरू पर्वत उचलून धरेल, किंवा मकरांचे आलय असलेला समुद्र पोहून पार करील; पण, हे नरेश्वर, वृष्णिवीरांच्या त्या सैन्याला सामोरे जाऊन त्याचा अंत गाठणे कोणालाही शक्य नाही।
Verse 29
एतत् ते सर्वमाख्यातं यत्र ते संशय: प्रभो । कुरुराज नरश्रेष्ठ तव व्यपनयो महान्
संजय म्हणाला—प्रभो, ज्या ठिकाणी आपला संशय होता ते सर्व मी आपल्याला पूर्णपणे सांगितले आहे। कुरुराज, नरश्रेष्ठ, या युद्धाला प्रवृत्त करण्याचे निर्णायक कारण आपलाच महान् अन्याय ठरला आहे।
Verse 144
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रशंसायां चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात, सात्यकिप्रशंसा-प्रसंगाचा एकशे छेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat around escalation in darkness: warriors pursue decisive outcomes amid reduced visibility and heightened fear, raising implicit questions about proportionality, restraint, and the ethical cost of victory-driven tactics.
Performance of duty is shown as context-sensitive: discipline, situational awareness, and measured decision-making can preserve agency even when conditions (night, noise, encirclement) amplify confusion and emotional reactivity.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-significance lies in illustrating how narrative causality in the Mahābhārata links tactical choices to cascading consequences, reinforcing the epic’s broader inquiry into dharma as tested in extreme circumstances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.