Adhyaya 145
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः (Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Night engagement around Droṇa’s protection and counter-assaults)
Sañjaya reports that, amid an intensely tumultuous and fear-inducing engagement, Dhṛṣṭadyumna repeatedly draws and readies his bow, advancing upon Droṇa’s ornamented chariot with the explicit intention of ending the ācārya’s command. The Pāñcālas and Pāṇḍavas move to support and encircle him, while Droṇa’s side responds by surrounding and defending Droṇa with coordinated missile fire. Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa with five arrows and roars; Droṇa answers with a heavier volley, cutting Dhṛṣṭadyumna’s bow, forcing a re-armament. Dhṛṣṭadyumna launches a formidable arrow toward Droṇa, but Karṇa intercepts and slices it into multiple parts before it reaches the chariot, then joins others in concentrated attacks on Dhṛṣṭadyumna. Dhṛṣṭadyumna retaliates under pressure, kills Drumasena by decapitation, and breaks Karṇa’s bow, provoking Karṇa’s intensified counter-barrage. As multiple Kaurava champions converge, Sātyaki arrives to relieve Dhṛṣṭadyumna’s crisis, initiating a fierce, balanced duel with Karṇa. Sātyaki wounds Vṛṣasena; Karṇa, believing his son incapacitated, increases pressure on Sātyaki. The chapter closes with the broader battlefield swelling in violence and sound—especially the distant, unmistakable resonance of Arjuna’s Gāṇḍīva—prompting Karṇa to counsel Duryodhana on exploiting the moment by targeting Sātyaki and Dhṛṣṭadyumna and dispatching Śakuni (Saubala) with a large force against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रणभूमि में भूरिश्रवा सात्यकि को पकड़ कर वध के लिए उद्यत है; उसी क्षण अदृश्य-वेग से किरीटी अर्जुन का बाण उठता है और प्रहार करने को उठी भुजा कटकर भूमि पर सर्प-सी गिरती है। → एकभुज भूरिश्रवा क्रोध और अपमान से दहक उठता है—वह सात्यकि को छोड़कर अर्जुन को धिक्कारता है कि यह ‘वार्ष्णेय’ (सात्यकि) को बचाने हेतु किया गया क्षुद्र कर्म है, जो वासुदेव-मत के अनुरूप नहीं। क्षत्रिय-समाज और रथी-समूह इस विवाद को सुनते हैं; युद्ध का नियम, प्रतिज्ञा और मित्र-रक्षा—तीनों टकराते हैं। → भूरिश्रवा, प्रतिज्ञा-भंग और अपमान की आग में, युद्ध से विरत होकर प्रायोपवेशन/योग-ध्यान का आश्रय लेता है—नेत्र सूर्य में, मन शीतल जल में समाहित कर ‘महोपनिषद्’ के भाव में स्थित होता है; उसी समय सात्यकि, अपने पूर्व अपमान/प्रतिज्ञा की स्मृति से प्रेरित होकर, उस विरक्त-स्थित शत्रु का वध कर देता है। → देव, सिद्ध, चारण और मनुष्य विस्मित होते हैं—एक ओर भूरिश्रवा का तपोमय अंत, दूसरी ओर रण-धर्म की कठोरता। अर्जुन की प्रतिज्ञा-रक्षा (सात्यकि की रक्षा) और सात्यकि का प्रतिशोध—दोनों के कारण यह वध ‘धर्म’ के प्रश्न को और तीखा कर देता है; युद्ध का नैतिक ध्रुव डगमगाता है। → भूरिश्रवा-वध के बाद प्रतिज्ञाओं की श्रृंखला और तीव्र होती है—अपमान का बदला लेने की प्रतिज्ञा और अगले प्रतिशोध की छाया रणभूमि पर उतर आती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल ७३ ३ “लोक हैं।) #.१०3८६>-> हु #+ ३. पृथ्वीपर घुमाना। २. प्रतिद्वन्द्यीकी ओर बढ़ना। 3. पीछे लौटना। ४. पछाड़ना। ५. पृथ्वीपर पटकना। ६. उछलकर खड़ा होना। ७. पीठ लगाना। त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भूरिश्रवाका अर्जुनको उपालम्भ देना
संजय म्हणाला—महाराज! भूरिश्रवाची सुंदर बाजूबंदाने शोभलेली ती उत्तम भुजा, खड्गासह छिन्न होऊन भूमीवर कोसळली. तिच्या पडण्याने सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणात एक विलक्षण व प्रचंड शोक दाटून आला—जणू रणधर्माचीच मर्यादा युद्धाच्या निष्ठुरतेने ढासळली.
Verse 2
प्रहरिष्यन् हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना । वेगेन न्न्यपतद् भूमौ पठ्चास्य इव पन्नग:
प्रहार करण्यास उचललेली ती भुजा, अलक्ष्य किरीटधारी अर्जुनाच्या बाणाने छिन्न होऊन, पाच फण्यांच्या सर्पाप्रमाणे प्रचंड वेगाने भूमीवर कोसळली.
Verse 3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्टवा पार्थेन कौरव: । उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम्
पार्थ अर्जुनाने आपला प्रयत्न निष्फळ केला आहे असे पाहून, कुरुवंशी भूरिश्रवा क्रोधाने सात्यकीला सोडून पांडव अर्जुनाची निंदा करू लागला.
Verse 4
(स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डज: । एकचक्रो रथो यद्धद् धरणीमास्थितो नृपः । उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्थ शृण्वतः ।।
भूरिश्रवा म्हणाला—कौन्तेय! तू अत्यंत नृशंस कर्म केलेस; कारण मी तुला पाहत नव्हतो आणि दुसऱ्याशी युद्धात गुंतलेलो असताना तू माझी भुजा छिन्न केलीस.
Verse 5
कि नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । कि कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा रणे
धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराला तू काय सांगशील? हेच ना—“भूरिश्रवा दुसऱ्या कार्यात गुंतले असताना मी त्यांना रणात मारले”?
Verse 6
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना । अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा,पार्थ! इस अस्त्र-विद्याका उपदेश तुम्हें साक्षात् महात्मा इन्द्रने दिया है, या रुद्र, द्रोण अथवा कृपाचार्यने?
पार्थ! ही अस्त्रविद्या तुला साक्षात् महात्मा इंद्राने शिकविली आहे काय? की रुद्राने, द्रोणाने अथवा कृपाचार्यांनी?
Verse 7
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोके5 भ्यधिक: परै: । सोथ्युध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि
तू या लोकात इतरांपेक्षा अधिक अस्त्रधर्म जाणणारा म्हणून प्रसिद्ध आहेस; मग जो तुझ्याशी युद्ध करीत नव्हता, त्याच्यावर रणात तू कसा प्रहार केलास?
Verse 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विन:,मनस्वी पुरुष असावधान, डरे हुए, रथहीन, प्राणों-की भिक्षा माँगनेवाले तथा संकटमें पड़े हुए मनुष्यपर प्रहार नहीं करते हैं
मनस्वी पुरुष असावधान, भयभीत, रथहीन, प्राणांची भीक मागणारा किंवा संकटात सापडलेला मनुष्य याच्यावर प्रहार करीत नाहीत.
Verse 9
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् | कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्,पार्थ! यह नीच पुरुषोंद्वारा आचरित और दुष्ट पुरुषोंद्वारा सेवित अत्यन्त दुष्कर पापकर्म तुमने कैसे किया?
पार्थ! हे नीच लोकांनी आचरलेले व दुष्टांनी सेविलेले अत्यंत दुष्कर असे पापकर्म तू कसे केलेस?
Verse 10
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनंजय । अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि
धनंजय! आर्य पुरुषासाठी आर्यकर्म करणेच सुकर म्हणतात; पण त्याच आर्याला या पृथ्वीवर अनार्यकर्म करणे सर्वांत अधिक दुष्कर मानले जाते.
Verse 11
येषु येषु नरव्यात्र यत्र यत्र च वर्तते । आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते
हे नरव्याघ्र! मनुष्य जिथे-जिथे राहतो आणि ज्यांच्या सहवासात वावरतो, तो लवकरच त्यांचाच स्वभाव व आचार अंगीकारतो; हेच सत्य तुझ्याबाबतीतही दिसून येते, हे नरव्याघ्र।
Verse 12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषत: । क्षत्रधर्मादपक्रान्त: सुवृत्तश्नरितव्रत:
तू राजवंशातला, आणि विशेषतः कौरवकुळात जन्मलेला; तरी क्षत्रधर्मापासून तू कसा विचलित झालास? हे नरश्रेष्ठ! तुझा आचार अत्यंत उत्तम होता।
Verse 13
इदं तु यदत्तिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते
परंतु वार्ष्णेयाच्या (सात्यकीच्या) हितासाठी तू जे हे अत्यंत नीच कर्म केलेस, ते निश्चयच वासुदेवपुत्र श्रीकृष्णाच्या मते झाले असावे; कारण असा नीच विचार तुला शोभत नाही.
Verse 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । ईदृशं व्यसन दद्यादू यो न कृष्णसखो भवेत्
असावधान अवस्थेत युद्ध करणाऱ्या शत्रूशी कोण लढेल आणि मग त्याच्यावर असे संकट आणील? जो श्रीकृष्णाचा मित्र नाही, त्याच्याकडून असे कृत्य होऊच शकत नाही.
Verse 15
व्रात्या: संक्लिष्टकर्माण: प्रकृत्यैव च गर्लहिता: । वृष्ण्यन्धका: कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृता:
हे पार्थ! वृष्णि आणि अन्धक हे व्रात्यांसारखे, कलुषित कर्म करणारे आणि स्वभावतःच निंद्य आहेत; मग तू त्यांना प्रमाण कसे मानलेस?
Verse 16
अर्जुन उवाच व्यक्त हि जीर्यमाणो<5पि बुद्धि जरयते नर:
अर्जुन म्हणाला—प्रभो! हे उघड आहे की मनुष्य जसा जसा वृद्ध होतो तशी त्याची बुद्धीही जर्जर व क्षीण होते. म्हणून तुम्ही आत्ताच जे बोललात ते व्यर्थ आहे. तुम्ही सर्व इंद्रियांचे नियंता हृषीकेश श्रीकृष्णाला आणि मला पांडुपुत्र अर्जुनालाही ओळखता; तरीही आमची निंदा करता.
Verse 17
अनर्थकमिदं सर्व यत् त्वया व्यादह्वतं प्रभो । जानन्नेव हषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्
अर्जुन म्हणाला—प्रभो! तुम्ही जे काही बोललात ते सर्व निरर्थक आहे. हृषीकेशाला जाणूनही आणि मला पांडव अर्जुनाला जाणूनही तुम्ही आमची निंदा करता.
Verse 18
संग्रामाणां हि धर्मज्ञ: सर्वशास्त्रार्थपारग: । न चाधर्ममहं कुर्या जानंश्वैव हि मुहासे
मी संग्रामधर्म जाणतो आणि सर्व शास्त्रार्थात पारंगत आहे. मी कधीही अधर्म करणार नाही; हे जाणूनही तू माझ्याविषयी मोहात पडत आहेस.
Verse 19
युध्यन्ति क्षत्रिया: शत्रून् स्वै: स्वैः परिवृता नरा: । भ्रातृभि: पितृभि: पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवै:
क्षत्रिय योद्धे आपल्या आपल्या माणसांनी वेढलेले राहून शत्रूंशी युद्ध करतात—भाऊ, वडील, पुत्र तसेच नातेवाईक व बंधुजनांसह.
Verse 20
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धमेव च,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
सात्यकि माझा शिष्य आणि प्रिय नातेसंबंधी आहे. त्याला ओढून नेले जाताना, शत्रूच्या वशात जाऊन निष्क्रिय झालेला पाहून मी त्याला कसा सोडू? मी स्वतः पाहिले की तू त्याला खेचत होतास आणि तो असहाय होऊन जड व निश्चल झाला होता. तो माझ्यासाठीच दुस्त्यज प्राणांवरील आसक्तीही टाकून युद्ध करीत आहे; रणात उन्मत्त सात्यकि माझ्या उजव्या भुजेसारखा आहे. तुझ्या हातून त्याला पीडा होताना पाहून मी त्याची उपेक्षा कशी करू शकलो असतो?
Verse 21
अस्मदर्थ च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान् । मम बाहुं रणे राजन् दक्षिण युद्धदुर्मदम्,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
अर्जुन म्हणाला— माझ्यासाठी सात्यकी त्या अत्यंत दुस्त्यज प्राणांवरील आसक्तीही टाकून युद्ध करीत आहे. राजन्, रणाच्या उन्मादात तो रणांगणावर माझ्या उजव्या बाहूसारखा आहे. तू त्याला ओढत नेत आहेस, तो शत्रूच्या वशात पडून निष्क्रिय झाला आहे—हे पाहून मी त्याचे दुःख कसे दुर्लक्ष करू शकलो असतो?
Verse 22
न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि । यो यस्य युज्यते<र्थेषु स वै रक्ष्यो नराधिप
राजन्, रणात उतरलेल्या वीराने केवळ स्वतःचेच रक्षण करावे, हे योग्य नाही. नरेश्वर, जो ज्याच्या कार्यात व हेतूत गुंततो, तो त्या व्यक्तीकडूनच रक्षणीय असतो.
Verse 23
तै रक्ष्यममाणै: स नृपो रक्षितव्यो महामृधे । यद्यहं सात्यकिं पश्ये वध्यमानं महारणे
अशा रीतीने जे सुहृद् रक्षणाखाली असतात, त्यांचेही कर्तव्य आहे की महासमरात आपल्या राजाचे रक्षण करावे. या महायुद्धात माझ्या डोळ्यांसमोर सात्यकी मारला जातो असे मी पाहिले असते, तर त्याच्या वियोगाचे दुःख मला अनर्थकारी पापासारखे भासले असते. म्हणून मी त्याचे रक्षण केले—मग तू माझ्यावर का रागावतोस?
Verse 24
ततस्तस्य वियोगेन पाप॑ मेडनर्थतो भवेत् | रक्षितश्न मया यस्मात् तस्मात् क्रुध्यसि कि मयि
मग त्याच्या वियोगामुळे मला अनर्थकारी पाप लागले असते. मी त्याचे रक्षण केले आहे, तर त्याच कारणाने तू माझ्यावर का रागावतोस?
Verse 25
यच्च मे गर्हसे राजन्नन्येन सह संगतम् | अहं त्वया विनिकृतस्तत्र मे बुद्धिविभ्रम:
राजन्, तू मला असे म्हणत निंदितोस की—‘तू दुसऱ्याशी युद्धात गुंतलेला असताना मी तुझ्याशी कपट केले’—तुझ्या या आरोपामुळे माझी बुद्धीच भ्रमित झाली आहे.
Verse 26
कवचं धुन्वतस्तुभ्यं रथं चारोहत: स्वयम् । धनुर्ज्या कर्षतश्चैव युध्यतः सह शत्रुभि:
अर्जुन म्हणाला—तू स्वतः कवच हलवीत रथावर चढलास, धनुष्याची प्रत्यंचा ओढलीस आणि शत्रुसैन्याच्या मध्यात युद्ध करीत होतास. रथ, हत्ती, घोडेस्वार व पायदळांनी भरलेल्या त्या गभीर सैन्य-समुद्रात—जिथे दोन्ही बाजूंचे जमलेले योद्धे परस्परांचा संहार करीत होते—तेथे हे ‘एकाचा एकाशी एकल युद्ध’ होते, असे कसे म्हणता येईल, जणू ते युद्ध आजूबाजूच्या रणकोलाहलापासून वेगळे होते?
Verse 27
एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले । सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे
अर्जुन म्हणाला—रथ व हत्ती यांनी व्यापलेल्या, घोडेस्वार व पायदळाने गजबजलेल्या, सिंहनादासारख्या रणघोषाच्या भयंकर गर्जनेने दुमदुमणाऱ्या त्या गभीर सैन्य-समुद्रात—जिथे स्वपक्ष व परपक्षाचे जमलेले वीर परस्पर घोर संहार करीत होते—तेथेच तुझी सात्वत सात्यकीशी प्रत्यक्ष गाठ पडली. अशा तुमुल रणात हे ‘एकाचा एकाशी’ एकल युद्ध होते, असे कसे म्हणता येईल?
Verse 28
स्वै: परैश्न समेतेभ्य: सात्वतेन च संगमे । एकस्यैकेन हि कथं संग्राम: सम्भविष्यति
अर्जुन म्हणाला—स्वपक्ष आणि परपक्ष असे दोन्ही जण एकत्र जमलेले असताना, आणि त्याच संग्रामात तुझी सात्वत सात्यकीशीही गाठ पडलेली असताना, ‘एकाचा एकाशी’ युद्ध कसे संभवेल? इतक्या लोकांच्या रणकोलाहलात ‘एकल द्वंद्व’ म्हणणे योग्य नाही.
Verse 29
बहुभि: सह संगम्य निर्जित्य च महारथान् | श्रान्तश्न श्रान्तवाहश्न विमना: शस्त्रपीडित:
अर्जुन म्हणाला—अनेक योद्ध्यांशी झुंज देऊन आणि कित्येक महारथींना पराभूत करून सात्यकी थकून गेला आहे. त्याचे घोडेही श्रमाने दमले आहेत, आणि शस्त्राघातांनी पीडित होऊन तो खिन्न व उदास झाला आहे.
Verse 30
ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम् । अधिकत्वं विजानीषे स्ववीर्यवशमागतम्
अर्जुन म्हणाला—रणात अशा अवस्थेत असलेल्या महारथी सात्यकीला जिंकून तू स्वतःला श्रेष्ठ समजू लागलास, जणू तो तुझ्याच पराक्रमाने वश झाला आहे.
Verse 31
यदिच्छसि शिरश्नलास्य असिना हन्तुमाहवे | तथा कृच्छूगतं चैव सात्यकिं क: क्षमिष्यति,इसलिये तुम युद्धस्थलमें तलवारसे उसका सिर काट लेना चाहते थे। सात्यकिको वैसे संकटमें देखकर मेरे पक्षका कौन वीर सहन करेगा?
जर तू खरोखरच रणांगणात तलवारीने त्याचे शिरच्छेद करून त्याला मारू इच्छित होतास, तर सात्यकीला अशा संकटात पाहून आमच्या पक्षातील कोणता वीर ते सहन करील?
Verse 32
त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि । कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज्जन:
तू खरोखर स्वतःचीच निंदा करीत आहेस—कारण तू स्वतःचेही रक्षण करू शकत नाहीस. हे वीर! मग जो तुझ्या आश्रयाला येईल, त्याचे रक्षण तू कसे करशील?
Verse 33
संजय उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशा: । युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्
संजय म्हणाले—राजन्! अर्जुनाने असे म्हटल्यावर यूपचिन्हध्वज असलेला महायशस्वी महाबाहु भूरिश्रवा युयुधान (सात्यकी) याला सोडून रणांगणातच प्राय—आमरण अनशन—व्रत घेऊन बसला.
Verse 34
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षण: । यियासुर्ब्रह्य लोकाय प्राणान् प्राणेष्वधाजुहोत्
पुण्यलक्षण भूरिश्रवाने डाव्या हाताने बाण पसरून, ब्रह्मलोकास जाण्याच्या इच्छेने, प्राणायामाने प्राणांचे प्राणांतच होम केले.
Verse 35
सूर्य चक्षु: समाधाय प्रसन्न सलिले मन: । ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तो5भवन्मुनि:
त्यांनी नेत्र सूर्यांत स्थिर केले आणि प्रसन्न मन निर्मळ जलात समाहित केले; महोपनिषदांत प्रतिपादित परब्रह्माचे ध्यान करीत ते योगयुक्त मुनि झाले.
Verse 36
ततः स सर्वसेनायां जन: कृष्णधनंजयौ । गर्हयामास तं॑ चापि शशंस पुरुषर्षभम्,तदनन्तर सारी कौरव-सेनाके लोग श्रीकृष्ण और अर्जुनकी निन्दा तथा नरश्रेष्ठ भूरिश्रवाकी प्रशंसा करने लगे
तेव्हा सर्व सैन्यातील लोक श्रीकृष्ण व धनंजय (अर्जुन) यांची निंदा करू लागले आणि दुसरीकडे त्या नरश्रेष्ठाची प्रशंसा करू लागले।
Verse 37
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतु: किंचिदप्रियम् । ततः प्रशस्यमानश्नव नाहृष्यद् यूपकेतन:
अशा रीतीने निंदिले गेले तरी ते दोन्ही कृष्ण (श्रीकृष्ण व अर्जुन) काहीही अप्रिय बोलले नाहीत; आणि प्रशंसा झाली तरी यूपकेतन (भूरिश्रवा) हर्षित झाला नाही।
Verse 38
उनके द्वारा निन्दित होनेपर भी श्रीकृष्ण और अर्जुनने कोई अप्रिय बात नहीं कही तथा प्रशंसित होनेपर भी यूपकेतु भूरिश्रवाने हर्ष नहीं प्रकट किया ।।
त्यांनी निंदिले तरी श्रीकृष्ण व अर्जुन यांनी काहीही अप्रिय बोलले नाही; आणि प्रशंसा झाली तरी यूपकेतु भूरिश्रवा हर्षित झाला नाही। पण राजन्! जेव्हा तुमचे पुत्रही भूरिश्रवाप्रमाणे निंदेची वचने बोलू लागले, तेव्हा धनंजय (अर्जुन) त्यांच्या व भूरिश्रवाच्या त्या बोलण्यास मनातल्या मनात सहन करू शकला नाही।
Verse 39
असंक्रुद्धमना वाच: स्मारयन्निव भारत | उवाच पाण्डुतनय: साक्षेपमिव फाल्गुन:
भरतनंदना! पांडुपुत्र फाल्गुन (अर्जुन) याचे मन किंचितही क्रुद्ध नव्हते; तो जणू जुनी गोष्ट आठववित, कौरवांवर आक्षेप घेत म्हणाला।
Verse 40
मम सर्वेडपि राजानो जानन्त्येव महाव्रतम् । न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्थादू बाणगोचरे
“सर्व राजे माझे हे महाव्रत जाणतात—माझ्या बाणांच्या आवाक्यात जो माझा आप्तजन असेल, त्याला कोणताही शत्रू मारू शकणार नाही.”
Verse 41
यूपकेतो निरीक्ष्यैतन्न मार्महसि गर्लितुम् न हि धर्ममविज्ञाय युक्त गर्हयितुं परम्
संजय म्हणाला— “हे यूपकेतु! हे सर्व विचार करून तू माझी निंदा करू नकोस. धर्माचे तत्त्व न जाणता दुसऱ्याला दोष देणे योग्य नाही.”
Verse 42
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसत: । यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हित:
संजय म्हणाला— “रणात शस्त्र हातात घेऊन तू वृष्णिवीर सात्यकीचा वध करायला उद्युक्त होतास. त्या वेळी मी तुझी बाहू छाटली, ते निंद्य नाही; शरणागताच्या रक्षणासाठी केलेले धर्म्य कर्म आहे.”
Verse 43
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मण: । अभिमन्योर्व॑धं तात धार्मिक: को नु पूजयेत्
संजय म्हणाला— “तात! बालक अभिमन्यू शस्त्र टाकून दिला होता, तो रथहीन व कवचहीन झाला होता; अशा अवस्थेत त्याच्या वधाची प्रशंसा कोण धर्मात्मा करील?”
Verse 44
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।।
अर्जुन म्हणाला— “जो क्षुद्र दुर्योधन शास्त्रीय मर्यादेत उभा राहत नाही, त्याला साहाय्य करणाऱ्या सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाचा असा वध होणे योग्यच आहे. प्राणसंकट आले असता आपल्या लोकांचे रक्षण करणे हा माझा दृढ निश्चय आहे—विशेषतः जे वीर माझ्या डोळ्यांसमोर मारले जात आहेत त्यांचे. कुरुवंशी महात्मा भूरिश्रवाने सात्यकीला आपल्या वशात आणले होते; म्हणून प्रतिज्ञा राखण्यासाठी मी हे कृत्य केले.” संजय म्हणाला— “महाराज! मग पार्थ करुणेने द्रवून, शोकाने पीडित होऊन, अनेक गोष्टी मनात विचारून, पुन्हा कुरुवंशी भूरिश्रवाला म्हणाला— ‘धिक्कार असो त्या क्षात्रधर्माला, ज्यात तू—पुरुषेश्वर, शरण्य व शरणदाता—अशी अवस्था प्राप्त करतोस. जर पूर्वी प्रतिज्ञा केली नसती, तर आज माझ्यासारखा कोण पुरुषोत्तम तुझ्यासारख्या गुरुजनावर प्रहार केला असता?’ असे ऐकून भूरिश्रवाने मस्तक भूमीला लावले आणि डाव्या हाताने आपला उजवा हात उचलून अर्जुनाकडे फेकून दिला।”
Verse 45
एतत् पार्थस्य तु वचस्तत: श्र॒ुत्वा महाद्युति: । यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाड्मुख:,महाराज! पार्थकी उपर्युक्त बात सुनकर यूप-चिह्लित ध्वजावाले महातेजस्वी भूरिश्रवा नीचे मुँह किये मौन रह गये
महाराज! पार्थाची ही वाणी ऐकून यूपकेतु—महातेजस्वी भूरिश्रव—तोंड खाली घालून मौन राहिला।
Verse 46
अर्जुन उवाच या प्रीतिर्थर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे । नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
अर्जुन म्हणाला—धर्मराज युधिष्ठिर, बलवानांतील श्रेष्ठ भीम, तसेच नकुल व सहदेव यांच्याविषयी माझ्या अंतःकरणात जो स्नेह आहे, हाच स्नेह हे शलाग्रज! तुझ्याविषयीही आहे. रणाच्या प्रचंड कोलाहलातही मी नात्याची मान्यता आणि क्षत्रिय-धर्माची मर्यादा मानतो.
Verse 47
मया त्वं समनुज्ञात: कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुण्यकृताललोकान् शिबिरौशीनरो यथा,मैं और महात्मा भगवान् श्रीकृष्ण आपको यह आज्ञा देते हैं कि आप उशीनरपुत्र शिबिके समान पुण्यात्मा पुरुषोंके लोकोंमे जायेँ
अर्जुन म्हणाला—मी आणि महात्मा श्रीकृष्ण यांनी तुला अनुमती दिली आहे. आता तू पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या लोकांत जा—उशीनरपुत्र शिबीप्रमाणे.
Verse 48
वासुदेव उवाच ये लोका मम विमला: सकृद् विभाता ब्रह्माद्ये: सुरवृषभैरपीष्यमाणा: । तान् क्षिप्रं ब्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाड्यान:
वासुदेव म्हणाला—हे अखंड अग्निहोत्र करणाऱ्या! माझे ते निर्मळ लोक सदैव प्रकाशमान आहेत; ब्रह्मा आदि देवेश्वर आणि देवश्रेष्ठही ज्यांची प्राप्ती सतत इच्छितात. तू शीघ्र त्या लोकांत जा; माझ्यासारखा हो—उत्तम गरुडावर आरूढ होऊन विचरण करणारा.
Verse 49
संजय उवाच उत्थित: स तु शैनेयो विमुक्त: सौमदत्तिना । खड्गमादाय चिच्छित्सु: शिरस्तस्य महात्मन:
संजय म्हणाला—राजन्! सौमदत्तपुत्राने शैनेय सात्यकीला सोडून दिल्यावर तो उठून उभा राहिला. मग तलवार उचलून त्या महामनाचे शिर छेदण्याचा निर्धार त्याने केला.
Verse 50
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्त भूरिदक्षिणम् इयेष सात्यकिह्न्तुं शलाग्रजमकल्मषम्
संजय म्हणाला—पांडुपुत्राने युद्धात गुंतलेल्या भूरिदक्षिणाचा वध केल्यावर, शलाचा निष्कलंक अग्रज (भूरिश्रवा) सात्यकीचा वध करण्यास उद्यत झाला.
Verse 51
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् । शलके बड़े भाई प्रचुर दक्षिणा देनेवाले भूरिश्रवा सर्वथा निष्पाप थे। पाण्डुपुत्र अर्जुनने उनकी बाँह काटकर उनका वध-सा ही कर दिया था और इसीलिये वे आमरण अनशनका निश्चय लेकर ध्यान आदि अन्य कार्योमें आसक्त हो गये थे। उस अवस्थामें सात्यकिने बाँह कट जानेसे सूँड़ कटे हाथीके समान बैठे हुए भूरिश्रवाको मार डालनेकी इच्छा की || ५०६ || क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमान: सुदुर्मना:
संजय म्हणाला— भुजा छिन्न झालेला भूरिश्रवा रणांगणात सोंड छिन्न झालेल्या हत्तीप्रमाणे बसला होता. सर्व सैन्य आक्रोश करून त्या कृत्याची निंदा करीत होते; पण सात्यकीचे मन क्रोधाने काळवंडले आणि तो त्याचा वध करण्यास धावला. श्रीकृष्ण, अर्जुन आणि दोन्ही बाजूंचे अनेक वीर त्याला आवर घालत होते, तरीही सात्यकीने संपूर्ण सैन्याचा आक्रोश न जुमानता, निरस्त्र व व्रतधारी भूरिश्रवाचा वध केला—हे सर्वत्र निंद्य मानले गेले।
Verse 52
वार्यमाण: स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । भीमेन चक्ररक्षाभ्याम श्वत्थाम्ना कृपेण च
संजय म्हणाला— श्रीकृष्ण, महात्मा अर्जुन, भीम, रथचक्राचे दोन रक्षक (युधामन्यु व उत्तमौजा), अश्वत्थामा आणि कृपाचार्य—हे सर्व त्याला आवरत होते, तरी तो थांबला नाही. ही रणधर्माची कठोर विडंबना होती: श्रेष्ठ योद्धे संयम सांगत असतानाही क्रोधाचा वेग आणि जनांचा आक्रोश वीराला निंद्य कर्माकडे ढकलतो—विशेषतः समोर व्रतस्थ व असहाय शत्रू असताना।
Verse 53
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत् तं धृतव्रतम्
संजय म्हणाला— कर्ण, वृषसेन आणि सिंधुराज जयद्रथ यांनी विरोध केला, तसेच सैन्य आक्रोश करीत असतानाही, सात्यकीने त्या धृतव्रत भूरिश्रवाचा वध केला. रणांगणात सर्वांनी पाहिले—क्रोधाचा वेग कसा धर्माची मर्यादाही तोडून टाकतो।
Verse 54
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । सात्यकि: कौरवेयाय खड्गेनापाहरच्छिर:
संजय म्हणाला— रणात पार्थाने (अर्जुनाने) ज्याची भुजा छिन्न केली होती आणि जो प्रायोपवेश (आमरण उपवास) व्रत घेऊन बसला होता, त्या भूरिश्रवावर सात्यकीने खड्गाचा घाव घालून त्याचे शिर छेदले. मृत्युव्रतस्थ शत्रूचा हा वध रणधर्माच्या मर्यादांवर कठोर प्रश्न उभा करीत होता।
Verse 55
-7““«मन्धनी0 ५ पी एक /ि ” कक कक * ब्की . नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा । अर्जुनेन हतं॑ पूर्व यज्जघान कुरूद्गबहम्
संजय म्हणाला— त्या कृत्यामुळे सैन्याने सात्यकीचे अभिनंदन केले नाही; कारण त्याने कुरुश्रेष्ठ भूरिश्रवाचा—ज्याला अर्जुनाने आधीच मारल्यासारखे केले होते—पुन्हा वध केला. म्हणून तो वध विजयलाभ नव्हे, तर निंद्य कर्म मानला गेला।
Verse 56
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवा: । भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
संजय म्हणाला—रणांगणात मृत्युप्राय होऊन मारला गेलेला भूरिश्रवा पाहून सिद्ध, चारण, मनुष्य आणि इंद्रतुल्य देवगणही विस्मयाने पाहू लागले.
Verse 57
पक्षवादांश्व सुबहून् प्रावदंस्तव सैनिका:
संजय म्हणाला—तुमच्या सैनिकांनी सात्यकीच्या पक्ष-विपक्षात पुष्कळ युक्तिवाद केला. शेवटी ते म्हणाले—“यात सात्यकीचा दोष नाही; जे होणार होते तेच झाले. म्हणून मनात क्रोध धरू नका; कारण क्रोधच मनुष्यांस अधिक दुःखदायी आहे.”
Verse 58
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा । तस्मान्मन्युर्न व: कार्य: क्रोधो दुः:खतरो नृणाम्
संजय म्हणाला—“वार्ष्णेय सात्यकीचा यात काही अपराध नाही; असेच घडणे नियत होते. म्हणून तुम्ही रोष धरू नका; कारण क्रोध मनुष्यांस अधिक दुःखदायी आहे.”
Verse 59
हन्तव्यश्वैव वीरेण नात्र कार्या विचारणा । विहितो हास्य धात्रैव मृत्यु: सात्यकिराहवे
संजय म्हणाला—“त्या वीराच्या हातूनच त्याचा वध होणे ठरलेले होते; येथे विचार करण्यास वाव नाही. रणांगणातच विधात्याने त्याच्यासाठी मृत्यु निश्चित केला होता.”
Verse 60
सात्यकिरुवाच न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषत । धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकज्चुकमास्थिता:
सात्यकी म्हणाला—“अधर्मनिष्ठ असूनही धर्माचा झगा पांघरलेल्यांनो, पापात्म्यांनो! तुम्ही धर्माच्या नावाने मला वारंवार ‘मारू नको, मारू नको’ असे म्हणता; तर माझे उत्तर ऐका.”
Verse 61
यदा बाल: सुभद्राया: सुतः शस्त्रविना कृत: । युष्माभिनििहतो युद्धे तदा धर्म: क्व वो गत:
संजय म्हणाला—जेव्हा तुम्ही सुभद्रेचा बालपुत्र अभिमन्यूला रणांगणात शस्त्रहीन करून मारले, तेव्हा तुमचा धर्म कुठे गेला होता?
Verse 62
मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्षिदेव हि । यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा
संजय म्हणाला—मी खरोखर अशी प्रतिज्ञा केली होती—कधीतरी—जो मला रणात चिरडूनही जिवंत राहून रागाने पायाने मला ठेचेल…
Verse 63
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुष:
संजय म्हणाला—माझ्या बाहू अजून आहेत आणि माझ्यावर झालेल्या आघाताचा प्रत्याघात करण्यासाठी मी सतत प्रयत्न करत आलो आहे. तरीही डोळे असूनही तुम्ही मला मृत मानत असाल, तर ते तुमच्या बुद्धीच्या मंदतेचे लक्षण आहे. कुरुश्रेष्ठ वीरांनो! भूरिश्रवाचा वध करून मी सूड फेडला आहे; माझ्या मते ते सर्वथा योग्यच आहे.
Verse 64
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद् वो बुद्धिलाघवम् । युक्तो हास्य प्रतीघात: कृतो मे कुरुपुड्रवा:
संजय म्हणाला—जर तुम्ही ‘हा नक्कीच मेला’ असे मानत असाल, तर ते तुमच्या निर्णयाच्या उथळपणाचे लक्षण आहे. कुरुपुंगवांनो! येथे प्रत्याघात योग्यच होता; मी यथोचित सूड घेतला आहे.
Verse 65
यत् तु पार्थन मां दृष्टवा प्रतिज्ञामभिरक्षता | सखडूगो<स्य हतो बाहुरेतेनैवास्मि वज्चित:
परंतु पार्थ (अर्जुन) ने मला संकटात पाहून आपली प्रतिज्ञा राखत भूरिश्रवाची तलवारसहित बाहू छाटली. त्या कृतीमुळे भूरिश्रवाचा वध स्वतः करून यश मिळवण्यापासून मी वंचित राहिलो.
Verse 66
भवितव्यं हि यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च । सो<यं हतो विमर्देडस्मिन् किमत्राधर्मचेष्टितम्
जे होणार तेच होते; दैवही जणू त्यानुसारच कर्मांना प्रवृत्त करते. त्या नियतीप्रमाणेच या संग्रामात भूरिश्रवा मारले गेले. मग यात अधर्माची चेष्टा तरी काय आहे?
Verse 67
अपि चायं पुरा गीत: श्लोको वाल्मीकिना भुवि । न हन्तव्या: स्त्रिय इति यद् ब्रवीषि प्लवड्भम
आणखीही, याच भूमीवर पूर्वी महर्षी वाल्मीकींनी हा श्लोक गायिला—“स्त्रियांचा वध करू नये.” हे वानर! तू जे असे म्हणतोस—
Verse 68
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा । पीडाकरममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमेव तत्
दृढनिश्चयी व उद्योगी मनुष्याने सर्वकाळ, सर्वदा तेच कर्तव्य मानावे—जे शत्रूंना पीडा देणारे ठरेल.
Verse 69
संजय उवाच एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुड्रवा: । न सम किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्
संजय म्हणाला—महाराज! असे बोलल्यावर सर्व श्रेष्ठ कौरवांनी काहीही उत्तर दिले नाही; ते मनोमन त्याचा सन्मान करून प्रशंसा करू लागले.
Verse 70
मन्त्राभिपूतस्य महाध्वरेषु यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य च । मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य न तत्र कश्चिद् वधमभ्यनन्दत
महाध्वरांत मंत्राभिषेकाने पवित्र झालेला, यज्ञांत सहस्रों दान देणारा, सर्वत्र यशस्वी आणि अरण्यवासी मुनिसारखा आसनस्थ असा तो भूरिश्रवा—त्याच्या वधाचा तेथे कुणीही अभिनंदन केले नाही.
Verse 71
वर देनेवाले भूरिश्रवाका नीले केशोंसे अलंकृत तथा कबूतरके समान लाल नेत्रोंवाला वह कटा हुआ सिर ऐसा जान पड़ता था, मानो अश्वमेधके मेध्य अश्वका कटा हुआ मस्तक अग्निकुण्डके भीतर रखा गया हो
संजय म्हणाला—वर देणाऱ्या भूरिश्रवाचे ते छिन्न शिर, निळ्या केशांनी अलंकृत व कबुतरासारख्या लाल डोळ्यांचे, असे भासत होते की जणू अश्वमेधयज्ञातील मेध्य अश्वाचे कापलेले मस्तक अग्निकुंडात ठेवले आहे।
Verse 72
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य । आक्रामदूर्ध्व वरदो वराहों व्यावृत्त्य धर्मेण परेण रोदसी
शस्त्रांच्या तेजाने पवित्र होऊन त्या महायुद्धात त्याने आपले उत्तम शरीर त्यागले. वर देणारा आणि वरास योग्य भूरिश्रवा, परम धर्माच्या बळावर पृथ्वी व आकाश ओलांडून ऊर्ध्वलोकास गेला.
Verse 73
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् | अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण
संजय म्हणाला—त्या शूर, वरदायक भूरिश्रवाचे निळ्या केशांचे व कबुतरासारख्या लाल डोळ्यांचे शिर, मेध्य अश्वाचे कापलेले मस्तक जसे वेगळे ठेवतात तसे ठेवले होते—जणू हविर्धानात हव्य ठेवले आहे।
Verse 143
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरिश्रवोवधे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात जयद्रथवधपर्वांतर्गत भूरिश्रववध-प्रसंगाचा एकशे त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 153
एवमुक्तो रणे पार्थों भूरिश्रवसमब्रवीत् | रणभूमिमें भूरिश्रवाके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उससे कहा
रणात असे ऐकून पार्थ (अर्जुन) भूरिश्रवाला म्हणाला।
Verse 196
वयस्यैरथ मित्रैश्व ते च बाहुं समाश्रिता: । क्षत्रियलोग अपने-अपने भाई
अर्जुन म्हणाला— आपापले भाऊ, पिता, पुत्र, नातेवाईक, बंधु-बांधव, समवयस्क साथी आणि मित्र यांनी वेढलेले क्षत्रिय शत्रूंशी रणांगणात युद्ध करतात. तरीही ते सर्व त्या अग्रगण्य योद्ध्याच्या बाहुबलावरच अवलंबून असतात; त्याच्याच पराक्रमाला आश्रय मानतात.
Verse 563
अपूजयन्त त॑ देवा विस्मितास्ते5स्य कर्मभि: । युद्धमें प्रायोपवेशन करनेवाले
संजय म्हणाला— त्याच्या कर्मांनी विस्मित झालेल्या देवांनी त्याचा सन्मान केला. रणांगणात प्रायोपवेशन धारण केलेला, इंद्रासमान पराक्रमी भूरिश्रवा मारला गेला हे पाहून सिद्ध, चारण, मनुष्य आणि देव यांनी त्याचे गुणगान केले; कारण त्याच्या महान आचरणाच्या महिमेने ते थक्क झाले होते.
Verse 623
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रत: । मैंने तो पहलेसे ही यह प्रतिज्ञा कर रखी है कि जिसके द्वारा कभी भी मेरा तिरस्कार हो जायगा अथवा जो संग्रामभूमिमें मुझे पटककर जीते-जी रोषपूर्वक मुझे लात मारेगा
संजय म्हणाला— “तो शत्रू माझ्या हातून वधास पात्र ठरेल, तो मुनिंसारखा मौनव्रत धारण करून बसला तरीही. मी आधीच ही दृढ प्रतिज्ञा केली आहे—जो कधी माझा अपमान करील, किंवा रणांगणात मला पाडून, मी जिवंत असतानाच क्रोधाने मला लाथ मारील—तो निश्चयाने माझा वध्य आहे.”
Frequently Asked Questions
The narrative frames the tension between eliminating a decisive commander for strategic necessity and the ethical weight of targeting a revered teacher-figure (ācārya), while both sides justify escalation through duty-based reasoning.
Collective outcomes in crisis are shaped less by isolated prowess than by coordination, timely intervention, and the cascading effects of intent; agency operates within networks of protection, counsel, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, where significance arises from situating tactical decisions within the epic’s broader inquiry into duty, leadership, and moral cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.