Adhyaya 141

Verse 1

नीसममा न (0) आफसऔअन+- एकोनचत्वारिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका भयंकर युद्ध

संजय म्हणाला—महाराज! त्यानंतर कर्णाने तीन बाणांनी भीमसेनाला विद्ध करून त्याच्यावर अनेक प्रकारच्या असंख्य बाणांची वर्षा केली।

Verse 2

वध्यमानो महाबाहु: सूतपुत्रेण पाण्डव: । न विव्यथे भीमसेनो भिद्यमान इवाचल:,सूतपुत्रके द्वारा बेधे जानेपर भी महाबाहु पाण्डुपुत्र भीमसेनको विद्ध होनेवाले पर्वतके समान तनिक भी व्यथा नहीं हुई

सूतपुत्राच्या आघातांनी विद्ध होत असूनही महाबाहु पांडव भीमसेनाला किंचितही व्यथा झाली नाही; तो जणू फाटत असलेल्या पर्वतासारखा अचल राहिला।

Verse 3

स कर्ण कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च । विव्याध सुभृशं संख्ये तैलधौतेन मारिष,माननीय नरेश! फिर उन्होंने भी युद्धस्थलमें तेलके धोये हुए पानीदार तीखे “कर्णी' नामक बाणसे कर्णके कानमें गहरी चोट पहुँचायी

मान्य नरेश! मग त्यांनी रणांगणात तेलाने धुतलेल्या धारदार ‘कर्णी’ बाणाने कर्णाच्या कानात अत्यंत जोराने घाव घातला।

Verse 4

स कुण्डलं महच्चारु कर्णस्यापातयद्‌ भुवि | तपनीयं महाराज दीप्तं ज्योतिरिवाम्बरात्‌,महाराज! भीमने कर्णके सोनेके बने हुए विशाल एवं सुन्दर कुण्डलको आकाशसे चमकते हुए तारेके समान पृथ्वीपर काट गिराया

महाराज! भीमाने कर्णाचे शुद्ध सोन्याचे मोठे व सुंदर कुंडल कापून पृथ्वीवर पाडले; जणू आकाशातून तेजस्वी तारा कोसळावा।

Verse 5

अथापरेण भल्‍ल्लेन सूतपुत्र॑ स्तनान्तरे । आजयचघान भशं क्रुद्धो हसन्निव वृकोदर:,तदनन्तर भीमसेनने अत्यन्त कुपित हो हँसते हुए-से दूसरे भल्लसे सूतपुत्रकी छातीमें बड़े जोरसे आघात किया

त्यानंतर अत्यंत क्रुद्ध होऊन, जणू हसत असल्याप्रमाणे, वृकोदर भीमसेनाने दुसऱ्या भल्लबाणाने सूतपुत्राच्या छातीत प्रचंड आघात केला।

Verse 6

पुनरस्य त्वरन्‌ भीमो नाराचान्‌ दश भारत । रणे प्रैषीन्महाबाहुर्निर्मुक्ताशीविषोपमान्‌

मग महाबाहू भीमाने घाईघाईने, कात टाकून सुटलेल्या विषारी सर्पांसारखे, रणांगणात कर्णावर दहा नाराच सोडले, हे भरतनंदना।

Verse 7

ते ललाटं विनिर्भिद्य सूतपुत्रस्य भारत | विविशुश्वोदितास्तेन वल्मीकमिव पन्नगा:,भारत! उनके चलाये हुए वे नाराच सूतपुत्रका ललाट छेद करके बाँबीमें सर्पोंके समान उसके भीतर घुस गये

हे भारत! त्याने सोडलेले ते नाराच सूतपुत्राच्या ललाटाला भेदून, वारुळात साप शिरावेत तसे, त्याच्या देहात घुसले।

Verse 8

ललाटस्थैस्ततो बाणै: सूतपुत्रो व्यरोचत । नीलोत्पलमयीं मालां धारयन्‌ वै यथा पुरा

मग ललाटात रुतलेल्या त्या बाणांनी सूतपुत्र तेजस्वी दिसू लागला—जसा तो पूर्वी मस्तकावर निळ्या कमळांची माळ घालून शोभत असे।

Verse 9

सो5तिविद्धो भृशं कर्ण: पाण्डवेन तरस्विना । रथकूबरमालम्ब्य न्यमीलयत लोचने,वेगवान्‌ पाण्डुपुत्र भीमके द्वारा अत्यन्त घायल कर दिये जानेपर कर्णने रथके कूबरका सहारा लेकर आँखें बंद कर लीं

वेगवान पांडव भीमाने अत्यंत जखमी केल्यावर कर्णाने रथाच्या कूबराचा आधार घेऊन डोळे मिटले।

Verse 10

स मुहूर्तात्‌ पुनः संज्ञां लेभे कर्ण: परंतप: । रुधिरोक्षितसर्वाड्र:ः क्रोधभाहारयत्‌ परम्‌

थोड्याच वेळात शत्रुसंतापक कर्णाला पुन्हा शुद्ध आली. त्याचे सर्व अंग रक्ताने भिजले होते आणि त्या अवस्थेत त्याच्या अंतःकरणात प्रचंड क्रोध उसळला।

Verse 11

ततः क्रुद्धो रणे कर्ण: पीडितो दृढ्धन्वना । वेग॑ं चक्रे महावेगो भीमसेनरथं प्रति

तेव्हा रणांगणात दृढधन्वा (भीमसेन) याने पीडित झालेला महावेगवान कर्ण क्रुद्ध झाला आणि प्रचंड वेगाने भीमसेनाच्या रथावर झेपावला।

Verse 12

तस्मै कर्ण: शतं राजन्निषूणां गार्ध्रवाससाम्‌ । अमर्षी बलवान क्रुद्ध: प्रेषयामास भारत,राजन्‌! भरतनन्दन! अमर्षशील एवं क्रोधमें भरे हुए बलवान्‌ कर्णने भीमसेनपर गीधके पंखवाले सौ बाण चलाये

राजन्, भरतनंदना! तेव्हा अमर्षशील, बलवान आणि क्रोधाने भरलेला कर्ण त्याच्यावर गिधाडाच्या पंखांनी सजलेले शंभर बाण सोडू लागला।

Verse 13

ततः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । समरे तमनादृत्य तस्य वीर्यमचिन्तयन्‌

तेव्हा समरात त्याला तुच्छ मानून, त्याच्या पराक्रमाची पर्वा न करता पांडव (भीमसेन) त्याच्यावर उग्र बाणवृष्टी करू लागला।

Verse 14

कर्णस्ततो महाराज पाण्डवं नवभि: शरै: । आजपघानोरससि क्रुद्धः क्ुद्धरूपं परंतप,शत्रुओंको संताप देनेवाले महाराज! तब कर्णने कुपित हो क्रोधमें भरे हुए पाण्डुपुत्र भीमसेनकी छातीमें नौ बाण मारे

शत्रूंना संताप देणाऱ्या महाराजा! तेव्हा क्रुद्धरूप धारण केलेल्या कर्णाने पांडव (भीमसेन) याच्या उरात नऊ बाण घुसवले।

Verse 15

तावुभौ नरशार्टूलौ शार्दूलाविव दंष्टिणौ । जीमूताविव चान्योन्यं प्रववर्षतुराहवे

ते दो नरशार्दूल दाढांनी युक्त दोन सिंहांसारखे परस्पर झुंजत होते; आणि आकाशातील दोन मेघांसारखे रणांगणात एकमेकांवर बाणांचा वर्षाव करीत होते।

Verse 16

तलशब्दरवैश्वैव त्रासयेतां परस्परम्‌ । शरजालैश्व विविधैस्त्रासयामासतुर्मुधे

संजय म्हणाला—ताडपत्रांच्या संकेतांचा कलकलाट आणि रणघोषाचा गर्जना यांमुळे दोन्ही सैन्ये परस्परांना भयभीत करू लागली. मग युद्धात विविध बाणजाळांनी ते एकमेकांना सतत त्रास देत राहिले.

Verse 17

ततो भीमो महाबाहु: सूतपुत्रस्य भारत

संजय म्हणाला—मग, हे भारत! महाबाहू भीम सूतपुत्र कर्णाकडे (वळला).

Verse 18

तदपास्य थनुश्छिन्नं सूतपुत्रो महारथ:

संजय म्हणाला—छिन्न झालेले ते धनुष्य बाजूला टाकून सूतपुत्र महारथी (कर्ण) पुन्हा रणास सज्ज झाला.

Verse 19

तदप्यथ निमेषार्धाच्चिच्छेदास्थ वृकोदर:

संजय म्हणाला—तेही वृकोदराने अर्ध्या निमेषात छेदून टाकले. अशाच रीतीने भीमसेनाने तिसरे, चौथे, पाचवे, सहावे, सातवे, आठवे, नववे, दहावे, अकरावे, बारावे, तेरावे, चौदावे, पंधरावे आणि सोळावे धनुष्यही कापून पाडले.

Verse 20

तृतीयं च चतुर्थ च पठ्चमं षष्ठमेव हि । सप्तमं चाष्टमं चैव नवमं दशमं तथा

संजय म्हणाला—त्याने तिसरे व चौथे, पाचवे व सहावे, सातवे व आठवे, तसेच नववे व दहावे धनुष्यही (त्याच वेगाने) कापून टाकले.

Verse 21

एकादश द्वादशं च त्रयोदशमथापि च । चतुर्दशं पडचदशं षोडशं च वृकोदर:

वृकोदर भीमसेनाने अर्ध्या निमेषातच अकरावा, बारावा, तेरावा, चौदावा, पंधरावा आणि सोळावा धनुष्यही छाटून टाकला. तसेच तिसऱ्या ते दहाव्या आणि पुढील धनुष्येही त्याने तुकडे तुकडे केली.

Verse 22

तथा सप्तदशं वेगादष्टादशमथापि वा । बहूनि भीमश्रिच्छेद कर्णस्यैवं धनूंषि हि,इतना ही नहीं, भीमने सत्रहवें, अठारहवें तथा और भी बहुत-से कर्णके धनुषोंको वेगपूर्वक काट दिया

इतकेच नव्हे; भीमाने वेगाने कर्णाचा सतरावा, अठरावा आणि आणखी अनेक धनुष्येही छाटून टाकली.

Verse 23

निमेषार्धात्‌ ततः कर्णो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत । दृष्टवा स कुरुसौवीरसिन्धुवीरबलक्षयम्‌

त्यानंतर कर्ण धनुष्य हातात घेऊन अर्ध्या निमेषातच स्थिर उभा राहिला. कुरु, सौवीर आणि सिंधु-वीरांच्या सैन्याचा क्षय त्याने पाहिला.

Verse 24

सवर्मध्वजशस्त्रैश्न पतितै: संवृतां महीम्‌ । हस्त्यश्वरथदेहां श्व गतासून्‌ प्रेक्ष्य सर्वश:

त्याने पाहिले—भूमी पडलेल्या कवचांनी, ध्वजांनी व अस्त्र-शस्त्रांनी आच्छादलेली आहे; आणि सर्वत्र हत्ती, घोडे व रथी यांची प्राणहीन शरीरे पडलेली आहेत.

Verse 25

सूतपुत्रस्य संरम्भाद्‌ दीप्तं वपुरजायत । इतनेपर भी कर्ण आधे ही निमेषमें दूसरा धनुष हाथमें लेकर खड़ा हो गया। कुरु

सूतपुत्र कर्णाच्या उग्र आवेशाने त्याचे शरीर जणू ज्वलंत झाले. मग त्याने सुवर्णविभूषित आपले महान धनुष्य ताणून धरले.

Verse 26

ततः क्रुद्ध: शरानस्यथन्‌ सूतपुत्रो व्यरोचत

तेव्हा क्रोधाने पेटून सूतपुत्र कर्णाने बाणांचा वर्षाव सुरू केला; दृढ निश्चयाने रणाला अधिक तीव्र करत तो पराक्रमाने तेजस्वी भासू लागला।

Verse 27

मरीचिविकचस्येव राजन्‌ भानुमतो वपु:

हे राजन्, त्याचे शरीर जणू प्रस्फुटित सूर्यकिरणांच्या पुंजासारखे तेजस्वी होते—रणाच्या उग्रतेतही ते विस्तारलेल्या प्रभेत असे झळकत होते, जणू अंधाराविरुद्ध स्वयं प्रकाश उभा आहे।

Verse 28

कराभ्यामाददानस्य संदधानस्य चाशुगान्‌

तो दोन्ही हातांनी बाण उचलून त्या वेगवान शरांना क्षणार्धात धनुष्यावर चढवीत व जोडीत असे—तत्काळ प्रहारास सज्ज, जणू रणधर्माच्या कठोरतेतही सरावसिद्ध शस्त्रकौशल्याचे मूर्त रूप।

Verse 29

अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमायुधम्‌

ते भयंकर आयुध अग्निचक्रासारखे होते—वर्तुळाकार मांडणीत फिरविलेले।

Verse 30

स्वर्णपुड्खा: सुनिशिता: कर्णचापच्युता: शरा:

सुवर्णपंखांनी युक्त, अतिशय तीक्ष्ण असे ते बाण कर्णाच्या धनुषातून सुटले।

Verse 31

ततः कनकपुड्खानां शराणां नतपर्वणाम्‌

त्यानंतर सुवर्णपक्षयुक्त, सांध्यांवर वाकलेल्या बाणांचा घनवर्षाव सुरू झाला.

Verse 32

बाणासनादाधिरथे: प्रभवन्ति सम सायका:

रथातील धनुषासनावर स्थित कर्णाकडून समतुल्य बाणांची अखंड धारा निघाली.

Verse 33

गार्ध्रपत्रानु शिलाधौतान्‌ कार्तस्वरविभूषितान्‌

ते गिधाडाच्या पिसांनी युक्त, दगडावर घासून गुळगुळीत केलेले, आणि शुद्ध सुवर्णाने विभूषित होते.

Verse 34

ते तु चापबलोद्धूता: शातकुम्भविभूषिता:

ते धनुष्याच्या बळाने झटकून सोडले गेले, आणि शातकुंभ—शुद्ध सुवर्णाने—विभूषित होते.

Verse 35

ते व्योम्नि रुक्मविकृता व्यकाशन्त सहस्रश:

ते आकाशात सहस्रोंनी झळाळून उठले, जणू सुवर्णाने घडविलेलेच.

Verse 36

चापादाधिरथेर्बाणा: प्रपतन्तश्नकाशिरे

संजय म्हणाला—अधिरथपुत्र कर्णाच्या धनुष्यातून बाण अखंड, मोजक्या व स्थिर प्रवाहाने पडत होते; युद्धाच्या निर्दय कोलाहलातही त्याच्या संयत धनुर्विद्येचे ते जणू दर्शन होते.

Verse 37

पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयद:

संजय म्हणाला—जसा पावसाळी मेघ अखंड जलधारांनी पर्वत झाकून टाकतो असे भासते, तसाच तेथे सर्वत्र बाणवृष्टीने सर्व काही आच्छादित झाल्यासारखे दिसत होते.

Verse 38

तत्र भारत भीमस्य बल वीर्य पराक्रमम्‌

तेथे, हे भरतवंशज, मी भीमाचे बल, वीर्य आणि पराक्रम वर्णन करीन, ज्यायोगे रणांगणातील त्याची कृत्ये यथार्थपणे समजतील.

Verse 39

तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम्‌

संजय म्हणाला—समुद्र उसळून उठावा तसे उधळलेले व वर उसळलेले ते बाणांचे वादळ वेगाने सर्वत्र पसरत गेले असे भासत होते.

Verse 40

रुक्मपृष्ठं महच्चापं भीमस्यासीद्‌ विशाम्पते

संजय म्हणाला—हे विशाम्पते, हे प्रजानाथ! भीमाकडे सुवर्णपृष्ठ असलेले एक महान धनुष्य होते. भीमसेन जेव्हा त्याची प्रत्यंचा ओढीत असे, तेव्हा ते धनुष्य मण्डलाकार होऊन जणू दुसऱ्या इंद्रधनुष्याप्रमाणे शोभत असे. त्यातून सुटणारे बाण जणू आकाश भरून टाकीत होते.

Verse 41

आकर्षान्मण्डली भूतं शक्रचापमिवापरम्‌ । तस्माच्छरा: प्रादुरासन्‌ पूरयन्त इवाम्बरम्‌

संजय म्हणाला—हे प्रजानाथ! भीमसेनाने सुवर्णपृष्ठ असलेले विशाल धनुष्य प्रत्यंचा ओढताच वर्तुळाकार झाले; ते जणू इंद्रधनुष्याचे दुसरे रूप भासले. त्यातून इतके बाण निघाले की जणू आकाशच भरून गेले.

Verse 42

सुवर्णपुड्खैर्भीमेन सायकैर्नतपर्वभि: । गगने रचिता माला काञ्चनीव व्यरोचत,भीमसेनने झुकी हुई गाँठ और सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे आकाशमें सोनेकी माला- सी रच डाली थी, जो बड़ी शोभा पा रही थी

संजय म्हणाला—भीमसेनाने वाकलेल्या सांध्यांचे आणि सुवर्णपंखांचे बाण सोडून आकाशात जणू सोन्याची माळच रचली; ती सुवर्णहारासारखी झळकत होती.

Verse 43

ततो व्योम्नि विषक्तानि शरजालानि भागश: । आहतानि व्यशीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभि:,उस समय भीमसेनके बाणोंसे आहत होकर आकाशमें फैले हुए बाणोंके जाल टुकड़े- टुकड़े होकर बिखर गये

त्यानंतर आकाशात पसरलेली बाणांची जाळी भीमसेनाच्या पंखधारी बाणांनी आघात होताच तुकडे-तुकडे होऊन विखुरली.

Verse 44

कर्णस्य शरजालौघैर्भीमसेनस्य चो भयो: । अग्निस्फुलिजड्गसंस्पर्शरञ्जोगतिभिराहवे

संजय म्हणाला—त्या युद्धात कर्ण आणि भीमसेन—दोन्ही बाजूंनी—सोडलेल्या बाणांचे घन प्रवाह एकमेकांना भिडत-घासत अग्नीच्या ठिणग्यांच्या वर्षावासारखे चमकत होते; त्यांच्या वेगाने रणभूमी जणू ज्वाळामय झाली होती.

Verse 45

तैस्तै: कनकपुड्खानां द्यौरासीत्‌ संवृता व्रजै: । कर्ण और भीमसेन दोनोंके बाणसमूह स्पर्श करनेपर आगकी चिनगारियोंके समान प्रतीत होते थे। अनायास ही उनकी युद्धमें सर्वत्र गति थी। सुवर्णमय पंखवाले उन बाणोंके समूहसे सारा आकाश छा गया था ।।

त्या त्या सुवर्णपंखांच्या बाणसमूहांनी संपूर्ण आकाश झाकले गेले. तेव्हा सूर्याचा प्रकाश स्पष्ट राहिला नाही आणि वाऱ्याचाही प्रवाह जणू थांबला.

Verse 46

स भीम॑ छादयन्‌ बाणै: सूतपुत्र: पृथग्विधै:

तेव्हा सूतपुत्र कर्णाने नानाविध बाणांची वर्षा करून रणाच्या घमासानात भीमाला जणू झाकून टाकले।

Verse 47

तयोर्विसृजतोस्तत्र शरजालानि मारिष

हे मारिष! तेथे त्या दोघांनी सतत शस्त्रे सोडल्यामुळे बाणांचे जाळे जाळे पसरले आणि रणभूमी दाटून भरली.

Verse 48

अन्योन्यशरसंस्पर्शात्‌ तयोर्मनुजसिंहयो:

त्या दोन्ही नरसिंहांच्या बाणांच्या परस्पर स्पर्श-संघर्षामुळे त्यांचा संग्राम अधिकच सघन होऊन समोरासमोरच्या द्वंद्वात बदलला.

Verse 49

तथा कर्ण: शितान्‌ बाणान्‌ कर्मारपरिमार्जितान्‌

तेव्हा कर्णाने लोहाराने घासून-पुसून झळाळवलेले तीक्ष्ण बाण सोडू लागला.

Verse 50

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैिकैकमशातयत्‌

ते बाण अजून आकाशात असतानाच त्याने आपल्या बाणांनी त्या एकेकाला घाव घालून तीन तुकडे केले.

Verse 51

विशेषयन्‌ सूतपुत्र॑ भीमस्तिषछ्ेति चाब्रवीत्‌ । परन्तु भीमसेनने अपनेको सूतपुत्रसे विशिष्ट सिद्ध करते हुए बाणोंद्वारा आकाशमें उन बाणोंमेंसे प्रत्येकके तीन-तीन टुकड़े कर डाले और कर्णसे कहा--“अरे! खड़ा रह” ।।

संजय म्हणाला— सूतपुत्र कर्णापेक्षा आपले श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी भीमसेनाने गर्जून म्हटले—“थांब! उभा राहा!” मग त्या पांडवाने पुन्हा उग्र बाणवृष्टी केली; आकाशात येणाऱ्या प्रत्येक बाणाचे तीन तुकडे करून तो कर्णाला समोरासमोर आव्हान देऊ लागला.

Verse 52

ततश्नट्चटाशब्दो गोधाघातादभूत्‌ तयो:

संजय म्हणाला— तेव्हा त्या दोघांच्या गोधाचर्माच्या दस्तानांच्या आघाताने “चटाचट” असा तीक्ष्ण कडकडाट झाला. त्याबरोबर तळहातांचा फटकारा, महाभयंकर सिंहनाद, रथचाकांची घरघर आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेची दारुण टंकारही कानांवर आदळू लागली.

Verse 53

तलशब्दश्न सुमहान्‌ सिंहनादश्न भैरव: । रथनेमिनिनादक्ष ज्याशब्दश्चैव दारुण:

संजय म्हणाला— तेव्हा अतिशय मोठा तळहातांचा आवाज, भैरव सिंहनाद, रथचाकांचा गडगडाट आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेची दारुण टंकार उठली.

Verse 54

योधा व्युपारमन्‌ युद्धाद्‌ दिदृक्षन्त: पराक्रमम्‌ । कर्णपाण्डवयो राजन्‌ परस्परवधैषिणो:,राजन! परस्पर वधकी इच्छा रखनेवाले कर्ण और भीमसेनके पराक्रमको देखनेकी अभिलाषासे समस्त योद्धा युद्धसे उपरत हो गये

संजय म्हणाला— राजन्! परस्पर वधाची इच्छा बाळगणाऱ्या कर्ण आणि पांडव (भीम) यांचा पराक्रम पाहण्याच्या उत्कंठेने सर्व योद्धे युद्धातून थांबले.

Verse 55

देवर्षिसिद्धगन्धर्वा: साधु साथ्वित्यपूजयन्‌ । मुमुचु: पुष्पवर्ष च विद्याधरगणास्तथा,देवता, ऋषि, सिद्ध, गन्धर्व और विद्याधरगण 'साधु-साधु” कहकर उन दोनोंकी प्रशंसा और फूलोंकी वर्षा करने लगे

संजय म्हणाला— देवर्षी, सिद्ध, गंधर्व आणि विद्याधरगण “साधु! साधु!” असे म्हणत त्या दोघांचे स्तवन करू लागले आणि पुष्पवृष्टी करू लागले.

Verse 56

ततो भीमो महाबाहु: संरम्भी दृढविक्रम: । अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शरैरविव्याध सूतजम्‌

तेव्हा महाबाहू, दृढविक्रम व क्रोधाने उद्दीप्त भीमाने आपल्या अस्त्रांनी कर्णाची अस्त्रे परतवून शरवृष्टीने सूतपुत्राला भेदून टाकले।

Verse 57

कर्णोडपि भीमसेनस्य निवार्येषून्‌ महाबल: । प्राहिणोन्नच नाराचानाशीविषसमान्‌ रणे,महाबली कर्णने भी रणक्षेत्रमें भीमसेनके बाणोंका निवारण करके उनके ऊपर विषैले सर्पोके समान नौ नाराच चलाये

महाबली कर्णानेही रणात भीमसेनाचे बाण परतवून विषारी सर्पांसारखे घातक असे नऊ नाराच त्याच्यावर सोडले।

Verse 58

तावद्धिरथ तान्‌ भीमो व्योम्नि चिच्छेद पत्रिभि: । नाराचान्‌ सूतपुत्रस्य तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

तेवढ्यात रथावर वेगवान भीमाने सूतपुत्राचे ते नाराच आकाशातच आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकले आणि म्हणाला—“थांब, थांब!”

Verse 59

भीमसेनने उतने ही बाणोंसे आकाशमें सूतपुत्रके सारे नाराच काट डाले और उससे कहा 'खड़ा रह, खड़ा रह” ।।

त्यानंतर महाबाहू भीमाने क्रुद्ध यमासारखा भयंकर, जणू दुसराच यमदंड असा एक दारुण बाण रथस्थ वीर कर्णावर सोडला।

Verse 60

तमापततन्तं चिच्छेद राधेय: प्रहसन्निव । त्रिभि: शरै: शरं राजन्‌ पाण्डवस्य प्रतापवान्‌,राजन्‌! अपने ऊपर आते हुए भीमसेनके उस बाणको प्रतापी राधानन्दन कर्णने तीन बाणोंद्वारा हँसते हुए-से काट डाला

राजन्! तो बाण त्याच्यावर झेपावत येताच प्रतापी राधेय कर्णाने जणू हसतच, आपल्या तीन बाणांनी पांडवाचा तो बाण छेदून टाकला।

Verse 61

पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । तस्य तान्याददे कर्ण: सर्वाण्यस्त्राण्यभीतवत्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा पांडव भीमाने पुन्हा भयंकर बाणवृष्टी सुरू केली; पण कर्णाने निर्भयपणे ती सर्व अस्त्रे झेलून त्यांचा प्रतिकार केला।

Verse 62

युध्यमानस्य भीमस्य सूतपुत्रो5स्त्रमायया । तस्येषुधी धनुर्ज्या च बाणै: संनतपर्वभि:

संजय म्हणाला—युद्धरत भीमावर सूतपुत्र कर्णाने अस्त्रकौशल्याच्या मायेनं, वाकड्या सांध्यांच्या अचूक बाणांनी, भीमाचे तरकस आणि धनुष्याची प्रत्यंचा छेदली।

Verse 63

रश्मीन्‌ योक्‍त्राणि चाश्रानां क्रुद्ध: कर्णो5च्छिनन्मृधे । तस्याश्चांश्व पुनर्हत्वा सूतं विव्याध पठचभि:

संजय म्हणाला—रणात क्रुद्ध कर्णाने घोड्यांच्या लगामांच्या व जू-रस्स्यांच्या दोऱ्या छेदल्या; मग ते घोडे मारून सारथीला पाच बाणांनी भेदले।

Verse 64

सो<पसृत्य द्रुतं सूतो युधामन्यो रथं ययौ । विहसन्निव भीमस्य क्रुद्ध: कालानलद्युति:

संजय म्हणाला—तो सारथी थोडा दूर सरकून वेगाने युधामन्यूच्या रथाकडे गेला; आणि कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी, क्रुद्ध होऊन, जणू भीमाची थट्टा करत पुढे सरसावला।

Verse 65

ध्वजं चिच्छेद राधेय: पताकां च व्यपातयत्‌ । सारथि वहाँसे भागकर तुरंत ही युधामन्युके रथपर चढ़ गया। इधर क्रोधमें भरे हुए कालाग्निके समान तेजस्वी राधापुत्र कर्णने भीमसेनका उपहास-सा करते हुए उनकी ध्वजा और पताकाको भी काट गिराया ।।

संजय म्हणाला—राधेय कर्णाने ध्वज छेदला आणि पताका पाडली; मग तो महाबाहु धनुष्य हातात घेऊन शक्ती (भाला) उचलू लागला।

Verse 66

तामाधिरथिरायस्त: शक्ति काउ्चनभूषणाम्‌

संजय म्हणाला—मग अधिरथपुत्र कर्ण पूर्ण सिद्ध होऊन सुवर्णभूषित शक्ती उचलून घेतली; रणभूमीच्या धर्मसंकटमय अंधारात, जिथे पराक्रम व दैव धर्माच्या मागण्यांशी झुंजतात, तेथे निर्णायक प्रहारासाठी तो अस्त्र सज्ज करू लागला।

Verse 67

सापतद्‌ दशधा छिज्ना कर्णस्य निशितै: शरै:

संजय म्हणाला—कर्णाच्या धारदार बाणांनी ती दहा तुकड्यांत छिन्नभिन्न होऊन खाली कोसळली; रणातील निर्दय नेमकेपणाचे ते चित्र होते—जिथे भ्रातृयुद्धाच्या धर्मभारातही पराक्रम व संकल्पच निकाल ठरवितात।

Verse 68

स चर्मादत्त कौन्तेयो जातरूपपरिष्कृतम्‌

संजय म्हणाला—मग कौन्तेयाने सुवर्णाने अलंकृत, सुशोभित चर्मढाल उचलली; रणधर्माशी बांधलेल्या योद्ध्याची सज्जता व शिस्तबद्ध धैर्य याचे ते चिन्ह होते।

Verse 69

तदस्य तरसा क्रुद्धों व्यधमच्चर्म सुप्रभम्‌

संजय म्हणाला—मग वेगाने व क्रोधाने पेटून त्याने त्या तेजस्वी चर्मढालीवर घाव घालून ती फोडून टाकली; हे असे की, बलाशी जोडलेला रोष रणाच्या गोंधळात सुरक्षित वाटणारेही भेदू पाहतो।

Verse 70

स विचर्मा महाराज विरथ: क्रोधमूर्च्छित:

संजय म्हणाला—हे महाराज, तो योद्धा ढालविहीन व रथविहीन होऊन क्रोधाच्या मूर्च्छेने ग्रासला गेला; रणाच्या कोलाहलात तो उग्र रोषाने प्रेरित झाला होता।

Verse 71

स धनु: सूतपुत्रस्य सज्यं छित्ता महानसि:

संजय म्हणाला—हे महाबाहो! सूतपुत्राचे सज्ज व सिद्ध धनुष्य छेदून तू खरोखरच आपले महत्त्व प्रकट केलेस।

Verse 72

ततः प्रहस्याधिरथिरन्यदादाय कार्मुकम्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा अधिरथपुत्र कर्ण मोठ्याने हसला आणि, हे राजन्, रणांगणात क्रुद्ध होऊन दुसरे धनुष्य हातात घेतले. कुंतीपुत्राचा वध करण्याच्या इच्छेने त्याने सुवर्णपक्षयुक्त अत्यंत तीक्ष्ण बाणांचे सहस्रों संधान केले.

Verse 73

शत्रुघ्नं समरे क्रुद्धों दृढज्यं वेगवत्तरम्‌ । व्यायच्छत्‌ स शरान्‌ कर्ण: कुन्तीपुत्रजिघांसया

संजय म्हणाला—हे महाराज! समरात क्रुद्ध झालेला कर्ण कुंतीपुत्राचा वध करण्याच्या इच्छेने दृढ प्रत्यंचेचे अधिक वेगवान धनुष्य ताणून त्यावर सुवर्णपक्षयुक्त अत्यंत तीक्ष्ण बाणांचे सहस्रों संधान करू लागला.

Verse 74

।। स वध्यमानो बलवान्‌ कर्णचापच्युतै: शरै:

संजय म्हणाला—मारला जात असूनही तो बलवान योद्धा कर्णाच्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी सर्व बाजूंनी भेदला जात होता.

Verse 75

वैहायसं प्राक्रमद्‌ वै कर्णस्य व्यथयन्मन: । कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा घायल किये जाते हुए बलवान्‌ भीमसेन कर्णके मनमें व्यथा उत्पन्न करते हुए उसे पकड़नेके लिये आकाशमें उछले || ७४ $ ।।

संजय म्हणाला—कर्णाच्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी जखमी झालेला असूनही बलवान भीमसेन कर्णाला पकडण्यासाठी आकाशात उडी मारून गेला; त्या धाडसाने कर्णाच्या मनात व्यथा व धास्ती निर्माण झाली. भीमाचे हे कृत्य पाहून संग्रामात विजय इच्छिणारा योद्धा (कर्ण) पुढे तसा प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 76

तं च दृष्टवा रथोपस्थे निलीन व्यथितेन्द्रियम्‌

संजय म्हणाला—रथाच्या पाटावर दबकून बसलेला, इंद्रिये व्याकुळ व अस्थिर झालेला त्याला पाहून (सर्वांनी) जाणले की युद्धधर्माच्या धक्क्याने व प्रहाराने त्याच्यावर भय व शोक दाटून आला आहे।

Verse 77

तदस्य कुरव: सर्वे चारणाश्ना भ्यपूजयन्‌

संजय म्हणाला—हे ऐकून व पाहून, सर्व कौरवांनी—चारणांसह—जयघोष व स्तुतीने त्याचा सन्मान केला।

Verse 78

स च्छिन्नथन्वा विरथ: स्वधर्ममनुपालयन्‌

संजय म्हणाला—धनुष्य तुटून आणि रथहीन होऊनही, तो स्वधर्म पाळीत राहिला; रणात क्षात्रधर्मातून तो ढळला नाही।

Verse 79

तद्‌ विह॒त्यास्य राधेयस्तत एनं समभ्ययात्‌

संजय म्हणाला—त्याला पाडून राधेय पुन्हा त्याच्याकडेच धावला; रणधर्माप्रमाणे क्षणभरही न थांबता त्याने हल्ला पुढे रेटला।

Verse 80

तौ समेतौ महाराज स्पर्धमानौ महाबलौ

संजय म्हणाला—महाराज, ते दोघे महाबली योद्धे समोरासमोर येऊन परस्पर बळाची स्पर्धा करीत रणात भिडले।

Verse 81

तयोरासीत्‌ सम्प्रहार: क्रुद्धयोर्नरसिंहयो:

तेव्हा क्रुद्ध नरसिंहांसारख्या त्या दोघांत घोर संग्राम माजला; रणतापात समोरासमोर येऊन ते एकमेकांवर तुटून पडले।

Verse 82

क्षीणशस्त्रस्तु कौन्तेय: कर्णेन समभिद्रुत:

कुंतीपुत्र भीमसेनाची सर्व अस्त्र-शस्त्रे संपून एकही आयुध उरले नाही, आणि कर्ण पूर्ववत् त्याच्यावर हल्ला चढवीत राहिला; तेव्हा रथाचा मार्ग अडविण्यासाठी भीमाने अर्जुनाने मारलेले पर्वतासारखे हत्ती तेथे पडलेले पाहून आड व अडथळा करण्याकरिता त्यांच्या मध्ये शिरकाव केला।

Verse 83

दृष्टवार्जुनहतान्‌ नागान्‌ पतितान्‌ पर्वतोपमान्‌ | रथमार्गविघातार्थ व्यायुध: प्रविवेश ह

संजय म्हणाला—अर्जुनाने मारलेले पर्वतासारखे हत्ती तेथे पडलेले पाहून, आयुधहीन भीमसेनाने रथांचा मार्ग अडविण्यासाठी त्यांच्या मध्ये प्रवेश केला। कर्णाच्या दडपणातही रणभूमीतील अवशेषांना ढाल करून त्याने प्रतिकाराचा उपाय निवडला।

Verse 84

हस्तिनां व्रजमासाद्य रथदुर्ग प्रविश्य च । पाण्डवो जीविताकाड्क्षी राधेयं नाभ्यहारयत्‌

संजय म्हणाला—हत्तींच्या कळपापाशी पोहोचून आणि रथ-दुर्गात शिरून, प्राणरक्षणाची इच्छा असलेल्या पांडवाने राधेय (कर्ण) याच्यावर प्रहार केला नाही।

Verse 85

हाथियोंके समूहमें पहुँचकर मानो वे रथके आक्रमणसे बचनेके लिये दुर्गके भीतर प्रविष्ट हो गये हों, ऐसा अनुभव करते हुए पाण्डुपुत्र भीम केवल अपने प्राण बचानेकी इच्छा करने लगे, उन्होंने राधापुत्र कर्णपर प्रहार नहीं किया ।।

हत्तींच्या समूहात पोहोचून जणू रथांच्या आक्रमणापासून वाचण्यासाठी दुर्गात शिरले आहेत असे भासले; पांडुपुत्र भीमाला तेव्हा केवळ प्राणरक्षणाचीच इच्छा झाली आणि त्यांनी राधापुत्र कर्णावर प्रहार केला नाही। पुढे धनंजयाच्या बाणांनी जखमी होऊनही व्यवस्था सावरण्याची आकांक्षा बाळगून, परपुरंजय पार्थाने आपला हत्ती सावरून उचलत दृढपणे मोर्चा धरला।

Verse 86

तमस्य विशिखेै: कर्णो व्यधमत्‌ कुज्जरं पुन:

संजय म्हणाला—कर्णाने आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी पुन्हा त्या हत्तीला घायाळ करून त्याचे तुकडे-तुकडे केले. मग पांडुनंदन भीमाने हत्तीचे छिन्न अवयव कर्णावर फेकू लागला. भूमीवर जे-जे पडलेले दिसे—रथांची चाके, घोड्यांची प्रेते आणि इतर वस्तू—त्या क्रोधाने उचलून तो कर्णावर भिरकावत असे; पण जे-जे फेकले जाई, ते सर्व कर्ण आपल्या धारदार बाणांनी छेदून टाकीत असे.

Verse 87

हस्त्यड्रान्यथ कर्णाय प्राहिणोत्‌ पाण्डुनन्दन: । चक्राण्यश्वांस्तथा चान्यद्‌ यद्‌ यत्‌ पश्यति भूतले

संजय म्हणाला—मग पांडुनंदनाने कर्णाकडे हत्तीचा एक प्रचंड देहखंड फेकला. तसेच रथांची चाके, मृत घोडे आणि भूमीवर जे-जे दिसे ते क्रोधाने उचलून कर्णावर भिरकावले; पण जे-जे फेकले गेले, ते सर्व कर्णाने आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी छेदून पाडले.

Verse 88

तत्‌ तदादाय चिक्षेप क्रुद्ध: कर्णाय पाण्डव: । तदस्य सर्व चिच्छेद क्षिप्तं क्षिप्तं शितैः शरै:

संजय म्हणाला—क्रुद्ध पांडव (भीम) जे-जे हाताशी मिळे ते उचलून कर्णावर फेकत राहिला. पण कर्णाने फेकलेली प्रत्येक वस्तू क्षणार्धात आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी कापून टाकली.

Verse 89

भीमो5पि मुष्टिमुद्यम्य वज्गर्भा सुदारुणाम्‌ । हन्तुमैच्छत्‌ सूतपुत्रं संस्मरन्नर्जुनं क्षणात्‌

संजय म्हणाला—भीमानेही अंगठा मुठीत दाबून वज्रासारखा अत्यंत भयंकर घाव उचलला आणि सूतपुत्र कर्णाला मारून टाकावे अशी इच्छा केली; पण त्याच क्षणी त्याला अर्जुनाची आठवण झाली. म्हणून सव्यसाची अर्जुनाने पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा जपत, समर्थ व बलवान असूनही, त्या वेळी भीमाने कर्णाचा वध केला नाही.

Verse 90

शक्तो5पि नावधीत्‌ कर्ण समर्थ: पाडुनन्दन: । रक्षमाण: प्रतिज्ञां तां या कृता सव्यसाचिना

संजय म्हणाला—समर्थ असूनही पांडुनंदनाने कर्णाचा वध केला नाही; कारण सव्यसाची (अर्जुन) यांनी पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा तो जपत होता.

Verse 91

तमेवं व्याकुलं भीम॑ भूयों भूय: शितै: शरै: । मूर्च्कयाभिपरीताड़मकरोत्‌ सूतनन्दन:,इस प्रकार वहाँ बाणोंके आघातसे व्याकुल हुए भीमसेनको सूतपुत्र कर्णने बारंबार अपने पैने बाणोंकी मारसे मूर्च्छित-सा कर दिया

संजय म्हणाला—बाणांच्या आघातांनी व्याकुळ झालेल्या भीमाला पाहून सूतनंदन कर्णाने पुन्हा पुन्हा तीक्ष्ण बाणांनी असे प्रहार केले की भीम मूर्च्छित झाल्यासारखा झाला।

Verse 92

व्यायुधं नावधीच्चैनं कर्ण: कुन्त्या वच: स्मरन्‌ । धनुषोअग्रेण तं कर्ण: सोभिद्रुत्य परामृशत्‌

कुंतीचे वचन स्मरून कर्णाने शस्त्रहीन भीमसेनाचा वध केला नाही; तो धावून जवळ गेला आणि धनुष्याच्या टोकाने केवळ स्पर्श केला.

Verse 93

भीमसेनका कर्णके रथपर हाथीकी लाश फेंकना धनुषा स्पृष्टमात्रेण क्रुद्ध: सर्प इव श्वसन्‌ । आच्चछिद्य स धनुस्तस्य कर्ण मूर्धन्यताडयत्‌

धनुष्याचा स्पर्श होताच तो क्रुद्ध सर्पासारखा फुत्कारू लागला; आणि कर्णाच्या हातातून धनुष्य हिसकावून त्याच्याच मस्तकावर आपटले.

Verse 94

ताडितो भीमसेनेन क्रोधादारक्तलोचन: । विहसन्निव राधेयो वाक्यमेतदुवाच ह,भीमसेनकी मार खाकर राधापुत्र कर्णकी आँखें लाल हो गयीं। उसने हँसते हुए-से यह बात कही--

भीमसेनाच्या प्रहाराने राधेय कर्णाचे डोळे क्रोधाने लाल झाले; तरीही तो जणू हसत हसत हे वचन बोलला.

Verse 95

पुन: पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च । अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर

तो पुन्हा पुन्हा शिवी देत म्हणाला—“अरे दाढी-मिशी नसलेला नपुंसक! अरे मूर्ख! अरे पोटभरू! तू अस्त्रविद्येत अगदी शून्य आहेस. युद्धाला घाबरणाऱ्या भित्र्या बालका—आता पुन्हा कधी युद्ध करू नकोस!”

Verse 96

यत्र भोज्यं बहुविध॑ भक्ष्यं पेयं च पाण्डव । तत्र त्वं दुर्मते योग्यो न युद्धेषु कदाचन

पांडवा! जिथे नानाविध भोज्य, भक्ष्य आणि पेय असतील, अरे दुर्मते, तिथेच तू राहण्यास योग्य आहेस; युद्धांत तू कधीही येऊ नकोस.

Verse 97

मूलपुष्पफलाहारो व्रतेषु नियमेषु च । उचिततस्त्वं वने भीम न त्वं युद्धविशारद:,“भीम! वनमें रहकर तू फल-मूल और फूल खाकर व्रत एवं नियम आदि पालन करनेके योग्य है। युद्धकौशल तुझमें नाममात्रको भी नहीं है

भीमा! वनात राहून मुळे, फुले व फळे खाऊन व्रत-नियम पाळणे तुला शोभते; पण तू युद्धात पारंगत नाहीस.

Verse 98

क्व युद्ध॑ क्व मुनित्वं च वनं गच्छ वृकोदर । न त्वं युद्धोचितस्तात वनवासरतिर्भवान्‌

वृकोदरा! युद्ध कुठे आणि मुनिवृत्ती कुठे? जा—जा, वनात निघून जा. ताता! तू युद्धास योग्य नाहीस; तुझे मन तर वनवासातच रमते.

Verse 99

(सूद त्वामहमाजाने मात्स्ये प्रेष्षफकारकम्‌ ।) सूदान्‌ भृत्यजनान्‌ दासांस्त्वं गृहे त्वरयन्‌ भृशम्‌ । योग्यस्ताडयितु क्रोधाद्‌ भोजनार्थ वृकोदर

सूत! मी तुला चांगले ओळखतो—मत्स्यदेशात तू छद्मवेषाने नोकर होऊन स्वयंपाकी राहिलास. वृकोदरा! घरात स्वयंपाकी, भृत्य आणि दासांना जेवणासाठी फार घाई करीत, रागाने त्यांना झापणे व मारहाण करणे—यास तूच योग्य आहेस.

Verse 100

मुनिर्भूत्वाथवा भीम फलान्यादत्स्व दुर्मते । वनाय व्रज कौन्तेय न त्वं युद्धविशारद:,“दुर्मति कुन्तीकुमार भीम! अथवा तू मुनि होकर वनमें चला जा। वहाँ इधर-उधरसे फल ले आ और खा। तू युद्धमें निपुण नहीं है

दुर्मते कौन्तेय भीमा! हवे तर मुनी होऊन वनात निघून जा; तिथे इकडून-तिकडून फळे गोळा करून खा. तू युद्धात पारंगत नाहीस.

Verse 101

फलमूलाशने शक्तस्त्वं तथातिथिपूजने । न त्वां शस्त्रसमुद्योगे योग्यं मन्‍न्ये वृकोदर,“वृकोदर! तू फल-मूल खाने और अतिथिसत्कार करनेमें समर्थ है। मैं तुझे हथियार उठानेके योग्य नहीं मानता'

संजय म्हणाला— “वृकोदर! तू फल-मूल खाऊन राहणे आणि अतिथीपूजन करण्यात समर्थ आहेस; पण युद्धकार्यांत शस्त्र उचलण्यास तू योग्य आहेस असे मला वाटत नाही.”

Verse 102

कौमारे यानि वृत्तानि विप्रियाणि विशाम्पते । तानि सर्वाणि चाप्येव रूक्षाण्यश्रावयद्‌ भूशम्‌

संजय म्हणाला— “प्रजापालक राजन्! कर्णाच्या बाल्यकाळातील जे अप्रिय प्रसंग घडले होते, ते सर्व त्याने सांगितले आणि त्यावरच भर देऊन अनेक रूक्ष, कटु वाक्ये ऐकविली.”

Verse 103

अथीैनं तत्र संलीनमस्पृशद्‌ धनुषा पुनः । प्रहसंश्व॒ पुनर्वाक्यं भीममाह वृषस्तदा,तत्पश्चात्‌ वहाँ छिपे हुए भीमसेनका कर्णने पुनः धनुषसे स्पर्श किया और उस समय उनका उपहास करते हुए फिर कहा--

संजय म्हणाला— “यानंतर तिथे लपून पडलेल्या भीमसेनाला कर्णाने पुन्हा धनुष्याने स्पर्श केला; आणि उपहास करत वृष (कर्ण) ने भीमाला पुन्हा कटु वचन बोलले.”

Verse 104

योद्धव्यं मारिषान्यत्र न योद्धव्यं च मादृशै: । मादृशैर्युध्यमानानामेतच्चान्यच्च विद्यते

संजय म्हणाला— “आर्य! इथे तुला इतरांशी युद्ध करावे, माझ्यासारख्या वीरांशी नव्हे. माझ्यासारख्या योद्ध्यांशी झुंज देणाऱ्यांची अशीच—किंवा याहूनही वाईट—दशा होते.”

Verse 105

गच्छ वा यत्र तौ कृष्णौ तौ त्वां रक्षिष्यतो रणे । गृहं वा गच्छ कौन्तेय कि ते युद्धेन बालक

संजय म्हणाला— “हवे तर जिथे ते दोघे—श्रीकृष्ण आणि अर्जुन—आहेत तिथे जा; रणांगणात ते तुझे रक्षण करतील. नाहीतर, कुन्तीपुत्रा, घरी परत जा. बाळा, तुला युद्धाचा काय उपयोग?”

Verse 106

कर्णस्य वचन श्रुत्वा भीमसेनो5तिदारुणम्‌ । उवाच कर्ण प्रहसन्‌ सर्वेषां शुण्वतां वच:,कर्णके ये अत्यन्त कठोर वचन सुनकर भीमसेन ठठाकर हँस पड़े और सबके सुनते हुए उससे इस प्रकार बोले---

संजय म्हणाला—कर्णाची अत्यंत कठोर वचने ऐकून भीमसेन जोराने हसला आणि सर्वांच्या ऐकण्यात कर्णाला प्रत्युत्तर देत असे म्हणाला।

Verse 107

जितस्त्वमसकृद्‌ दुष्ट कत्थसे कि वृथा55त्मना । जयाजयीौ महेन्द्रस्य लोके दृष्टौ पुरातनै:

संजय म्हणाला—अरे दुष्टा! मी तुला वारंवार जिंकले आहे; मग तू व्यर्थ स्वतःचीच स्तुती का करतोस? या लोकी पूर्वजांनी महेंद्र (इंद्र) यालाही कधी जय तर कधी पराजय होताना पाहिले आहे।

Verse 108

मल्लयुद्ध॑ मया सार्ध कुरु दुष्कुलसम्भव । महाबलो महाभोगी कीचको निहतो यथा

संजय म्हणाला—ये, हे दुष्कुलसम्भव कुरु! माझ्याशी मल्लयुद्ध कर. मी महाबली आहे, सामर्थ्याचा भोग घेणारा आहे; कीचक जसा मारला गेला, तसाच मी तुलाही पाडीन।

Verse 109

भीमस्य मतमाज्ञाय कर्णो बुद्धिमतां वर:

संजय म्हणाला—भीमाचा हेतू जाणून, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ कर्णाने प्रत्युत्तर दिले।

Verse 110

एवं तं॑ विरथं कृत्वा कर्णो राजन्‌ व्यकत्थयत्‌

संजय म्हणाला—राजन्! अशा रीतीने भीमसेनाला विरथ करून कर्णाने केशव व अर्जुनासमोर उघडपणे आत्मस्तुती केली. तेव्हा श्रीकृष्णाच्या प्रेरणेने कपिध्वज अर्जुनाने शिळेवर घासून धार लावलेले अनेक तीक्ष्ण बाण सूतपुत्र कर्णावर सोडले।

Verse 111

प्रमुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मन: । ततो राजन्‌ शिलाधौतान्‌ शरान्‌ शाखामृगध्वज:

वृष्णिसिंह आणि महात्मा पार्थ यांच्या अगदी अग्रभागी, हे राजन्, तेव्हा शाखामृगध्वजाने जणू दगडावर धार लावल्याप्रमाणे तीक्ष्ण बाण सोडले।

Verse 112

ततः पार्थभुजोत्सृष्टा: शरा: कनकभूषणा:

त्यानंतर पार्थाच्या भुजेतून सुटलेले सुवर्णभूषित बाण वेगाने पुढे धावले।

Verse 113

स भुजड्जैरिवाविष्टेगाण्डीवप्रेषितै:ः शरै:

गाण्डीवातून सुटलेल्या बाणांनी तो जणू सर्पांनी वेढल्याप्रमाणे आच्छादित झाला।

Verse 114

स च्छिन्नधन्वा भीमेन धनंजयशराहत:

भीमाने त्याचे धनुष्य छिन्न केले; आणि धनंजयाच्या बाणांनी आहत होऊन तो रणदडपणात निरस्त्र झाला।

Verse 115

भीमो<पि सात्यकेर्वाहं समारुह्म नरर्षभ:

नरश्रेष्ठ भीमही सात्यकीच्या रथावर आरूढ झाला।

Verse 116

ततः कर्ण समुद्दिश्य त्वरमाणो धनंजय:

तेव्हा धनंजय (अर्जुन) निर्धाराने वेगाने कर्णाला उद्देशून, रणाच्या घमासानात त्या महाबली प्रतिस्पर्ध्याकडे आपला हेतू वळवू लागला।

Verse 117

स गरुत्मानिवाकाशे प्रार्थयन्‌ भुजगोत्तमम्‌

तो आकाशात गरुडासारखा झेपावत, भुजंगश्रेष्ठाला शोधीत त्याचा पाठलाग करू लागला—रणाच्या उग्रतेत एकाग्र निर्धाराने।

Verse 118

तमन्तरिक्षे नाराचं द्रौणिश्षिच्छेद पत्रिणा

तो नाराच अजून अंतरिक्षात असतानाच द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) ने पिसांनी युक्त बाणाने तो छेदून टाकला—रणकौशल्याचे असे दर्शन, जिथे क्षणात तीक्ष्ण दृष्टी आणि शिस्तबद्ध कौशल्य जीवन-मरण ठरवते।

Verse 119

ततो द्रौणिं चतुःषष्ट्या विव्याध कुपितोर्डर्जुन:

मग क्रोधाने पेटलेला अर्जुन द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) याला चौसष्ट बाणांनी भेदू लागला—आणि रणाची उग्रता अधिकच वाढली।

Verse 120

स तु मत्तगजाकीर्णमनीकं रथसंकुलम्‌

परंतु तो व्यूह मत्त हत्तींच्या गर्दीने भरून गेला होता आणि रथांनी ठासून गच्च झाला होता—जणू युद्धाचा उन्माद, जिथे अनियंत्रित बळ आणि शस्त्रांची रेट व्यवस्था व संयमावर मात करतात।

Verse 121

ततः सुवर्णपृष्ठानां चापानां कूजतां रणे

संजय म्हणाला—तेव्हा रणांगणात सुवर्णपृष्ठ धनुष्यांचा कूजननाद घुमू लागला; तो युद्धाचा अशुभ, चेतवणारा नाद होता—योद्ध्यांचा निर्धार आणि शस्त्र उचलताच हिंसेची अपरिवर्तनीय गती सूचित करणारा।

Verse 122

धनंजयस्तथा यान्तं पृष्ठतो द्रौणिमभ्यगात्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा धनंजय अर्जुन, मागे सरकत असलेल्या द्रौणि (अश्वत्थामा)च्या पाठीमागून पुढे जाऊन त्याच्याजवळ पोहोचला; युद्धाच्या अखंड प्रवाहात त्याने पाठलाग घट्ट केला—कारण घातक शत्रूला रोखणे हेच कर्तव्य, संकोच नव्हे।

Verse 123

विदार्य देहान्‌ नाराचैर्नरवारणवाजिनाम्‌

संजय म्हणाला—तीक्ष्ण नाराच बाणांनी त्याने मनुष्य, हत्ती आणि घोड्यांची शरीरे विदीर्ण केली; हे युद्धाच्या निर्दय वेगाचे चित्र होते—जिथे कौशल्य अंधाधुंद विनाशशक्ती बनून सजीवांना चिरडते आणि संहारात धर्माची मर्यादा तपासते।

Verse 124

कड्कबर्हिणवासोभिर्बलं व्यधमदर्जुन: । उस समय उन्होंने कंक और मोरकी पाँखोंसे युक्त नाराचोंद्वारा घोड़ों, हाथियों और मनुष्योंके शरीरोंको विदीर्ण करके सारी सेनाको तहस-नहस कर दिया ।।

संजय म्हणाला—कंकपक्ष आणि मोरपिसांनी युक्त बाणांनी अर्जुनाने त्या सैन्याला चिरडून टाकले। हे भरतश्रेष्ठ, घोडे, हत्ती आणि मनुष्यांनी भरलेल्या त्या वाहिनीची शरीरे विदीर्ण करून त्याने तिला पूर्णतः नष्ट केले, रणांगणात धुळीस मिळवले।

Verse 125

पाकशासनिरायत्त: पार्थ: स निजघान ह,भरतश्रेष्ठ] उस समय सावधान हुए इन्द्रकुमार कुन्तीपुत्र अर्जुनने हाथी, घोड़ों और मनुष्योंसे भरी हुई उस सेनाका संहार कर डाला

संजय म्हणाला—तेव्हा पाकशासन (इंद्र) यांच्या आश्रय व प्रेरणेने पार्थ अर्जुनाने हत्ती, घोडे व मनुष्यांनी भरलेल्या त्या सैन्याला ठार मारून रणाच्या घमासानात त्याचा विनाश केला; यात दैवी साहाय्याने युक्त पराक्रमाची भयानक कार्यक्षमता दिसते, जी धर्मयुद्धाच्या कठोर चौकटीतच वापरली जाते।

Verse 139

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमकर्णयुद्धे एकोनचत्वारिंशदिधिकशततमो<ध्याय:

संजय म्हणाला—अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, जयद्रथवधपर्वाच्या अंतर्गत, भीम व कर्ण यांच्या युद्धाचे वर्णन करणारा एकशे एकोणचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 163

अन्योन्यं समरे क़रुद्धो कृतप्रतिकृतेषिणौ । वे अपनी हथेलियोंके शब्दसे एक-दूसरेको डराते हुए युद्धसस्‍्थलमें विविध बाणसमूहोंद्वारा परस्पर त्रास पहुँचा रहे थे। वे दोनों वीर समरमें कुपित हो एक-दूसरेके किये हुए प्रहारका प्रतीकार करनेकी अभिलाषा रखते थे

रणभूमीत ते दोघेही परस्परांवर क्रुद्ध झाले होते आणि केलेल्या प्रहाराचा प्रतिकार करण्याची इच्छा बाळगत होते. आपल्या तळहातांच्या ध्वनीने एकमेकांना भयभीत करीत, विविध बाणसमूहांनी ते परस्परांना त्रास देत होते.

Verse 176

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ननाद परवीरहा । भरतनन्दन! तब शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाबाहु भीमसेनने क्षुरप्रके द्वारा सूतपुत्रके धनुषको काटकर बड़े जोरसे गर्जना की

संजय म्हणाला—क्षुरप्र बाणाने धनुष्य छेदून परवीरसंहारक गर्जला. भरतनंदना! तेव्हा महाबाहु भीमसेनाने क्षुरप्राने सूतपुत्राचे धनुष्य कापून मोठ्या जोराने सिंहनाद केला.

Verse 183

अन्यत्‌ कार्मुकमादत्त भारघ्नं वेगवत्तरम्‌ | तब महारथी सूतपुत्र कर्णने उस कटे हुए धनुषको फेंककर भार निवारण करनेमें समर्थ और अत्यन्त वेगशाली दूसरा धनुष हाथमें लिया

संजय म्हणाला—कापलेले धनुष्य दूर फेकून महारथी सूतपुत्र कर्णाने भार पेलण्यास समर्थ व अधिक वेगवान असे दुसरे धनुष्य हातात घेतले.

Verse 253

भीम प्रैक्षत राधेयो घोरं घोरेण चक्षुषा । उस समय राधानन्दन कर्णने कुपित हो अपने सुवर्णभूषित विशाल धनुषकी टंकार करते हुए भयानक भीमसेनको घोर दृष्टिसे देखा

संजय म्हणाला—त्या वेळी राधेय कर्ण क्रोधाने पेटून उठला; सुवर्णभूषित विशाल धनुष्याची टंकार करीत तो भयानक भीमसेनाकडे घोर नजरेने पाहू लागला.

Verse 263

मध्यंदिनगतोडर्चिष्मान्‌ शरदीव दिवाकर: । तत्पश्चात्‌ सूतपुत्र कुपित हो बाणोंकी वर्षा करता हुआ शरत्कालके दोपहरके तेजस्वी सूर्यकी भाँति शोभा पाने लगा

संजय म्हणाला—शरद्‌ऋतूतील मध्यान्हीच्या तेजस्वी सूर्याप्रमाणे सूतपुत्र कर्ण तेव्हा क्रोधाने पेटून उठला आणि बाणांची वर्षा करू लागला; त्या उग्र पराक्रमात तो मध्यान्हीच्या शरद्-सूर्यासारखा दाहक तेजाने शोभू लागला।

Verse 283

कर्षतो मुज्चतो बाणान्‌ नान्तरं ददृशे रणे । उस रणभूमिमें दोनों हाथोंसे बाणोंको लेते, धनुषपर रखते, खींचते और छोड़ते हुए कर्णके इन कार्योंमें कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था

संजय म्हणाला—रणांगणात कर्ण बाण हातात घेणे, धनुष्यावर बसवणे, ओढणे आणि सोडणे—या सर्व क्रियांमध्ये काहीही फरक दिसत नव्हता; जणू ते सर्व एकाच अखंड, समसमान गतीने घडत होते।

Verse 296

कर्णस्यासीन्महीपाल सव्यदक्षिणमस्यत: । भूपाल! दायें-बायें बाण चलाते हुए कर्णका मण्डलाकार धनुष अग्निचक्रके समान भयंकर प्रतीत होता था

संजय म्हणाला—महाराज! उजव्या-डाव्या दोन्ही हातांनी बाण सोडताना कर्णाचे मण्डलाकार फिरणारे धनुष्य प्रज्वलित अग्निचक्रासारखे भयंकर भासत होते।

Verse 303

प्राच्छादयन्महाराज दिश: सूर्यस्य च प्रभा: । महाराज! कर्णके धनुषसे छूटे हुए सुवर्णमय पंखवाले अत्यन्त तीखे बाणोंने सम्पूर्ण दिशाओं तथा सूर्यकी प्रभाको भी ढक दिया

संजय म्हणाला—महाराज! कर्णाच्या धनुषातून सुटलेले सुवर्णपंखांचे अत्यंत तीक्ष्ण बाण इतके दाट झाले की त्यांनी सर्व दिशा आणि सूर्याची प्रभाही झाकून टाकली।

Verse 316

धनुश्ष्युतानां वियति ददृशे बहुधा व्रज: । तदनन्तर धनुषसे छूटे हुए झुकी हुई गाँठ तथा सुवर्णमय पंखवाले बहुत-से बाणोंके समूह आकाशमें दृष्टिगोचर होने लगे

संजय म्हणाला—आकाशात धनुषातून सुटलेल्या बाणांचे समूह अनेक दिशांनी दिसू लागले; त्यानंतर झुकलेल्या नाळीचे (गाठीचे) आणि सुवर्णपंखांचे असंख्य बाणांचे गुच्छही नभात दृष्टिगोचर झाले।

Verse 326

श्रेणीकृता व्यरोचन्त राजन्‌ क्रौज्चा इवाम्बरे । राजन! अधिरथपुत्रके धनुषसे जो बाण छूटते थे, वे श्रेणीबद्ध होकर आकाशगमें क्रौंच पक्षियोंके समान सुशोभित होते थे

संजय म्हणाला—राजन्, अधिरथपुत्राच्या धनुषातून सुटलेले बाण जेव्हा रांगेत रांगेत निघत, तेव्हा ते आकाशात क्रौंच पक्ष्यांच्या पंक्तीसारखे शोभून दिसत होते।

Verse 336

महावेगानू्‌ प्रदीप्ताग्रान्‌ मुमोचाधिरथि: शरान्‌ | सूतपुत्रने गीधके पाँखवाले, शिलापर तेज किये, सुवर्णभूषित, महान्‌ वेगशाली और प्रज्वलित अग्र-भागवाले बहुत-से बाण छोड़े

संजय म्हणाला—सूतपुत्राने गिधाडाच्या पिसांनी युक्त, दगडावर धार लावलेले, सुवर्णभूषित, महावेगाने धावणारे व ज्वलंत अग्रभाग असलेले अनेक बाण सोडले।

Verse 343

अजस्रमपतन्‌ बाणा भीमसेनरयथं प्रति । धनुषके बलसे उठे हुए वे सुवर्णभूषित बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिर रहे थे

संजय म्हणाला—धनुष्याच्या बळाने उडवलेले ते सुवर्णभूषित बाण भीमसेनाच्या रथावर अखंड, निरंतर कोसळत होते।

Verse 356

शलभानामिव व्राता: शरा: कर्णसमीरिता: । कर्णके चलाये हुए सहस्रों सुवर्गणमय बाण आकाशकमें टिड्डीदलोंके समान प्रकाशित हो रहे थे

संजय म्हणाला—कर्णाने चालवलेले सहस्रों सुवर्णमय बाण आकाशात टोळधाडीप्रमाणे उजळून दिसत होते।

Verse 366

एको दीर्घ इवात्यर्थमाकाशे संस्थित: शर: । सूतपुत्रके धनुषसे गिरते हुए बाण ऐसी शोभा पा रहे थे, मानो एक ही अत्यन्त विशाल- सा बाण आकाशमें खड़ा हो

संजय म्हणाला—सूतपुत्राच्या धनुषातून सुटणारे बाण अशी शोभा धारण करीत होते की जणू आकाशात एकच अत्यंत विशाल, दीर्घ बाण स्थिर उभा आहे।

Verse 373

कर्ण: प्राच्छादयत्‌ क्रुद्धों भीमं सायकवृष्टिभि: । क्रोधमें भरे हुए कर्णने अपने बाणोंकी वर्षासे भीमसेनको उसी प्रकार आच्छादित कर दिया, जैसे बादल जलकी धाराओंसे पर्वतको ढक देता है

संजय म्हणाला—क्रोधाने पेटलेल्या कर्णाने बाणांच्या वर्षावाने भीमसेनाला असे झाकून टाकले, जसे जलधारांनी भरलेला मेघ पर्वताला आच्छादित करतो।

Verse 386

व्यवसायं च पुत्रास्ते ददुशु:ः सहसैनिका: । भारत! वहाँ सैनिकोंसहित आपके पुत्रोंने भीमसेनके बल, वीर्य, पराक्रम और उद्योगको देखा

संजय म्हणाला—हे भारत! तेथे तुमच्या पुत्रांनीही, सैन्यासह, भीमसेनाचा निर्धार, बल, वीर्य, पराक्रम आणि अखंड उद्योग पाहिला।

Verse 453

शरजालावृते व्योम्नि न प्राज्ञायत किंचन । उस समय न तो सूर्यका पता चलता था और न वायु ही चल पाती थी। बाणोंके समूहसे आच्छादित हुए आकाशगमें कुछ भी जान नहीं पड़ता था

संजय म्हणाला—बाणांच्या जाळ्याने आकाश झाकले गेले तेव्हा काहीच कळत नव्हते। त्या वेळी सूर्य दिसत नव्हता आणि वाऱ्यालाही जणू वाहता येत नव्हते; इतकी ती बाणवृष्टी होती।

Verse 463

उपारोहदनादृत्य तस्य वीर्य महात्मन: । सूतपुत्र कर्ण नाना प्रकारके बाणोंद्वारा भीमसेनको आच्छादित करता हुआ उन महामनस्वी वीरके पराक्रमका तिरस्कार करके उनपर चढ़ आया

संजय म्हणाला—त्या महामनस्वी वीराचे सामर्थ्य न मानता, सूतपुत्र कर्ण नानाविध बाणांनी भीमसेनाला आच्छादित करीत, त्याच्या पराक्रमाचा तिरस्कार करून त्याच्यावर धावून आला।

Verse 473

वायुभूतान्यदृश्यन्त संसक्तानीतरेतरम्‌ । माननीय नरेश! उन दोनोंके छोड़े हुए बाणसमूह वहाँ परस्पर सटकर अत्यन्त वेगके कारण वायुस्वरूप दिखायी देते थे

संजय म्हणाला—माननीय नरेश! त्या दोघांनी सोडलेले बाणसमूह तेथे परस्पर गुंतून, अत्यंत वेगामुळे, वाऱ्यासारखेच भासत होते।

Verse 486

आकाशे भरतश्रेष्ठ पावक: समजायत । भरतश्रेष्ठ! उन दोनों पुरुषसिंहोंके बाणोंके परस्पर टकरानेसे आकाशमें आग प्रकट हो जाती थी

संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! आकाशातच जणू अग्नी प्रकट झाला. भरतप्रवर! त्या दोन पुरुषसिंहांचे बाण परस्परांवर आदळताच वर गगनात ज्वाळा दिसू लागत.

Verse 493

सुवर्णविकृतान्‌ क्रुद्ध: प्राहिणोद्‌ वधकाड्क्षया । कर्णने कुपित होकर भीमसेनके वधकी इच्छासे सुनारके माँजे हुए सुवर्णभूषित तीखे बाणोंका प्रहार किया

संजय म्हणाला—क्रोधाने पेटून आणि वधाची इच्छा धरून कर्णाने सोनाराने घासून-घडविल्याप्रमाणे परिष्कृत, सुवर्णभूषित, अत्यंत तीक्ष्ण बाण भीमसेनावर सोडले.

Verse 513

अमर्षी बलवान क्रुद्धो दिधक्षन्निव पावक: । फिर क्रोध एवं अमर्षमें भरे हुए बलवान्‌ भीमसेनने जलानेकी इच्छावाले अग्निदेवके समान भयंकर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

संजय म्हणाला—अमर्षाने भरलेला व क्रोधाने प्रज्वलित झालेला बलवान भीमसेन, जाळण्याची इच्छा असलेल्या अग्निदेवाप्रमाणे, भयंकर बाणांची वर्षा करू लागला.

Verse 653

तां व्यवासृजदाविध्य क्रुद्धः कर्णरथं प्रति । धनुष कट जानेपर कुपित हुए महाबाहु भीमसेनने शक्ति हाथमें ली और उसे घुमाकर कर्णके रथपर दे मारा

संजय म्हणाला—धनुष्य तुटल्याने संतप्त झालेला महाबाहु भीमसेन क्रोधाने शक्ती हातात घेऊन ती फिरवून कर्णाच्या रथावर फेकून मारली.

Verse 666

आपतत्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभि: शरै: । कर्ण कुछ थक-सा गया था, तो भी उसने बहुत बड़ी उल्काके समान अपनी ओर आती हुई उस सुवर्णभूषित शक्तिको दस बाणोंसे काट दिया

संजय म्हणाला—कर्ण जरी काहीसा थकला होता, तरीही महाउल्केसारखी धावून येणारी ती सुवर्णभूषित शक्ती त्याने दहा बाणांनी छेदून टाकली.

Verse 676

अस्यतः: सूतपुत्रस्य मित्रार्थे चित्रयोधिन: । मित्रके हितके लिये विचित्र युद्ध करनेवाले तथा बाणप्रहारमें तत्पर सूतपत्र कर्णके तीखे बाणोंसे दस टुकड़ोंमें कटकर वह शक्ति धरतीपर गिर पड़ी

संजय म्हणाला—मित्राच्या हितासाठी अद्भुत पराक्रम करणारा सूतपुत्र कर्ण, बाणप्रहारास सदैव तत्पर राहून, आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी त्या शक्तीचे दहा तुकडे करून ती भूमीवर पाडून देतो।

Verse 683

खडगं चान्यतरप्रेप्सु्मत्योरग्रे जयस्य वा । तब कुन्तीकुमार भीमसेनने युद्धमें सम्मुख मृत्यु अथवा विजय इन दोमेंसे एकका निश्चिररूपसे वरण करनेकी इच्छा रखकर ढाल और सुवर्णभूषित तलवार हाथमें ले ली

संजय म्हणाला—तेव्हा कुंतीपुत्र भीमसेनाने युद्धात दोन निश्चित गोष्टींपैकी एक—समोरासमोर मृत्यू किंवा विजय—यापैकी एक निवडण्याचा दृढ निश्चय करून ढाल व सुवर्णभूषित तलवार हातात घेतली।

Verse 696

शरैर्बहुभिरत्युग्रै: प्रहसन्निव भारत । भारत! उस समय क्रोधमें भरे हुए कर्णने हँसते हुए-से वेगपूर्वक बहुत-से अत्यन्त भयंकर बाण मारकर भीमसेनकी चमकीली ढाल नष्ट कर दी

संजय म्हणाला—हे भारत! तेव्हा क्रोधाने भरलेला कर्ण जणू हसतच वेगाने अत्यंत भयंकर असे अनेक बाण सोडून भीमसेनाची चमचमीत ढाल नष्ट करून टाकतो।

Verse 703

असिं प्रासृजदाविध्य त्वरन्‌ कर्णरथं प्रति | महाराज! ढाल और रथसे रहित हुए भीमसेनने क्रोधसे आतुर हो बड़ी उतावलीके साथ कर्णके रथपर तलवार घुमाकर चला दी

संजय म्हणाला—महाराज! तेव्हा ढाल व रथ नसतानाही क्रोधाने व्याकुळ झालेला भीमसेन मोठ्या उतावळेपणाने कर्णाच्या रथाकडे तलवार फिरवून झेपावून टाकतो।

Verse 716

पपात भुवि राजेन्द्र क्रुद्ध: सर्प इवाम्बरात्‌ । राजेन्द्र! वह बड़ी तलवार आकाशसे कुपित सर्पकी भाँति आकर सूतपुत्र कर्णके प्रत्यंचासहित धनुषको काटती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी

संजय म्हणाला—राजेंद्र! ती मोठी तलवार आकाशातून क्रुद्ध सर्पासारखी येऊन सूतपुत्र कर्णाचे प्रत्यंचेसहित धनुष्य कापून भूमीवर पडली।

Verse 753

लयमास्थाय राधेयो भीमसेनमवज्चयत्‌ । संग्राममें विजय चाहनेवाले भीमसेनका वह चरित्र देख राधापुत्र कर्णने अपना अंग सिकोड़कर भीमसेनके आक्रमणको विफल कर दिया

संजय म्हणाला—राधेय कर्णाने लय साधून भीमसेनाला आवरले आणि त्याच्यावर वरचढ झाला. संग्रामात विजयाची इच्छा बाळगून उग्र झालेल्या भीमाचे ते चरित्र पाहून राधापुत्र कर्णाने संयमाने देह आकसून भीमाचा आघात निष्फळ केला.

Verse 766

ध्वजमस्य समासाद्य तस्थौ भीमो महीतले । कर्णकी सारी इन्द्रियाँ व्यथित हो गयी थीं। वह रथके पिछले भागमें दुबक गया था। उसे उस अवस्थामें देखकर भीमसेन उसके ध्वजका सहारा लेकर पृथ्वीपर खड़े हो गये

संजय म्हणाला—त्याच्या ध्वजाजवळ जाऊन भीम पृथ्वीवर ठाम उभा राहिला. कर्णाचा सारथी आणि त्याच्या सर्व इंद्रिया व्यथित झाल्या होत्या; तो रथाच्या मागील भागात दुबकला होता. त्याला त्या अवस्थेत पाहून भीमसेन ध्वजाचा आधार घेऊन भूमीवर उभा राहिला.

Verse 773

यदियेष रथात्‌ कर्ण हर्तु ताक्ष्य इवोरगम्‌ । जैसे गरुड़ सर्पको दबोच लेते हैं, उसी प्रकार भीमसेनने कर्णको उसके रथसे पकड़ ले जानेकी जो इच्छा की थी, उनके इस कर्मकी समस्त कौरवों तथा चारणोंने भी प्रशंसा की

संजय म्हणाला—जसा ताक्ष्य (गरुड) सर्पाला झडप घालून उचलून नेतो, तसाच कर्णाला त्याच्या रथातून पकडून नेण्याची भीमसेनाची इच्छा होती. या धाडसी कृत्याची सर्व कौरवांनी आणि चारणांनीही प्रशंसा केली.

Verse 786

स्वरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायैव व्यवस्थित: । धनुष कट जाने तथा रथहीन होनेपर भी स्वधर्मका पालन करते हुए भीमसेन अपने रथको पीछे करके युद्धके लिये ही खड़े रहे

संजय म्हणाला—स्वतःचा रथ मागे करून तो केवळ युद्धासाठीच ठाम उभा राहिला. धनुष्य तुटले आणि रथहीन झाला तरी स्वधर्म पाळत भीमसेन युद्धासाठीच डटून राहिला.

Verse 793

संरम्भात्‌ पाण्डवं संख्ये युद्धाय समुपस्थितम्‌ । उनके रथ आदि साधनोंको नष्ट करके राधानन्दन कर्णने फिर क्रोधपूर्वक रणक्षेत्रमें युद्धके लिये उपस्थित हुए इन पाण्डुपुत्र भीमसेनपर आक्रमण किया

संजय म्हणाला—उग्र आवेशाने राधानंदन कर्णाने प्रथम पांडुपुत्र भीमसेनाचे रथ व इतर युद्धसाधने उद्ध्वस्त केली. मग क्रोधाने पेटून रणांगणात युद्धासाठी उभ्या असलेल्या भीमसेनावर तो पुन्हा धावून गेला.

Verse 806

जीमूताविव घ॒र्मान्ति गर्जमानौ नरर्षभौ । महाराज! एक-दूसरेसे स्पर्धा रखनेवाले वे दोनों नरश्रेष्ठ महाबली वीर परस्पर भिड़कर वर्षा-ऋतुमें गर्जना करनेवाले दो मेघोंके समान गरज रहे थे

संजय म्हणाला—महाराज! परस्पर स्पर्धा करणारे ते दोघे नरश्रेष्ठ महाबली वीर जवळ येऊन एकमेकांवर तुटून पडले. जसे ग्रीष्माच्या अखेरीस गर्जणारे दोन मेघ गडगडतात, तसे ते एकमेकांवर गर्जत युद्धात भिडले.

Verse 816

अमृष्यमाणयो: संख्ये देवदानवयोरिव । युद्धस्थलमें अमर्ष और क्रोधसे भरे हुए उन दोनों पुरुषसिंहोंका संग्राम देव-दानव- युद्धके समान भयंकर हो रहा था

संजय म्हणाला—रणांगणात अमर्ष व क्रोधाने भरलेले, एकमेकांना सहन न करणारे ते दोघे पुरुषसिंह भिडले; त्यांचा संग्राम देव-दानवांच्या युद्धासारखा भयंकर झाला.

Verse 853

महौषधिसमायुक्त हनूमानिव पर्वतम्‌ | शत्रुओंकी नगरीपर विजय पानेवाले कुन्तीकुमार भीमसेन यह चाहते थे कि कर्णके बाणोंसे बचनेके लिये कोई व्यवधान (आड़) मिल जाय; इसीलिये वे अर्जुनके बाणोंसे मारे गये एक हाथीकी लाशको उठाकर चुपचाप खड़े हो गये। उस समय वे संजीवन नामक महान्‌ औषधिसे युक्त पर्वत उठाये हुए हनुमानूजीके समान जान पड़ते थे

संजय म्हणाला—कुंतीपुत्र भीमसेन शत्रुनगरीवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने कर्णाच्या बाणांपासून वाचण्यासाठी काही आड शोधत होता. म्हणून अर्जुनाच्या बाणांनी मारलेल्या एका हत्तीचे शव उचलून तो शांतपणे उभा राहिला व त्याला ढाल केले. त्या वेळी तो संजीवनी महौषधीने युक्त पर्वत उचलणाऱ्या हनुमानासारखा भासत होता.

Verse 1083

तथा त्वां घातयिष्यामि पश्यत्सु सर्वराजसु । “नीच कुलमें पैदा हुए कर्ण! आ

संजय म्हणाला—“सर्व राजे पाहत असतानाच मी तुला ठार करीन. ‘नीच कुळात जन्मलेला कर्णा! ये, माझ्याशी मल्लयुद्ध कर. जसा मी महाबली, महाभोगी कीचकाला चिरडून टाकला, तसाच या सर्व राजांसमोर आत्ताच तुला मृत्यूच्या स्वाधीन करीन.’”

Verse 1096

विरराम रणात्‌ तस्मात्‌ पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ । भीमसेनका यह अभिप्राय जानकर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ कर्ण समस्त धनुर्धरोंके सामने ही उस युद्धसे हट गया

संजय म्हणाला—सर्व धनुर्धर पाहत असतानाच तो त्या रणातून विरत झाला. भीमसेनाचा अभिप्राय ओळखून बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ कर्ण, जमलेल्या धनुर्धरांसमोरच त्या युद्धातून मागे सरकला.

Verse 1116

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय केशवेन प्रचोदित: । राजन्‌! इस प्रकार कर्णने भीमसेनको रथहीन करके जब वृष्णिवंशके सिंह भगवान्‌ श्रीकृष्ण और महामना अर्जुनके सामने ही अपनी इतनी प्रशंसा की

संजय म्हणाला— केशवाच्या प्रेरणेने कपिध्वज सव्यसाची धनंजयाने सूतपुत्र कर्णावर शिळेवर घासून स्वच्छ केलेले अनेक तीक्ष्ण बाण सोडले। राजन्, कर्णाने प्रथम भीमसेनाला रथहीन केले आणि मग वृष्णिवंशसिंह भगवान श्रीकृष्ण व महामना अर्जुन यांच्या समोरच अतिशय आत्मप्रशंसा केली; तेव्हा श्रीकृष्णाच्या संकेताने अर्जुनाने कर्णावर अनेक धारदार बाणांचा वर्षाव केला।

Verse 1123

गाण्डीवप्रभवा: कर्ण हंसा: क्रौज्चमिवाविशन्‌ | तत्पश्चात्‌ अर्जुनकी भुजाओंसे छोड़े गये तथा गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए वे सुवर्णभूषित बाण कर्णके शरीरमें उसी प्रकार घुस गये

संजय म्हणाला— गाण्डीवातून उत्पन्न झालेले, सुवर्णभूषित ते बाण अर्जुनाच्या भुजांतून सुटून गाण्डीव धनुषातून निघाले आणि कर्णाच्या शरीरात तसेच घुसले, जसे हंस क्रौंच पर्वताच्या गुहांत शिरतात।

Verse 1133

भीमसेनादपासेधत्‌ सूतपुत्रं धनंजय: । इस प्रकार धनंजयने गाण्डीव धनुषसे छोड़े गये रोषभरे सर्पोंके समान बाणोंद्वारा सूतपुत्र कर्णको भीमसेनसे दूर हटा दिया

संजय म्हणाला— धनंजयाने सूतपुत्र कर्णाला भीमसेनापासून दूर हुसकावून लावले। अशा प्रकारे गाण्डीवातून सुटलेल्या, रोषाने भरलेल्या सर्पांसारख्या बाणांनी त्याने कर्णाला भीमापासून दूर ठेवले।

Verse 1153

अन्वयाद्‌ भ्रातरं संख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम्‌ | इधर नरश्रेष्ठ भीमसेन भी सात्यकिके रथपर आरूढ़ हो युद्धस्थलमें सव्यसाची पाण्डुपुत्र भाई अर्जुनके पास जा पहुँचे

संजय म्हणाला— तेव्हा नरश्रेष्ठ भीमसेनही सात्यकीच्या रथावर आरूढ होऊन रणभूमीत आपल्या पांडव बंधू सव्यसाची अर्जुनाजवळ जाऊन पोहोचला आणि त्याच्या जवळ उभा राहिला।

Verse 1163

नाराचां क्रोधताम्राक्ष: प्रैषीन्मृत्युमिवान्तक: । तत्पश्चात्‌ क्रोधसे लाल आँखें किये अर्जुनने बड़ी उतावलीके साथ कर्णको लक्ष्य करके एक नाराच चलाया, मानो यमराजने किसीके लिये मौत भेज दी हो

संजय म्हणाला— त्यानंतर क्रोधाने तांबडे झालेले डोळे करून अर्जुनाने मोठ्या उतावळीने कर्णाला लक्ष्य करून एक नाराच सोडला; जणू अंतकाने कोणासाठी तरी मृत्यूच पाठविला असावा।

Verse 1173

नाराचो< भ्यपतत्‌ कर्ण तूर्ण गाण्डीवचोदित: । गाण्डीव धनुषसे छूटा हुआ वह नाराच आकाशमार्गसे तुरंत ही कर्णकी ओर चला, मानो गरुड़ किसी उत्तम सर्पको पकड़नेके लिये जा रहे हों

संजय म्हणाला—गाण्डीवाने प्रेरित झालेला तो नाराच बाण आकाशमार्गाने अतिवेगाने कर्णाकडे धावला; जणू गरुड एखाद्या महाबल सर्पाला पकडण्यासाठी झेपावत आहे।

Verse 1186

धनंजयभयात्‌ कर्णमुज्जिहीर्षन्‌ महारथ: । उस समय अर्जुनके भयसे कर्णका उद्धार करनेकी इच्छा रखकर महारथी अभश्वत्थामाने अपने बाणसे उस नाराचको आकाशमें ही काट दिया

संजय म्हणाला—धनंजय (अर्जुन) याच्या भयाने आणि कर्णाचा उद्धार करण्याच्या इच्छेने महारथी अश्वत्थाम्याने आपल्या बाणाने तो नाराच आकाशातच छेदून टाकला; त्यामुळे तो लक्ष्यापर्यंत पोहोचला नाही।

Verse 1196

शिलीमुखैर्महाराज मा गास्तिषछ्ठेति चाब्रवीत्‌ । महाराज! तब क्रोधमें भरे हुए अर्जुनने अश्वत्थामाको चौंसठ बाण मारे और कहा --'खड़े रहो, भागना मत”

संजय म्हणाला—महाराज, तीक्ष्ण शिलीमुख बाण सोडीत तो म्हणाला—“पळू नकोस, उभा राहा!” मग क्रोधाने भरलेल्या अर्जुनाने अश्वत्थाम्यावर चौसष्ट बाण घातले आणि म्हणाला—“उभा राहा, पळू नकोस।”

Verse 1203

तूर्णमभ्याविशद्‌ द्रौणिर्धनंजयशरार्दित: । परंतु अर्जुनके बाणोंसे पीड़ित हो अभश्व॒त्थामा तुरंत ही रथसे व्याप्त एवं मतवाले हाथियोंसे भरे हुए व्यूहके भीतर घुस गया

संजय म्हणाला—धनंजयाच्या बाणांनी आर्द्रित झालेला द्रोणपुत्र अश्वत्थामा त्वरित आत शिरला. अर्जुनाच्या बाणांची वेदना सहन करूनही तो आपल्या रथासह त्या व्यूहात घुसला, जो रथांनी व्यापलेला आणि मतवाले हत्तीांनी भरलेला होता।

Verse 1213

शब्दं गाण्डीवधोषेण कौन्तेयो5भ्यभवद्‌ बली । तब बलवान कुन्तीकुमार अर्जुनने रणक्षेत्रमें टंकार करते हुए सुवर्णमय पृष्ठभागवाले समस्त धनुषोंके सम्मिलित शब्दोंको अपने गाण्डीव धनुषके गम्भीर घोषसे दबा दिया

संजय म्हणाला—बलवान कुन्तीपुत्र अर्जुनाने गाण्डीवाच्या घोषाने रणभूमीतील शब्दावर मात केली. युद्धाच्या मध्यभागी धनुष्याची टंकार करीत त्याने सुवर्णपृष्ठभाग असलेल्या सर्व धनुष्यांच्या एकत्रित कोलाहलाला आपल्या गाण्डीवाच्या गंभीर निनादाने दाबून टाकले।

Verse 1223

नातिदीर्घमिवाध्वानं शरै: संत्रासयन्‌ बलम्‌ | अर्जुन भागते हुए अभश्वत्थामाके पीछे-पीछे अपने बाणोंद्वारा कौरव-सेनाको संत्रस्त करते हुए कुछ दूरतक गये

संजय म्हणाला—मार्ग फार लांब नव्हता; पळणाऱ्या अश्वत्थामाच्या मागोमाग अर्जुन थोड्याच अंतरापर्यंत गेला आणि आपल्या बाणांनी कौरव-सेनेला भयभीत करीत राहिला.

Verse 2736

आसीदाधिरथेर्घोरं वपु: शरशताचितम्‌ | राजन्‌! अधिरथपुत्र कर्णका भयंकर शरीर सैकड़ों बाणोंसे व्याप्त था। वह किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले सूर्यके समान जान पड़ता था

संजय म्हणाला—राजन्! अधिरथपुत्र कर्णाचे भयंकर शरीर शेकडो बाणांनी व्यापले होते; तरीही तो किरणांनी उजळलेल्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता.

Verse 3936

अचिन्तयित्वा भीमस्तु क्रुद्ध: कर्णमुपाद्रवत्‌ । क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने समुद्रकी भाँति उठी हुई उस बाण-वर्षाकी तनिक भी परवा न करके कर्णपर धावा बोल दिया

संजय म्हणाला—क्रोधाने पेटलेल्या भीमाने क्षणभरही विचार न करता कर्णावर धावा केला; समुद्रासारखी उसळलेली ती बाण-वृष्टी त्याने किंचितही मनात आणली नाही.

Verse 11463

कर्णो भीमादपायासीद्‌ू रथेन महता द्रुतम्‌ भीमसेनने कर्णके धनुषको तो पहलेसे ही तोड़ दिया था। इसीलिये वह धनंजयके बाणोंसे घायल हो भीमसेनको छोड़कर अपने विशाल रथके द्वारा तुरंत ही वहाँसे दूर हट गया

संजय म्हणाला—कर्ण भीमापासून झटपट दूर झाला आणि आपल्या विशाल रथाने वेगाने निघून गेला; कारण भीमसेनाने आधीच त्याचे धनुष्य मोडले होते आणि धनंजयाच्या बाणांनी तो जखमीही झाला होता.