Adhyaya 137

Verse 1

अपन क्ाा बछ। अकाल पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: धृतराष्ट्रका खेदपूर्वक भीमसेनके बलका वर्णन और अपने पुत्रोंकी निन्दा करना तथा भीमके द्वारा दुर्मरषण आदि धृतराष्ट्रके पाँच पुत्रोंका वध धृतराष्ट उवाच दैवमेव पर मन्‍्ये धिक्‌ पौरुषमनर्थकम्‌ । यत्राधिरथिरायत्तों नातरत्‌ पाण्डवं रणे

धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! मी दैवालाच सर्वोच्च मानतो; पुरुषार्थ व्यर्थ आहे—अशा निष्फळ पराक्रमाला धिक्कार असो. कारण अधिरथपुत्र कर्ण सर्वतोपरी प्रयत्न करूनही रणांगणात पांडुनंदन भीमावर मात करू शकला नाही.

Verse 2

कर्ण: पार्थान्‌ सगोविन्दान्‌ जेतुमुत्सहते रणे । न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कठ्चन

धृतराष्ट्र म्हणाला—कर्ण रणांगणात गोविंदासह सर्व कुंतीपुत्रांना जिंकण्याचा उत्साह धरतो. आणि जगात कर्णासारखा दुसरा कोणताही योद्धा मला दिसत नाही.

Verse 3

इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः । कर्णो हि बलवान्‌ शूरो दृढ्धन्वा जितक्लम:

धृतराष्ट्र म्हणाला—दुर्योधन असे बोलताना मी वारंवार ऐकले आहे; कारण कर्ण खरोखर बलवान आणि शूर आहे—दृढधनुष्यधारी, आणि ज्याने थकव्यावर विजय मिळवला आहे.

Verse 4

इति मामब्रवीत्‌ सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा । वसुषेणसहायं मां नाल॑ं देवाडपि संयुगे

धृतराष्ट्र म्हणाले—“हे सूत! पूर्वी मंदबुद्धी दुर्योधन मला असे म्हणाला होता—‘वसुषेण (कर्ण) सहाय्याला असूनही युद्धात मी देवतांनाही समकक्ष नाही.’”

Verse 5

कि नु पाण्डुसुता राजन्‌ गतसत्त्वा विचेतस: । इस प्रकार दुर्योधनके मुँहसे मैंने बारंबार सुना है। सूत! मूर्ख दुर्योधनने पहले मुझसे यह भी कहा था कि “कर्ण बलवान शूरवीर

धृतराष्ट्र म्हणाले—“हे राजन्! पांडूचे पुत्र तरी काय—ज्यांचे धैर्य हरपले आहे आणि ज्यांची बुद्धी गोंधळलेली आहे?” दुर्योधनाच्या तोंडून मी हे वारंवार ऐकले—त्याचा मोहग्रस्त गर्व असा की कर्ण बलवान, शूर, दृढ धनुर्धर आणि युद्धातील श्रमावर विजय मिळवणारा आहे; आणि “कर्ण सोबत असताना रणभूमीत देवताही मला पराभूत करू शकत नाहीत; मग शक्तिहीन व विवेकशून्य पांडव माझे काय बिघडवतील?”

Verse 6

अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम्‌

अहो! केवळ दुर्मुखच युद्धकौशल्यात अनभिज्ञ आहे.

Verse 7

अश्वत्थामा मद्रराज: कृप: कर्णश्व॒ संगता:

धृतराष्ट्र म्हणाले—“अश्वत्थामा, मद्रराज, कृप आणि कर्ण—हे सर्व एकत्र जमले आहेत.”

Verse 8

ते5पि चास्य महाघोरं बल॑ नागायुतोपमम्‌

धृतराष्ट्र म्हणाले—“त्याचे अत्यंत भयंकर बळ—दहा हजार हत्तींसारखे—तेही जाणतात; त्याचे बळ, पराक्रम, क्रोध आणि क्रूर निर्धार यांची त्यांना जाणीव आहे. मग यम, काळ व अंतकासारखा क्रूर कर्म करणारा भीमसेन असा आहे हे माहीत असून, रणात ते स्वतःच त्याला आपल्या विरुद्ध कसे चिडवतील?”

Verse 9

जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजस: । किमर्थ क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम्‌

मारुतपुत्राच्या त्या क्रूर निर्धाराची जाणीव असूनही, यमासारख्या कालान्तक-तुल्य त्या क्रूरकर्म्याला त्यांनी कशासाठी चिथावले?

Verse 10

कर्णस्त्वेको महाबाहु: स्वबाहुबलदर्पित:

कर्ण एकटाच—तो महाबाहु—स्वतःच्या बाहुबलाच्या गर्वाने मदोन्मत्त झाला आहे।

Verse 11

यो5जयत्‌ समरे कर्ण पुरंदर इवासुरम्‌

ज्याने रणांगणात कर्णाला तसेच पराभूत केले, जसे पुरंदर (इंद्र) एखाद्या असुराला करतो।

Verse 12

नस पाण्डुसुतो जेतुं शक्य: केनचिदाहवे । जिन्होंने समरांगणमें असुरोंपर विजय पानेवाले देवराज इन्द्रके समान कर्णको पराजित कर दिया, उन पाण्डुपुत्र भीमसेनको कोई भी युद्धमें जीत नहीं सकता ।।

तो पांडुसुत रणात कोणालाही जिंकता येत नाही. ज्याने रणांगणात असुरविजयी देवराज इंद्रासारख्या कर्णाला पराभूत केले—तो पांडव भीमसेन कोणत्याही योद्ध्यानेही पराभूत होऊ शकत नाही. ज्याने एकट्याने द्रोणाला चिरडून माझ्या सैन्यात घुसखोरी केली.

Verse 13

को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेडग्रत:

सांग संजय—भीमाच्या समोर उभे राहण्याचे धैर्य कोणात आहे?

Verse 14

प्रेतराजपुरं प्राप्प निवर्तेतापि मानव:

प्रेतराजाच्या नगरीत पोहोचूनही मनुष्य परत फिरू शकतो.

Verse 15

पतड्जा इव वह्रिं ते प्राविशन्नल्पचेतस:

अल्पबुद्धी तुझे ते लोक पतंगांसारखे अग्नीत घुसले.

Verse 16

यत्‌ तत्‌ सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम्‌

सभेत भीमाने माझ्या पुत्रवधाविषयी कुरूंच्या समक्ष क्रोधाने जी प्रतिज्ञा केली होती, ती आठवून आणि कर्ण पराजित झालेला पाहून, दुःशासन आपल्या भावासह निश्चयच भयाने भीमापासून दूर झाला असावा.

Verse 17

उक्त संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा । तन्नूनमभिसंचिन्त्य दृष्टवा कर्ण च निर्जितम्‌

त्या वेळी कुरू ऐकत असताना जे उग्र, आवेशपूर्ण शब्द उच्चारले गेले होते, त्याचाच विचार करून त्याने कर्ण पराजित झालेला पाहिला असावा.

Verse 18

यश्व संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत्‌ समितौ मुहुः

किंवा, संजय, तो दुर्बुद्धी युद्धसभेत वारंवार काय बोलत होता?

Verse 19

स नूनं॑ विरथं दृष्टवा कर्ण भीमेन निर्जितम्‌

धृतराष्ट्र म्हणाले—“निश्चितच, कर्णाला रथहीन व भीमाने पराजित केलेले पाहून माझे मन व्याकुळ झाले आहे.”

Verse 20

दृष्टवा भ्रातृन्‌ हतान्‌ संख्ये भीमसेनेन दंशितान्‌

धृतराष्ट्र म्हणाले—“रणांगणात माझे भाऊ मारलेले—भीमसेनाने विदीर्ण केलेले—पाहून…”

Verse 21

को हि जीवितमन्विच्छन्‌ प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत्‌

धृतराष्ट्र म्हणाले—“ज्याला आपले प्राण वाचवायचे आहेत, तो पांडवाच्या विरोधात कोण जाईल?”

Verse 22

भीम॑ भीमायुध॑ क्रुद्धं साक्षात्‌ कालमिव स्थितम्‌ । अपने जीवनकी इच्छा रखनेवाला कौन पुरुष क्रोधमें भरकर साक्षात्‌ कालके समान खड़े हुए भयानक अस्त्र-शस्त्रधारी पाण्डुपुत्र भीमसेनके विरुद्ध युद्धमें जा सकता है ।।

धृतराष्ट्र म्हणाले—“भयंकर शस्त्रांनी सज्ज, क्रोधाने धगधगणारा, साक्षात् काळासारखा उभा असलेल्या पांडुपुत्र भीमाच्या विरुद्ध—जिवंत राहण्याची इच्छा असलेला कोण पुरुष युद्धात जाईल? वडवामुखाच्या (समुद्राग्नीच्या) मध्यभागी पडलेला मनुष्यही कदाचित सुटेल, पण त्याच्या समोर कोण टिकेल?”

Verse 23

न पार्था न च पञज्चाला न च केशवसात्यकी

धृतराष्ट्र म्हणाले—“हे सूत! ना पृथापुत्र, ना पांचाल, ना केशव, ना सात्यकी—हे युद्धात क्रुद्ध झाले की शत्रूचे प्राण वाचवणे जाणत नाहीत. अहो! माझ्या पुत्रांचे जीवन घोर संकटात सापडले आहे.”

Verse 24

जानते युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम्‌ । अहो मम सुतानां हि विपन्नं सूत जीवितम्‌

धृतराष्ट्र म्हणाला—युद्धात संतप्त झाले की ते कोणाच्याही प्राणांची राखण करीत नाहीत. अहो सूत! माझ्या पुत्रांचे जीवन घोर संकटात सापडले आहे.

Verse 25

संजय उवाच यस्त्वं शोचसि कौरव्य वर्तमाने महाभये । त्वमस्थ जगतो मूलं विनाशस्य न संशय:

संजय म्हणाला—कुरुनंदना! हा महाभय डोक्यावर येऊन ठेपला असताना शोकात बसणे तुला शोभत नाही. यात संशय नाही—या जगाच्या विनाशाचे मूळ कारण तूच आहेस.

Verse 26

स्वयं वैरं महत्‌ कृत्वा पुत्राणां वचने स्थित: । उच्यमानो न गृल्लीषे मर्त्य: पथ्यमिवौषधम्‌

संजय म्हणाला—पुत्रांच्या म्हणण्यावर ठाम राहून तू स्वतःच या महान वैराची पायाभरणी केलीस. आणि ते मिटवण्यासाठी जेव्हा लोकांनी तुला सांगितले, तेव्हा तू ते मानले नाहीस—जसा मरणासन्न मनुष्य हितकारक औषध घेत नाही.

Verse 27

स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम्‌ । तस्येदानीं फल कृत्स्नमवाप्लुहि नरोत्तम,नरश्रेष्ठ महाराज! जिसको पचाना अत्यन्त कठिन है, उस कालकूट विषको स्वयं पीकर अब उसके सारे परिणामोंको आप ही भोगिये

संजय म्हणाला—नरश्रेष्ठ महाराज! अत्यंत दुर्जर असे कालकूट विष तू स्वतः पिले आहेस; आता त्याचे संपूर्ण फळ तुलाच भोगावे लागेल.

Verse 28

यत्‌ तु कुत्सयसे योधान्‌ युध्यमानान्‌ महाबलान्‌ । तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत

युद्धात गुंतलेल्या महाबली योद्ध्यांना तू जे दूषण देतोस ते योग्य नाही. आता तिथे युद्ध जसे घडले तसे सर्व मी तुला सांगतो—ऐक.

Verse 29

दृष्टवा कर्ण तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम्‌ । नामृष्यन्त महेष्वासा: सोदर्या: पजडच भारत,भरतनन्दन! कर्णको भीमसेनसे पराजित हुआ देख आपके पाँच महाधनुर्थर पुत्र जो परस्पर सगे भाई थे, सह न सके

भीमसेनाने कर्णाचा पराभव केला हे पाहून तुझे पाचही महाधनुर्धर पुत्र—परस्पर सख्खे भाऊ—तो अपमान सहन करू शकले नाहीत।

Verse 30

दुर्मर्षणो दुःसहश्न दुर्मदो दुर्धरो जय: । पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन्‌

त्या पाचांची नावे—दुर्मर्षण, दुःसह, दुर्मद, दुर्धर आणि जय; विचित्र कवच परिधान करून ते आपल्या विरोधी पांडवपुत्र भीमसेनावर तुटून पडले।

Verse 31

ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम्‌ । दिश: शरै: समावृण्वन्‌ शलभानामिव व्रजै:,उन्होंने महाबाहु भीमसेनको चारों ओरसे घेरकर टिड्डीदलोंके समान अपने बाणसमूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया

त्यांनी महाबाहु वृकोदर भीमसेनाला सर्व बाजूंनी घेरून टोळधाडीप्रमाणे बाणवृष्टीने सर्व दिशा झाकून टाकल्या।

Verse 32

आगच्छतस्तान्‌ सहसा कुमारान्‌ देवरूपिण: । प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव,उन देवतुल्य राजकुमारोंको सहसा देख समरभूमिमें भीमसेनने हँसते हुए-से उनका आघात सहन किया

देवतुल्य ते राजकुमार अचानक धावून येताना पाहून, रणभूमीवर भीमसेनाने जणू हसत-हसत त्यांचा आघात झेलला।

Verse 33

तव दृष्टवा तु तनयान्‌ भीमसेनपुरोगतान्‌ । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम्‌,आपके पुत्रोंको भीमसेनके सामने गया हुआ देख राधानन्दन कर्ण पुनः महाबली भीमसेनका सामना करनेके लिये आ पहुँचा

तुझे पुत्र भीमसेनासमोर उभे आहेत असे पाहून, राधेय कर्ण पुन्हा वळून महाबली भीमसेनाला सामोरा जाण्यास पुढे आला।

Verse 34

विसृजन्‌ विशिखांस्तीक्ष्णान्‌ स्वर्णपुड्खाज्छिलाशितान्‌ । तं॑ तु भीमो5भ्ययात्‌ तूर्ण वार्यमाण: सुतैस्तव

संजय म्हणाला—तो सुवर्णपंखांनी युक्त, दगडावर धार लावलेल्या तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करू लागला. तरीही तुमच्या पुत्रांनी अडविले असता देखील भीमसेन वेगाने त्याच्याकडे धावला, कर्णाशी युद्ध करण्यास उद्यत होऊन।

Verse 35

कुरवस्तु ततः कर्ण परिवार्य समन्तत: । अवाकिरन्‌ भीमसेनं शरै: संनतपर्वभि:,तब उन कौरवोंने कर्णको चारों ओरसे घेरकर भीमसेनपर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

त्यानंतर कौरवांनी कर्णाला सर्व बाजूंनी वेढून जणू रक्षणव्यूह उभा केला आणि भीमसेनावर खाली वाकलेल्या गांठीचे बाणांचा वर्षाव सुरू केला।

Verse 36

तान्‌ बाणै: पञ्चविंशत्या साशथ्वान्‌ राजन्‌ नरर्षभान्‌ | ससूतान्‌ भीमधनुषो भीमो निन्‍्ये यमक्षयम्‌

राजन्! भयंकर धनुष्य धारण करणाऱ्या भीमाने पंचवीस बाणांनी त्या नरश्रेष्ठ राजकुमारांना, सारथी व घोड्यांसह, यमाच्या अक्षय लोकात पाठविले।

Verse 37

प्रापतन्‌ स्यन्दने भ्यस्ते सार्थ सूतैर्गतासव: । चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमा:

ते प्राणहीन होऊन सारथ्यांसह मोडलेल्या रथांतून खाली कोसळले—जणू प्रचंड वाऱ्याने विचित्र पुष्पांनी भरलेली महावृक्षे मोडून पाडली असावीत।

Verse 38

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । संवार्याधिरथ्थिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान्‌,वहाँ हमने भीमसेनका यह अद्भुत पराक्रम देखा कि उन्होंने सूतपुत्र कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर आपके पुत्रोंको मार डाला

तेथे आम्ही भीमसेनाचा हा अद्भुत पराक्रम पाहिला—त्याने बाणांनी महारथी कर्णाला रोखून तुमच्या पुत्रांचा संहार केला।

Verse 39

स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणै: समन्ततः । सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत,महाराज! भीमसेनके पैने बाणोंद्वारा चारों ओरसे रोके जानेपर भी सूतपुत्र कर्णने भीमसेनकी ओर क्रोधपूर्वक देखा

महाराज! भीमसेनाच्या तीक्ष्ण बाणांनी सर्व बाजूंनी रोखला गेल्यावरही सूतपुत्र कर्णाने क्रोधाने भीमसेनाकडे कटाक्ष टाकला.

Verse 40

त॑ भीमसेन: संरम्भात्‌ क्रोधसंरक्तलोचन: । विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत,इधर क्रोधसे लाल आँखें किये भीमसेन भी अपने विशाल धनुषको फैलाकर कर्णकी ओर रोषपूर्वक बारंबार देखने लगे

तेव्हा आवेशाने भरलेला, क्रोधाने रक्त झालेल्या डोळ्यांचा भीमसेन आपला अत्यंत विशाल धनुष्य ताणून कर्णाकडे रोषाने पुन्हा पुन्हा पाहू लागला.

Verse 53

युद्धात्‌ कर्णमपक्रान्तं किंस्विद्‌ दुर्योधनो<ब्रवीत्‌ । परंतु रणक्षेत्रमें विषहीन सर्पके समान कर्णको पराजित और युद्धसे भागा हुआ देखकर दुर्योधनने क्या कहा था

युद्धातून कर्ण मागे हटल्यावर दुर्योधन काय बोलला?

Verse 66

प्रावेशयद्भधुतवहं पतज्गभमिव मोहित: । अहो! दुर्योधनने मोहित होकर युद्धकी कलासे अनभिज्ञ दुर्मुखको अकेले ही पतंगकी भाँति आगमें झोंक दिया

अहो! मोहित झालेल्या दुर्योधनाने युद्धकलेत अनभिज्ञ दुर्मुखाला एकट्यालाच पतंगासारखा अग्नीत झोकून दिले.

Verse 76

न शक्ता: प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय । संजय! अभश्व॒त्थामा, मद्रराज शल्य, कृपाचार्य और कर्ण--ये सब मिलकर भी निश्चय ही भीमके सामने नहीं ठहर सकते

संजय! निश्चयच ते भीमासमोर अग्रभागी टिकू शकत नाहीत. अश्वत्थामा, मद्रराज शल्य, कृपाचार्य आणि कर्ण—हे सर्व एकत्र आले तरीही भीमासमोर ठाम उभे राहू शकणार नाहीत.

Verse 96

बलसंरम्भवीर्यज्ञा: कोपयिष्यन्ति संयुगे । वे भी वायुके तुल्य तेजस्वी भीमसेनके दस हजार हाथियोंके समान अत्यन्त घोर बलको तथा उनके क्रूरतापूर्ण निश्चयको जानते हैं; उनके बल

धृतराष्ट्र म्हणाले— ज्यांना बलाचा उन्मेष आणि वीर्याचा स्वभाव माहीत आहे, ते रणात त्याला क्रोधास कसे प्रवृत्त करतील? तेजस्वी भीमसेनाचे प्रज्वलित सामर्थ्य—वाऱ्यासारखे प्रचंड, दहा हजार हत्तींसमान घोर—ते जाणतात; त्याचा क्रूर निश्चयही त्यांना ठाऊक आहे. त्याच्या बल, पराक्रम आणि क्रोधाशी परिचित असताना, यम, काळ आणि अंतकासारखी क्रूर कृत्ये करणाऱ्या त्या भीमाला युद्धात आपल्या विरुद्ध कसे चिडवतील?

Verse 106

भीमसेनमनादृत्य रणे<युध्यत सूतज: । अकेला सूतपुत्र महाबाहु कर्ण ही अपने बाहुबलके घमंडमें भरकर भीमसेनका तिरस्कार करके रणभूमिमें उनके साथ जूझता रहा

धृतराष्ट्र म्हणाले— भीमसेनाचा अवमान करून सूतपुत्र रणात लढला. महाबाहु कर्ण एकटाच, आपल्या बाहुबलाच्या मदाने मत्त होऊन, भीमाचा तिरस्कार करत रणभूमीवर त्याच्याशी झुंजत राहिला.

Verse 126

भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमाच्छेज्जिजीविषु: । जो भीमसेन अकेले ही द्रोणाचार्यको मथकर धनंजयका पता लगानेके लिये मेरी सेनामें घुस आये, उनका सामना करनेके लिये जीवित रहनेकी इच्छावाला कौन पुरुष जा सकता है?

धृतराष्ट्र म्हणाले— धनंजयाचा शोध घेणारा भीम—त्याला जिवंत राहण्याची इच्छा असलेला कोण थोपवू शकेल? जो एकटाच द्रोणाचार्याला मथून धनंजयाचा ठाव घेण्यासाठी माझ्या सैन्यात घुसून येईल, त्याच्या समोर उभे राहायला जिवंत राहू इच्छिणारा कोण पुरुष जाईल?

Verse 134

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कर्णका पलायनविषयक एक सौ चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात कर्णाच्या पलायनविषयक एकशे चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 135

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमसेनपराक्रमे पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय

इति श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात भीमसेनपराक्रमवर्णन करणारा एकशे पस्तीसावा अध्याय.

Verse 136

उद्यताशनिहस्तस्य महेन्द्रस्येव दानव: । संजय! जैसे हाथमें वज्र लिये हुए देवराज इन्द्रके सामने कोई दानव खड़ा नहीं हो सकता, उसी प्रकार भीमसेनके सम्मुख भला कौन ठहर सकता है?

धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! हातात वज्र उचललेल्या देवराज इंद्रासमोर जसा कोणताही दानव उभा राहू शकत नाही, तसाच भीमसेनासमोर कोण टिकू शकेल?

Verse 146

न भीमसेन सम्प्राप्य निवर्तेत कदाचन । मनुष्य यमलोकमें भी जाकर लौट सकता है; परंतु युद्धमें भीमसेनके सामने जाकर कदापि जीवित नहीं लौट सकता

धृतराष्ट्र म्हणाला—भीमसेनासमोर एकदा गेल्यावर कोणीही कधी परतत नाही. मनुष्य यमलोकात जाऊनही परत येऊ शकतो; पण रणांगणात भीमाच्या समोर जाऊन जिवंत परत येत नाही.

Verse 156

ये भीमसेनं संक्रुद्धमन्वधावन्‌ विमोहिता: । मेरे जो मन्दबुद्धि पुत्र मोहित होकर क्रोधमें भरे हुए भीमसेनकी ओर दौड़े थे, वे पतंगोंके समान मानो आगमें ही कूद पड़े थे

धृतराष्ट्र म्हणाला—माझे जे मंदबुद्धी पुत्र मोहाने आंधळे होऊन क्रोधाने पेटलेल्या भीमसेनाच्या मागे धावले, ते जणू पतंगांसारखे आगीतच उडी मारून गेले.

Verse 176

दुःशासन: सह भ्रात्रा भयाद्‌ भीमादुपारमत्‌ | क्रोधमें भरे हुए भयंकर भीमसेनने सभाभवनमें उस दिन समस्त कौरवोंके सुनते हुए मेरे पुत्रोंके वधके सम्बन्धमें जो प्रतिज्ञा की थी

धृतराष्ट्र म्हणाला—दुःशासन आपल्या भावासह भीमाच्या भयाने मागे हटला असणार. कारण त्या भयंकर भीमसेनाने क्रोधाने भरून सभागृहात सर्व कौरवांच्या साक्षीने माझ्या पुत्रवधाची जी प्रतिज्ञा केली होती, ती आठवून आणि कर्ण पराभूत झालेला पाहून, दुःशासन दुर्योधनासह नक्कीच भीतीने भीमसेनापासून दूर सरकला असणार.

Verse 183

कर्णो दुःशासनो<हं च जेष्यामो युधि पाण्डवान्‌ । संजय! खोटी बुद्धिवाले दुर्योधनने सभामें बारंबार कहा था कि “कर्ण, दुःशासन तथा मैं --तीनों मिलकर युद्धमें अवश्य पाण्डवोंको जीत लेंगे”

धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! “कर्ण, दुःशासन आणि मी—आम्ही तिघे मिळून रणात पांडवांना जिंकू.” संजय, हीच गोष्ट खोटी बुद्धी असलेल्या दुर्योधनाने सभेत वारंवार गर्वाने सांगितली होती.

Verse 193

प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति पुत्रक: । परंतु अब कर्णको भीमसेनके द्वारा पराजित और रथहीन हुआ देख श्रीकृष्णकी बात न माननेके कारण मेरा वह पुत्र निश्चय ही बड़ा भारी पश्चात्ताप कर रहा होगा

कृष्णाचा उपदेश नाकारल्यामुळे माझा पुत्र तीव्र पश्चात्तापाने जळत आहे. आणि आज भीमसेनाने कर्णाला पराभूत करून रथहीन केलेले पाहून—श्रीकृष्णाचे वचन न मानणारा माझा तो पुत्र—निश्चितच मोठ्या खेदाने व्याकुळ झाला असेल.

Verse 203

आत्मापराधे सुमहन्ूनं तप्यति पुत्रक: । अपने कवचधारी भ्राताओंको युद्धमें भीमसेनके द्वारा मारा गया देख मेरे पुत्रको अपने अपराधके लिये अवश्य ही महान्‌ अनुताप हो रहा होगा

स्वतःच्या अपराधामुळे माझा पुत्र निश्चयच मोठ्या संतापाने जळत असेल. युद्धात आपल्या कवचधारी भावांना भीमसेनाने मारलेले पाहून, आपल्या दोषासाठी त्याला अवश्यच महान् अनुताप होत असेल.

Verse 226

न भीममुखसम्प्राप्तो मुच्येदिति मतिर्मम । मेरा तो ऐसा विश्वास है कि बडवानलके मुखमें पड़ा हुआ मनुष्य शायद जीवित बच जाय; परंतु भीमसेनके सम्मुख युद्धके लिये आया हुआ कोई भी शूरमा जीवित नहीं छूट सकता

माझा असा ठाम विश्वास आहे की बडवानलाच्या मुखात पडलेला मनुष्यही कदाचित कसाबसा जिवंत वाचेल; पण भीमसेनासमोर युद्धासाठी आलेला कोणताही शूर जिवंत परतू शकत नाही.