Adhyaya 136
Chapter 136: Pandava Counter-Encirclement and the Vāyavya-Astra Disruption
Upa-parva: Droṇa-yuddha (Strategic Engagements under Droṇa’s Command)
Saṃjaya reports that Yudhiṣṭhira and Bhīma move to encircle Droṇa’s son (Droṇaputra), prompting Duryodhana to advance with Bharadvāja’s support and intensifying the engagement. Yudhiṣṭhira, in a wrathful strategic posture, directs multiple allied groups toward decisive confrontation, while Bhīma and Arjuna (Kirīṭin) inflict heavy losses on clustered contingents; elephants fall, severed limbs and scattered royal insignia are described in a stylized battlefield register that marks collapsing order. The sonic texture of combat (“tumulaḥ śabdaḥ”) and the imagery of darkness and sleep indicate degraded visibility and coordination. Droṇa, “parama-kruddha,” employs the Vāyavya-astra to disperse attackers, causing the Pāñcālas to retreat in fear even as Bhīma and Arjuna attempt to stabilize the Pandava effort by reorienting against Droṇa with concentrated arrow-showers. Despite resistance by Droṇa and Duryodhana, the Kaurava host repeatedly breaks and flees, with rulers abandoning mounts and withdrawing in panic, illustrating the chapter’s central theme: tactical brilliance and weaponry can temporarily reorder the field, but morale and cohesion remain fragile under sustained pressure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि भीमसेन के प्रहार से कर्ण फिर रथहीन होकर अपमानित-सा रणभूमि में खड़ा रह गया—और उसी क्षण उसका पुनः रथारूढ़ होना युद्ध को फिर भड़काता है। → कर्ण दूसरे रथ पर चढ़ते ही भीम को बाण-वृष्टि से ढँक देता है; भीम भी स्वर्ण-परिष्कृत धनुष तानकर अग्नि-सदृश स्थिर खड़ा रहता है। दोनों की प्रतिज्ञा-सी टकराहट के बीच दुर्योधन कर्ण को रथहीन देख अपने भाई दुर्मुख को उसे रथ देने/सहायता करने का आदेश देता है, जिससे युद्ध में नया मोड़ आता है। → दुर्मुख के आगे आने पर भीम का प्रचण्ड प्रतिघात टूट पड़ता है—दुर्मुख का वध होता है और उसी उथल-पुथल में कर्ण भीम के तीक्ष्ण बाणों से व्याकुल होकर भयभीत-सा रण छोड़कर पलायन करता है। → कर्ण का पलायन कौरव-पक्ष की प्रतिष्ठा पर आघात करता है; भीम रणभूमि में अडिग रहकर अपने पराक्रम की छाप छोड़ता है और दुर्मुख के पतन से दुर्योधन के निकटवर्ती बल में कमी आ जाती है। → कर्ण के हटते ही प्रश्न उठता है—क्या वह पुनः लौटकर भीम से निर्णायक प्रतिशोध ले पाएगा, या कौरव-सेना का मनोबल और टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
भीस्न्आ तन () अजमना चतुस्त्रिंशर्दाधकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध
संजय म्हणाला—कर्ण सर्वथा विरथ होऊन पुन्हा भीमसेनाने पराजित केला। मग दुसरा रथ चढून त्याने पुन्हा पांडवाला बाणांनी भेदले।
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! सब प्रकारसे रथहीन एवं भीमसेनके द्वारा पुनः: पराजित हुए कर्णने दूसरे रथपर बैठकर पाण्डुकुमार भीमसेनको पुनः बींध डाला ।।
संजय म्हणाला—राजन्! रथहीन होऊन आणि भीमसेनाने पुन्हा पराभूत केल्यावर कर्ण दुसऱ्या रथावर चढला व पांडुकुमार भीमसेनाला पुन्हा भेदून टाकले. जसे दोन महागजराज सुळ्यांच्या अग्रांनी समोरासमोर धडकतात, तसे कर्ण आणि भीम पूर्ण ताणलेल्या धनुष्यांतून सुटलेल्या बाणांनी एकमेकांना जखमी करू लागले.
Verse 3
अथ कर्ण: शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत् । ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि,तदनन्तर कर्णने अपने बाणसमूहोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया। उसने बड़े जोरसे गर्जना की और पुन: भीमसेनकी छातीमें चोट पहुँचायी
त्यानंतर कर्णाने बाणांच्या वर्षावाने भीमसेनाला जखमी केले. तो प्रचंड गर्जना करून पुन्हा भीमसेनाच्या छातीमध्ये बाण रोवू लागला.
Verse 4
तं भीमो दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदजिद्वागै: । पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्
तेव्हा भीमाने सरळ जाणाऱ्या दहा बाणांनी कर्णाला भेदून प्रत्युत्तर दिले. नंतर वाकड्या सांध्यांचे सत्तर बाण सोडून त्याने कर्णाला पुन्हा विद्ध केले.
Verse 5
कर्ण तु नवभिर्भीमो भित्त्वा राजन् स्तनान्तरे । ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह,राजन्! भीमसेनने कर्णकी छातीमें नौ बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचाकर एक तीखे बाणसे उसकी ध्वजाको भी छेद दिया
राजन्! भीमाने कर्णाच्या छातीच्या मध्यभागी नऊ बाणांनी घाव घातला आणि मग एका तीक्ष्ण बाणाने त्याचा ध्वजही भेदला.
Verse 6
सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्
त्यानंतर पृथापुत्र भीमाने तिरसठ बाणांनी कर्णाला जखमी केले—जसे महागजाला अंकुशांनी आणि घोड्याला चाबकांनी हाकले जाते तसे.
Verse 7
सो5तिविद्धों महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सृक्किणी लेलिहन् वीर: क्रोधरक्तान्तलोचन:,महाराज! यशस्वी पाण्डुपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल होकर वीर कर्ण क्रोधसे लाल आँखें करके अपने दोनों जबड़ोंको चाटने लगा
संजय म्हणाला—महाराज! यशस्वी पांडवाने अत्यंत विद्ध केल्यामुळे वीर कर्ण क्रोधाने डोळ्यांचे कोपरे लाल करून ओठ चाटू लागला।
Verse 8
तत: शरं महाराज सर्वकायावदारणम् । प्राहिणोद् भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्
त्यानंतर, महाराज! त्याने भीमसेनावर संपूर्ण देह विदीर्ण करणारा बाण सोडला—जसा इंद्राने बलासुरावर वज्र फेकला होता।
Verse 9
स निर्भिद्य रणे पार्थ सूतपुत्रधनुश्च्युत: । अगच्छद् दारयन् भूमिं चित्रपुडख: शिलीमुख:
रणांगणात सूतपुत्राच्या धनुषातून सुटलेला तो विचित्र पंखांचा शिलीमुख भीमसेनाला विदीर्ण करून भूमी चिरत आत शिरून गेला।
Verse 10
ततो भीमो महाबाहु: क्रोधसंरक्तलोचन: । वज्जकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वी रुक्माड़दां गदाम्
मग महाबाहु भीम, क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी, वज्रासारखी कठोर चार हात लांब व सुवर्णालंकारांनी मढवलेली जड गदा उचलू लागला।
Verse 11
प्राहिणोत् सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन् | तब क्रोधसे लाल नेत्रोंवाले महाबाहु भीमसेनने चार बित्तेकी बनी हुई वज्जके समान भयंकर तथा सुवर्णमय भुजबंदसे विभूषित छः कोणोंवाली भारी गदा उठाकर उसे बिना विचारे सूतपुत्र कर्णपर चला दिया ।।
तेव्हा क्रोधाने रक्त नेत्रांचा महाबाहु भीमसेन विचार न करता सूतपुत्र कर्णावर षट्कोनी जड गदा फेकून दिली; आणि त्या प्रहाराने अधिरथ (कर्ण) उत्तम घोडे व कुशल सारथी असलेला रथदल कोसळवू लागला।
Verse 12
ततो भीमो महाबाहु: क्षुराभ्यां भरतर्षभ
तेव्हा महाबाहु भीमाने, हे भरतश्रेष्ठा, क्षुरधार शस्त्रे उचलली—जणू युद्धात निर्णायक व निर्दय वळण आले होते।
Verse 13
हताश्वसूतमुत्सूज्य सरथं पतितध्वजम्
ज्याचे घोडे व सारथी मारले गेले होते असा रथ—ध्वज पडलेला—त्याने सोडून दिला; तो आता अपमानित व निष्प्रयोज्य झाला होता।
Verse 14
तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम्
तेथे आम्ही राधेय (कर्ण) याचा अद्भुत पराक्रम पाहिला—युद्धाच्या कठोरतेतही त्याचे शौर्य विस्मयकारक ठरले।
Verse 15
विरथं त॑ नरश्रेष्ठ दृष्टवका55घिरथिमाहवे
रणांगणात नरश्रेष्ठ कर्णाला विरथ उभा पाहून दुर्योधनाने आपल्या भावाला दुर्मुखाला म्हटले—“दुर्मुख! राधानंदन कर्णाला भीमसेनाने रथापासून वंचित केले आहे; या महारथी नरश्रेष्ठाला रथ देऊन सज्ज कर.”
Verse 16
दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम् । एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृत:
मग, हे राजन्, दुर्योधनाने दुर्मुखाला म्हटले—“पहा दुर्मुख! राधेय (कर्ण) ला भीमाने विरथ केले आहे.”
Verse 17
ततो दुर्योधनवच: श्रुत्वा भारत दुर्मुख:
तेव्हा, हे भारत, दुर्योधनाचे वचन ऐकून दुर्मुखाने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 18
त्वरमाणो< भ्ययात् कर्ण भीम॑ चावारयच्छरै: । दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्
तेव्हा घाईने कर्ण पुढे धावला आणि बाणांच्या वर्षावाने भीमाला रोखले। संग्रामात सूतपुत्र (कर्ण) यांच्या पावलांवर चालणारा दुर्मुख दिसताच तो अधिकच पुढे सरसावला।
Verse 19
वायुपुत्र: प्रहष्टे> भूत् सक्किणी परिसंलिहन् । भरतनन्दन! दुर्योधनकी यह बात सुनकर दुर्मुख बड़ी उतावलीके साथ कर्णके समीप आ पहुँचा और भीमसेनको अपने बाणोंद्वारा रोका। संग्राममें सूतपुत्रके चरणोंका अनुसरण करनेवाले दुर्मुखको देखकर वायुपुत्र भीमसेन बड़े प्रसन्न हुए। वे अपने दोनों गलफर चाटने लगे |। तत: कर्ण महाराज वारयित्वा शिलीमुखै:
वायुपुत्र भीम अत्यंत आनंदित झाले आणि ओठांच्या दोन्ही कोपऱ्यांना चाटू लागले। हे भरतनंदना! दुर्योधनाचे हे वचन ऐकून दुर्मुख मोठ्या उतावळेपणाने कर्णाजवळ येऊन पोहोचला आणि आपल्या बाणांनी भीमसेनाला रोखू लागला। संग्रामात सूतपुत्र (कर्ण) यांच्या पावलांवर चालणारा दुर्मुख दिसताच वायुपुत्र भीम फारच प्रसन्न झाले आणि जणू युद्धाची आस लागल्याप्रमाणे ओठांचे दोन्ही कोपरे चाटू लागले। मग महाराज कर्णाने तीक्ष्ण शिलीमुख बाणांनी (शत्रूला) आवरून युद्ध पुढे चालू ठेवले।
Verse 20
तस्मिन् क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभि:
त्याच क्षणी, हे महाराज, (तो/ते) नऊ नतपर्व बाणांनी (आघात झाले)।
Verse 21
ततस्तमेवाधिरथि: स्यन्दनं दुर्मुखे हते
मग, दुर्मुख मारला गेल्यावर, तोच महारथी रथावर आरूढ झाला।
Verse 22
आस्थित: प्रबभौ राजन् दीप्यमान इवांशुमान् । नरेश्वर! दुर्मुखके मारे जानेपर कर्ण उसी रथपर बैठकर देदीप्यमान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा ।।
संजय म्हणाला—राजन्, कर्ण रथावर दृढ बसून ज्वलंत सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला. पण दुर्मुख भूमीवर पडलेला, मर्मस्थाने विदीर्ण, रक्ताने माखलेला पाहताच तो वीर दीर्घ व उष्ण श्वास घेत राहिला आणि कोणताही निश्चय करू शकला नाही.
Verse 23
दृष्टवा कर्णोडश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्त नाभ्यवर्तत । त॑ गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्ण: प्रदक्षिणम्
ते पाहताच कर्णाचे डोळे अश्रूंनी भरले आणि तो क्षणभर काहीच करू शकला नाही. मग ज्याचे प्राण निघून गेले होते त्याला ओलांडून कर्णाने त्याची प्रदक्षिणा केली.
Verse 24
तस्मिंस्तु विवरे राजन् नाराचान् गार्ध्रवासस:
राजन्, त्या विवरामध्ये गार्ध्रवास (गिधाड-पिसे धारण करणारे) योद्धे नाराच बाण सोडू लागले.
Verse 25
ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महौजस:
महाबलवान त्यांनी त्याचे सुवर्णचित्रित कवच फोडून टाकले.
Verse 26
अपिबन सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजना:
रक्तभोजी त्यांनी सूतपुत्र कर्णाचे रक्त पिले.
Verse 27
क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजड़ा: कालचोदिता: । नरेन्द्र! वे रक्तका आहार करनेवाले बाण क्रोधभरे कालप्रेरित भुजंगोंके समान सूतपूत्र कर्णका खून पीने लगे ।। प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणा:
संजय म्हणाला—हे नरश्रेष्ठ! काळाने प्रेरित क्रुद्ध भुजंगांसारखे ते रक्तभोजी बाण जणू सूतपुत्र कर्णाचे रक्त पिऊ लागले. भूमीवर पसरत जात ते मार्गण क्रोध व नियतीच्या प्रेरणेने उजळून निघाले.
Verse 28
त॑ प्रत्यविध्यद् राधेयो जाम्बूनदविभूषितै:
तेव्हा राधेय (कर्ण) याने जांबूनद सुवर्णाने विभूषित बाणांनी प्रत्याघात केला.
Verse 29
ते भीमसेनस्य भुजं सब्यं निर्भिद्य पत्रिण:
त्या पिसांनी युक्त बाणांनी भीमसेनाची डावी भुजा भेदली.
Verse 30
ते व्यरोचन्त नाराचा: प्रविशन्तो वसुंधराम्
ते नाराच बाण वसुंधरेत शिरत असतानाही उजळत होते.
Verse 31
स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभि:
रणात भीम मर्मभेदी नाराच बाणांनी विद्ध झाला.
Verse 32
स भीमस्त्रिभिरायत्त: सूतपुत्रं पतत्त्रिभि:
संजय म्हणाला—तीन अस्त्रांनी आघात होऊनही आणि दडपला गेल्यावरही भीमाने रणधर्मातील प्रतिशोध म्हणून बळाला बळाने उत्तर देत सूतपुत्र कर्णावर तीन वेगवान बाण सोडले।
Verse 33
स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहत:
संजय म्हणाला—महाराज! भीमाच्या बाणांनी जखमी झालेला कर्ण व्याकुळ व मोहग्रस्त झाला; रणाच्या प्रचंड वेगात त्याचे धैर्य ढळले।
Verse 34
भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम्,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे
संजय म्हणाला—भीमसेनाने सुवर्णभूषित धनुष्य ताणून रणभूमीवर अढळ उभा राहिला; तो प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दिपत होता।
Verse 35
आहवेडतिरथो<तिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशन:,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे
संजय म्हणाला—रणाच्या गडद गोंधळात तो श्रेष्ठ अतिरथ, धैर्यवान वीर, अढळ उभा राहिला; तो हवनाग्नीप्रमाणे जळत होता—क्रोधाने नव्हे, संकल्पाने संयमित।
Verse 116
गदया भारत: क्रुद्धो वज्ेणेन्द्र इवासुरान् | जैसे कुपित हुए इन्द्रने वज़्से असुरोंका वध किया था
संजय म्हणाला—क्रोधाने भरलेला भरतवंशी भीम गदेने असा प्रहार करू लागला जसा इंद्र वज्राने असुरांचा संहार करतो; आणि रणात कर्णाचे उत्तम, सुशिक्षित घोडे त्याने ठार केले।
Verse 126
ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतम भ्यहनच्छरै: । भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् महाबाहु भीमसेनने दो छुरोंसे कर्णकी ध्वजा काटकर अपने बाणोंद्वारा उसके सारथिको भी मार डाला
संजय म्हणाला—आधिरथ कर्णाचा ध्वज छेदून भीमसेनाने बाणांच्या वर्षावाने त्याचा सारथीही ठार केला. हे भरतश्रेष्ठ! रणाच्या कठोर नीतित शत्रूची पराक्रम-चिन्हे व सहाय्यक बळ मोडणे हेही डावपेचाचे पाऊल ठरते.
Verse 133
विस्फारयन् धनु: कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मना: । भारत! घोड़े और सारथिके मारे जाने तथा ध्वजाके गिर जानेपर कर्ण उस रथको छोड़कर धनुषकी टंकार करता हुआ दुःखी मनसे वहाँ खड़ा हो गया
संजय म्हणाला—हे भारत! कर्ण धनुष्याची टंकार करीत दुःखी मनाने तेथे उभा राहिला। घोडे व सारथी मारले गेले आणि ध्वज पडला म्हणून त्याने तो रथ सोडला; तरीही शस्त्रध्वनीतून त्याचा निर्धार टिकून राहिला.
Verse 134
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णापयाने चतुस्त्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, जयद्रथवधपर्वाच्या अंतर्गत, कर्णापयान प्रसंगातील एकशे छत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 143
विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद् रिपुम् | वहाँ हमलोगोंने राधानन्दन कर्णका अद्भुत पराक्रम देखा। रथियोंमें श्रेष्ठ उस वीरने रथहीन होनेपर भी अपने शत्रुको आगे नहीं बढ़ने दिया
संजय म्हणाला—रथहीन असूनही रथींमध्ये श्रेष्ठ त्या वीराने शत्रूला रोखून धरले; त्याला पुढे जाऊ दिले नाही. तेथे आम्ही राधाना-नंदन कर्णाचा अद्भुत पराक्रम पाहिला.
Verse 166
त॑ रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथम् । राजन! नरश्रेष्ठ कर्णको युद्धस्थलमें रथहीन खड़ा देख दुर्योधनने अपने भाई दुर्मुखसे कहा--*दुर्मुख! यह राधानन्दन कर्ण भीमसेनके द्वारा रथसे वंचित कर दिया गया है। इस महारथी नरश्रेष्ठ वीरको रथसे सम्पन्न करो”
संजय म्हणाला—“त्या नरश्रेष्ठ महारथ्यास रथ दे.” राजन्! रणांगणात नरश्रेष्ठ कर्ण रथहीन उभा आहे असे पाहून दुर्योधनाने आपल्या भाऊ दुर्मुखाला म्हटले—“दुर्मुख! हा राधानंदन कर्ण भीमसेनाने रथापासून वंचित केला आहे. या वीर महारथ्यास रथाने सम्पन्न कर.”
Verse 193
दुर्मुखाय रथं तूर्ण प्रेषयामास पाण्डव: । महाराज! तदनन्तर कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर पाण्डुकुमार भीम तुरंत ही अपने रथको दुर्मुखके पास ले गये
संजय म्हणाला— पांडवाने दुर्मुखाकडे रथ झपाट्याने धावला. महाराज, तेवढ्यात कर्णाने बाणांच्या वर्षावाने त्याला रोखले; तरीही पांडुपुत्र भीम क्षणभरही विलंब न करता आपला रथ थेट दुर्मुखाजवळ घेऊन गेला.
Verse 203
सुमुखीैर्दुर्मुख॑ भीम: शरैर्निन्ये यमक्षयम् | राजन! फिर झुकी हुई गाँठवाले नौ सुमुख बाणोंद्वारा भीमसेनने दुर्मुखको उसी क्षण यमलोक पहुँचा दिया
संजय म्हणाला— राजन्, भीमसेनाने ‘सुमुख’ नावाच्या बाणांनी दुर्मुखाला घायाळ करून त्याच क्षणी यमाच्या अक्षय धामास पाठविले.
Verse 233
दीर्घमुष्णं श्वसन् वीरो न किंचित् प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये
संजय म्हणाला— तो वीर गरम-गरम दीर्घ श्वास घेत होता, तरीही कोणताही निश्चय करू शकला नाही. दुर्मुखाचे मर्मस्थान विदीर्ण झाले होते; तो रक्ताने माखून भूमीवर पडला होता. ती अवस्था पाहून कर्णाच्या डोळ्यांत अश्रू दाटले; दोन घडी तो विरोधकांसमोर उभा राहू शकला नाही. जेव्हा त्याचे प्राण निघून गेले, तेव्हा कर्णाने त्या शवाची परिक्रमा केली आणि पुढे निघून गेला.
Verse 243
प्राहिणोत् सूतपुत्राय भीमसेनश्षतुर्दश । राजन! इसी अवसरमें भीमसेनने सूतपुत्रपर गीधकी पाँखवाले चौदह नाराच चलाये
संजय म्हणाला— राजन्, त्याच वेळी भीमसेनाने सूतपुत्र कर्णावर गिधाडाच्या पंखांसारखी पिसे असलेले चौदा नाराच सोडले.
Verse 283
चतुर्दशभिरत्युग्रैनराचैरविचारयन् । तब कर्णने कुछ विचार न करके अत्यन्त भयंकर एवं सुवर्णभूषित चौदह नाराचोंसे भीमसेनको भी घायल कर दिया
संजय म्हणाला— काहीही विचार न करता कर्णाने अत्यंत भयंकर चौदा नाराचांनी भीमसेनालाही घायाळ केले.
Verse 293
प्राविशन् मेदिनीं भीमा: क्रीज्च॑ पत्ररथा इव । वे पंखधारी भयानक बाण भीमसेनकी बायीं भुजा छेदकर पृथ्वीमें समा गये, मानो पक्षी क्रौंच पर्वतको जा रहे हों
संजय म्हणाला—ते भयंकर पंखधारी बाण प्रचंड वेगाने भीमसेनाचा डावा बाहू छेदून पृथ्वीमध्ये घुसून गेले; जणू क्रौंच पर्वताकडे उडणारे पक्षीच।
Verse 303
गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशव: । वे नाराच इस पृथ्वीमें प्रवेश करते समय वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे सूर्यके डूबते समय उनकी चमकीली किरणें प्रकाशित होती हैं
संजय म्हणाला—सूर्य अस्ताला जात असता, ते नाराच पृथ्वीमध्ये शिरताना संध्याकाळच्या सूर्यकिरणांसारखीच दीप्त शोभा धारण करीत होते.
Verse 313
सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा । मर्मभेदी नाराचोंसे रणक्षेत्रमें विदीर्ण हुए भीमसेन उसी प्रकार भूरि-भूरि रक्त बहाने लगे, जैसे पर्वत झरनेका जल गिराता है
संजय म्हणाला—मर्मभेदी नाराचांनी रणभूमीवर विदीर्ण झालेल्या भीमसेनातून पर्वत जसा झऱ्यांचे पाणी ओततो तसा प्रचंड रक्तस्राव झाला.
Verse 326
सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभि: । तब भीमसेनने भी प्रयत्नपूर्वक गरुड़के समान वेगशाली तीन बाणोंद्वारा सूतपुत्र कर्णको तथा सात बाणोंसे उसके सारथिको भी घायल कर दिया
संजय म्हणाला—भीमसेनाने गरुडासारख्या वेगवान बाणांनी सूतपुत्र कर्णाला घायाळ केले आणि सात बाणांनी त्याच्या सारथीलाही विद्ध केले.
Verse 336
प्राद्रवज्जवनैरश्वे रणं हित्वा महाभयात् । महाराज! भीमके बाणोंसे आहत होकर कर्ण विह्नल हो उठा और महान् भयके कारण युद्ध छोड़कर शीघ्रगामी घोड़ोंकी सहायतासे भाग निकला
संजय म्हणाला—महाराज! भीमाच्या बाणांनी आहत होऊन कर्ण व्याकुळ झाला; महान भयामुळे रण सोडून वेगवान घोड्यांच्या साहाय्याने तो पळून गेला.
Verse 2536
हेमपुड्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश । महाराज! वे महातेजस्वी सुनहरी पाँखवाले बाण उसके सुवर्णजटित कवचको छिज्न- भिन्न करके दसों दिशाओंको सुशोभित करने लगे
महाराज! ते महातेजस्वी सुवर्णपक्षांचे बाण शत्रूचे सुवर्णजटित कवच छिन्नभिन्न करून दहा दिशांना शोभा आणू लागले.
Verse 2736
अर्धप्रविष्टा: संरब्धा बिलानीव महोरगा: । जैसे क्रोधमें भरे हुए महान् सर्प बिलोंमें प्रवेश करते समय आधे ही घुस पाये हों, उसी प्रकार वे बाण पृथ्वीमें घुसते हुए शोभा पा रहे थे
जसे क्रोधाने भरलेले महाविषारी सर्प बिळात शिरताना अर्धेच आत गेलेले दिसावेत, तसे ते बाण भूमीत घुसताना अर्धनिमग्न होऊन शोभू लागले.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-conflict between decisive military action (protecting one’s side through concentrated force and extraordinary weapons) and the ethical cost of tactics that amplify fear and disorder, especially when cohesion breaks and non-elite troops are overwhelmed.
Agency in conflict is limited by systemic factors—visibility, morale, and chain-of-command. Even superior force or specialized astras cannot guarantee stable outcomes when collective psychology and coordination degrade.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-significance is contextual—documenting how tactical escalation and psychological rupture function as narrative mechanisms driving the war’s irreversible momentum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.