Adhyaya 128
द्रोणपर्व — अध्याय 128: दुर्योधनस्य परसेनाप्रवेशः (Duryodhana’s Incursion and the Tumult of Battle)
Upa-parva: Duryodhana–Pāṇḍava-saṃnipāta (Strategic Clash Episode) — Droṇa-parva context
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a widespread, high-intensity engagement between Kuru and Pāṇḍava–Pāñcāla forces. The chapter emphasizes combined-arms collision: elephants clash at close quarters, cavalry strike cavalry, infantry press in dense formations, and chariot-warriors exchange volleys, producing a bloodied, chaotic battlefield. Combatants are portrayed as moving toward ‘paraloka’ through lethal missile and weapon exchanges, with the narrative using genealogical and clan identifiers to mark who is present. Duryodhana, described as fearless yet burdened by grief after Jayadratha’s death, resolves upon a potentially fatal advance and drives into the Pāṇḍava host with loud chariot-roar. His assault causes localized disarray among Pāṇḍava troops; key figures (Bhīma, the Mādrī sons, Virāṭa, Drupada, Śikhaṇḍin, Dhṛṣṭadyumna, Yudhiṣṭhira, Sātyaki, the Draupadeyas, and Ghaṭotkaca) are specifically noted as being struck by his arrows. Yudhiṣṭhira counters by cutting Duryodhana’s bow and wounding him, prompting a momentary rumor of Duryodhana’s death, after which Droṇa appears and the battle expands again with renewed clashes.
Chapter Arc: युगान्त-प्रलय के समान घोर संग्राम में, द्रोण का पराक्रम बढ़ता जाता है; पाण्डव-पक्ष पर संकट छा जाता है और धर्मराज युधिष्ठिर लोक-निन्दा के भय से भीतर-ही-भीतर काँप उठते हैं—अर्जुन और सात्यकि का दर्शन न होने से उनकी शान्ति छिन जाती है। → युधिष्ठिर की चिन्ता युद्ध-स्थिति से अधिक ‘धर्म’ और ‘लोक-मत’ की कसौटी पर चढ़ जाती है: द्रोण की गर्जना, पाञ्चालों का क्षय, पाण्डवों का वध—इन सबके बीच वे अर्जुन के गाण्डीव-नाद और हनुमान-चिह्नित ध्वज की कल्पना/स्मृति से भी आश्वस्त नहीं हो पाते। वे भीमसेन को बुलाते हैं, और रथ को भीम के निकट लाने की आज्ञा दी जाती है, मानो कोई त्वरित, कठोर निर्णय लेने का क्षण आ पहुँचा हो। → भीमसेन धर्मराज की ऐसी ‘कश्मल’ अवस्था देखकर चकित होकर पूछता है—“राजन्, ऐसी घबराहट मैंने पहले कभी नहीं देखी।” युधिष्ठिर म्लानमुख, दीर्घ श्वास लेते, अश्रुपूरित नेत्रों से भीम को आदेश/योजना बताने को उद्यत होते हैं; भीम प्रतिज्ञा करता है कि उनके लिए कोई कार्य असाध्य नहीं। → अध्याय का निष्कर्ष युद्ध-रणनीति से अधिक मनो-रणनीति में है: युधिष्ठिर का भय शब्दों में उतरता है और भीम का धैर्य-दान उन्हें निर्णय की ओर ढकेलता है—रथ, सारथि, और आज्ञा-पालन की तत्परता के साथ पाण्डव-शिविर में एक निर्णायक कदम की तैयारी बनती है। → युधिष्ठिर आँसुओं के साथ भीमसेन को जो विशिष्ट आज्ञा/उपाय बताने वाले हैं, वही अगले प्रसंग का द्वार बनकर लटक जाता है—क्या यह आदेश द्रोण-वध की दिशा में कोई कठोर नीति है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल ७८ ३ “लोक हैं।) शीस््नश्शा >> | भ्निध्र्राइध्य षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका चिन्तित होकर भीमसेनको अर्जुन और सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजना संजय उवाच व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्तत: । सुदूरमन्वयु: पार्था: पजचाला: सह सोमकै:
संजय म्हणाला—राजन्! द्रोणाचार्य पांडवांचे व्यूह असे इकडे-तिकडे रगडून, उलथून टाकू लागले, तेव्हा पृथापुत्र, पांचाल व सोमक योद्धे त्यांच्यापासून फार दूर मागे हटले।
Verse 2
वर्तमाने तथा रीद्रे संग्रामे लोमहर्षणे । संक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत,भरतनन्दन! वह रोमांचकारी भयंकर संग्राम प्रलयकालमें होनेवाले जगत्के भीषण संहार-सा उपस्थित हुआ था
संजय म्हणाला—भरतनंदना! तो लोमहर्षक, तीव्र संग्राम चालू असता जगताचा भयंकर संहार जणू युगांत-प्रलयासारखा समोर उभा राहिला।
Verse 3
द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः । पज्चालेघु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु
संजय म्हणाला—द्रोणाचार्य युद्धात पराक्रम दाखवीत वारंवार गर्जना करीत असता, पांचाल वीर क्षीण होत होते आणि पांडवांची सेना मारली जात होती; तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिराला आपला कोणताही आश्रय वा रक्षक दिसेना. राजेंद्र! तो विचार करू लागला—“हे कसे होईल?”
Verse 4
नापश्यच्छरणं किज्चिद् धर्मराजो युधिष्ठिर: । चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद् भविष्यति
संजय म्हणाला—धर्मराज युधिष्ठिराला कोणतेही शरण दिसेना. राजेंद्र! तो विचार करू लागला—“याचा शेवट कसा होईल?” कारण द्रोणाचार्य युद्धात पराक्रम दाखवीत वारंवार गर्जना करीत होते, पांचाल वीर नष्ट होत होते आणि पांडव-सैनिक पडत होते।
Verse 5
ततो वीक्ष्य दिश: सर्वा: सव्यसाचिदिदृक्षया । युधिष्ठिरों ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम्
संजय म्हणाला—मग सव्यसाची अर्जुनाला पाहण्याच्या उत्कंठेने युधिष्ठिराने सर्व दिशांकडे नजर फिरवली; पण त्याला ना पार्थ अर्जुन दिसला, ना माधव श्रीकृष्ण।
Verse 6
सो<5पश्यन् नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम् | गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन् व्यथितेन्द्रिय:
संजय म्हणाला—वानरश्रेष्ठ हनुमानाच्या चिन्हाने युक्त ध्वज असलेला नरशार्दूल अर्जुन दिसेना आणि त्याच्या गांडीवाचा गंभीर निर्घोषही ऐकू येईना; म्हणून त्याच्या सर्व इंद्रिया व्याकुळ झाल्या।
Verse 7
अपश्यन् सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम् । चिन्तयाभिपरीताज्े धर्मराजो युधिषछ्िर:,वृष्णिवंशके प्रमुख महारथी सात्यकिको भी न देखनेके कारण धर्मराज युधिष्ठिरका एक-एक अंग चिन्ताकी आगसे संतप्त हो उठा
वृष्णींचा श्रेष्ठ रथी सात्यकीही दिसेना, तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिराचे चित्त व्याकुळ झाले. चिंतेच्या अग्नीने त्याचे सर्वांग जणू होरपळले; अनिष्टाची शंका त्याच्या धैर्यालाही हादरवू लागली.
Verse 8
नाध्यगच्छत् तदा शान्तिं तावपश्यन् नरोत्तमौ | लोकोपक्रोशभीरुत्वाद् धर्मराजो महामना:
त्या वेळी महामना धर्मराज, लोकांच्या निंदेचा व जनआक्रोशाचा भय धरून, त्या दोन नरश्रेष्ठांना समोर पाहत असूनही मनःशांती मिळवू शकला नाही.
Verse 9
महामनस्वी धर्मराज युधिष्ठटिर लोकनिन्दाके डरसे बहुत डरते थे। अतः नरश्रेष्ठ अर्जुन और सात्यकिको न देखनेसे उस समय उन्हें तनिक भी शान्ति नहीं मिली ।।
लोकनिंदेच्या भयाने महामनस्वी धर्मराज युधिष्ठिर त्या वेळी नरश्रेष्ठ अर्जुन व सात्यकी यांना न पाहून क्षणभरही शांत झाला नाही. महाबाहु युधिष्ठिर शैनेय सात्यकीच्या रथाविषयीच मनातल्या मनात विचार करू लागला—“अहो! रणभूमीत मीच सत्यवादी, मित्रांना अभय देणारा शिनिपुत्र सात्यकी याला फाल्गुन अर्जुनाच्या पावलावर पाऊल ठेवून जाण्यास पाठविले होते.” जे हृदय पूर्वी एका चिंतेत गुंतले होते, ते आता दोघांसाठी व्याकुळ होऊन दोन भागांत विभागले गेले.
Verse 10
शैनेय: सात्यकि: सत्यो मित्राणामभयंकर: । तदिदं होकमेवासीद् द्विधा जात॑ ममाद्य वै
“शैनेय सात्यकी सत्यवादी आहे, मित्रांना अभय देणारा आहे. आज माझे हेच हृदय निःसंशय दोन भागांत विभागले गेले आहे.”
Verse 11
सात्यकिश्न हि विज्ञेय: पाण्डवश्न धनंजय: । सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्
हे जाणावे की सात्यकीही तेथेच आहे आणि पांडव धनंजयही. सात्यकीला पाठवून धनंजय पांडव त्याच्या पावलांवर पाऊल ठेवत पुढे गेला.
Verse 12
करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरनन््वेषणं यदि
संजय म्हणाला— “जर शक्य असेल, तर मी पूर्ण प्रयत्नाने माझ्या भावाचा शोध घेईन.”
Verse 13
भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
संजय म्हणाला— भावाचा शोध घेण्याचे कार्य हाती घेऊन धर्मपुत्र युधिष्ठिर युद्धाच्या कोलाहलातही धर्म व बंधुत्वाचे बंधन मनात धरून पुढे निघाले।
Verse 14
लोकापवादभीरुत्वात् सो*हं पार्थ वृकोदरम्
संजय म्हणाला— “हे पार्थ! लोकनिंदेच्या भीतीने विवश होऊन मी वृकोदराविषयी तसे बोललो/वागलो.”
Verse 15
यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने,'शत्रुसूदन अर्जुनपर जैसा मेरा प्रेम है, वैसा ही रणदुर्मद वृष्णिवंशी वीर सात्यकिपर भी है। मैंने शिनिवंशका आनन्द बढ़ानेवाले सात्यकिको महान् कार्यभार सौंप रखा था
संजय म्हणाला— “शत्रुसूदन अर्जुनावर जसा माझा प्रेमभाव आहे, तसाच रणात उन्मत्त वृष्णिवंशी वीर सात्यकीवरही आहे. शिनिवंशाचा आनंद वाढविणाऱ्या त्या वीरावर मी एक महान् व जड कार्यभार सोपविला होता.”
Verse 16
तथैव वृष्णिवीरे5पि सात्वते युद्धदुर्मदे । अतिभारे नियुक्तश्न मया शैनेयनन्दन:
संजय म्हणाला— “तसाच सात्वत कुलातील, युद्धात उन्मत्त वृष्णिवीर सात्यकीवरही माझा तोच स्नेह आहे. शैनेय—जो आपल्या वंशाचा आनंद वाढवितो—त्याला मी अत्यंत जड जबाबदारीवर नेमले होते.”
Verse 17
स तु मित्रोपरोधेन गौरवात्तु महाबल: । प्रविष्टो भारतीं सेनां मकर: सागरं यथा,“उन महाबली सात्यकिने मित्रके अनुरोधसे और अपने लिये गौरवकी बात समझकर समुद्रमें मगरकी भाँति कौरवीसेनामें प्रवेश किया था
मित्राच्या आग्रहामुळे आणि हे आपल्यासाठी गौरवाचे मानून तो महाबली सात्यकी समुद्रात मकर जसा शिरतो तसा कौरव-सेनेत शिरला.
Verse 18
असौ हि श्रूयते शब्द: शूराणामनिवर्तिनाम् । मिथ: संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता
तोच शब्द ऐकू येतो—युद्धातून कधीही न माघार घेणाऱ्या शूरवीरांचा तो महान् कोलाहल; ते परस्पर झुंज देत बुद्धिमान वृष्णिवीराशी भिडले आहेत.
Verse 19
प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चितं बहुधा हि मे । तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विन:
मला वारंवार हे निश्चित झाले आहे की निर्णायक वेळ येऊन ठेपली आहे, आणि तिथेच पांडवपुत्र धनुर्धर भीमसेन दृढ निश्चयाने उभा आहे.
Verse 20
न चाप्यसहां भीमस्य विद्यते भुवि किंचन
या पृथ्वीवर भीमाला असह्य असे काहीच नाही.
Verse 21
शक्तो होष रणे यत्तः पृथिव्यां सर्वधन्विनाम् । स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमजजसा
तो रणात प्रयत्नशील होऊन, स्वबाहुबलाचा आधार घेऊन, पृथ्वीवरील सर्व धनुर्धरांचा सहजपणे प्रतिकार करण्यास समर्थ आहे.
Verse 22
यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मन: । वनवासान्निवृत्ता: सम न च युद्धेषु निर्जिता:,“इस महामनस्वी वीरके बाहुबलका आश्रय लेकर हम सब भाई वनवाससे सकुशल लौटे हैं और युद्धोंमें कभी पराजित नहीं हुए हैं
त्या महात्मा वीराच्या बाहुबळाचा आधार घेऊन आम्ही सर्व भाऊ वनवासातून कुशलतेने परतलो आहोत आणि युद्धांत कधीही पराभूत झालो नाही.
Verse 23
इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे । सनाथौ भवितारीौ हि युधि सात्वतफाल्गुनौ,'यहाँसे सात्यकिके पथपर पाण्डुपुत्र भीमसेनके जानेपर युद्धस्थलमें डटे हुए सात्यकि और अर्जुन सनाथ हो जायूँगे
येथून पांडुपुत्र भीमसेन सात्यकीकडे गेल्यावर, रणांगणात ठाम उभे असलेले सात्यकी आणि अर्जुन निश्चयच सनाथ—समर्थ आधारयुक्त—होतील.
Verse 24
काम त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफाल्गुनौ | रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं शस्त्रविशारदौ
निश्चयच रणांगणात सात्यकी आणि अर्जुन शोकास पात्र नाहीत; ते दोघेही स्वतः शस्त्रविद्येत पारंगत आहेत आणि वासुदेव श्रीकृष्णांच्या संरक्षणाखाली आहेत.
Verse 25
अवश्यं तु मया कार्यमात्मन: शोकनाशनम् | तस्माद् भीम॑ नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्
तथापि माझ्या अंतःकरणातील शोक नष्ट करण्यासाठी मला नक्कीच उपाय करावा लागेल; म्हणून मी भीमसेनाला सात्यकीच्या पावलांवर चालण्यासाठी नेमीन.
Verse 26
ततः प्रतिकृतं मन्ये विधान सात्यकिं प्रति । एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिषछ्िर:
त्यानंतर मला वाटते की सात्यकीविरुद्ध योग्य प्रतिकाराची योजना ठरवली गेली. असे मनाशी निश्चित करून धर्मपुत्र युधिष्ठिर (निर्णयावर ठाम राहिले).
Verse 27
धर्मराजवच: श्रुत्वा सारथि्हयकोविद:
धर्मराज (युधिष्ठिर) यांचे वचन ऐकून घोड्यांच्या संचालनात निपुण सारथीने युद्धधर्माच्या त्या कठीण क्षणी व्यवहार्य तत्परता व संयमित धैर्याने उत्तर दिले।
Verse 28
भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमचिन्तयत्
भीमसेनाजवळ पोहोचताच त्याने विलंब न करता विचार केला की निर्णायक वेळ आली आहे; युद्धाच्या गडबडीत संकोच टाकून परिस्थितीनुसार कर्तव्य काय ते ठरविले।
Verse 29
कश्मलं प्राविशद् राजा बहु तत्र समादिशन् | भीमसेनके पास पहुँचकर राजा युधिष्ठिर समयोचित कर्तव्यका चिन्तन करने लगे और वहाँ बहुत कुछ कहते हुए वे मूर्छित-से हो गये || २८ ई ।।
राजावर कश्मल छाया; तेथे अनेक आज्ञा देत देत तो भीमसेनाजवळ गेला. समयोचित कर्तव्याचा विचार करताना, पुष्कळ बोलत बोलत तो जणू मूर्छित-सा झाला. अशा मोह व व्यथांनी ग्रस्त त्या पार्थिवाने भीमाला हाक मारली।
Verse 30
यः सदेवान् सगन्धर्वान् दैत्यांश्ैकरथो5जयत्
जो एकटाच एका रथावर लढत देव, गंधर्व आणि दैत्यांनाही जिंकून आला आहे।
Verse 31
ततोअब्रवीद् धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्
त्यानंतर भीमसेनाने तेथे आलेल्या धर्मराज (युधिष्ठिर) यांना म्हटले—युद्धक्लेशाच्या मध्यात, जिथे भावंडांचा सल्लाच धर्म व निर्धार दृढ करतो।
Verse 32
पुरातिदुःखदीर्णानां भवान् गतिरभूद्धि न:
संजय म्हणाला—आम्ही जे पूर्वापार दुःखाने विदीर्ण व शोकाने पीडित आहोत, आमच्यासाठी आपणच निश्चयाने आश्रय व मार्गदर्शक ठरलात।
Verse 33
उत्तिष्वोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि कि करवाणि ते । “पहले जब कभी हमलोग अत्यन्त दुःखसे अधीर हो उठते थे, तब आप ही हमें सहारा दिया करते थे। राजेन्द्र! उठिये, उठिये, आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ।।
संजय म्हणाला—राजेंद्र! उठा, उठा; आज्ञा दे—मी तुझी कोणती सेवा करू? पूर्वी जेव्हा आम्ही तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन डगमगत असू, तेव्हा तूच आम्हाला आधार देऊन स्थिर करी. आता, नरेशा, उठून आदेश दे—मी कशी सेवा करू?
Verse 34
तमब्रवीदश्रुपूर्ण: कृष्णसर्प इव श्वसन्
संजय म्हणाला—डोळे अश्रूंनी भरलेले; तो बोलला, काळ्या सर्पासारखा फुत्कारत श्वास घेत—शोक व क्रोधाने आवळलेले शब्द बाहेर पडले।
Verse 35
यथा शड्खस्य निर्घोष: पाउ्चजन्यस्य श्रूयते
संजय म्हणाला—भाऊ! जसा पाञ्चजन्य शंखाचा गर्जननाद ऐकू येतो, तसाच नाद आत्ता ऐकू येत आहे. आणि यशस्वी वासुदेवाने क्रोधाने भरून ज्या रीतीने तो शंख फुंकला आहे, त्यावरून मला असेच वाटते—आज तुझा भाऊ अर्जुन मारला जाऊन रणभूमीवर पडला आहे.
Verse 36
पूरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना । नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजय:
यशस्वी वासुदेवाने क्रोधाने भरून तो शंख फुंकला आहे; निश्चयच आज तुझा भाऊ धनंजय मारला जाऊन रणभूमीवर पडला आहे.
Verse 37
तस्मिन् विनिहते नून॑ युध्यतेड्सौ जनार्दन: । यस्य सच्त्ववतो वीर्य ह्युपजीवन्ति पाण्डवा:
संजय म्हणाला—तो मारला गेल्यावर निश्चयच जनार्दन (श्रीकृष्ण) स्वतः युद्ध करीत आहे. ज्याच्या दृढ, पराक्रमी वीर्याच्या आधारावर पांडव जगतात व सर्व काही सहन करतात, भयाच्या वेळी देव जसे इंद्राचा आश्रय घेतात तसेच आम्ही त्याचाच आश्रय घेतो. तोच शूर अर्जुन सिंधुराज जयद्रथाला वश करण्यासाठी कौरव-सेनेत घुसला आहे.
Verse 38
यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामरा: । स शूर: सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद् भारतीं चमूम्
ज्याच्याकडे आम्ही भयाच्या वेळी अमर जसे सहस्राक्ष (इंद्र) कडे जातात तसे जातो—तोच शूर अर्जुन सिंधुराज जयद्रथाला पकडण्याच्या इच्छेने भरतवंशीयांच्या (कौरवांच्या) सेनेत पुढे सरकत शिरला आहे.
Verse 39
तस्य वै गमनं विद्यो भीम नावर्तन॑ पुनः । श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महारथ:
भीम! एवढेच जाण—तो गेला आहे; पुन्हा परत येईल याची खात्री नाही. अर्जुनाची कांती श्याम आहे; तो नवयुवक, निद्राजयी गुडाकेश, पाहण्यास मनोहर आणि महारथी आहे.
Verse 40
व्यूढोरस्को महाबाहहुर्मत्तद्विरदविक्रम: । चकोननेत्रस्ताम्रास्यो द्विषतां भयवर्धन:
त्याचा उर रुंद आहे आणि भुजा महाबलवान आहेत; त्याचा पराक्रम मत्त हत्तीप्रमाणे आहे. त्याचे नेत्र चकोरासारखे मोठे, मुख तांबूस; तो शत्रूंचा भय वाढवणारा आहे.
Verse 41
(मम प्रियहितार्थ च शक्रलोकादिहागत: । वृद्धोपसेवी धृतिमान् कृतज्ञ: सत्यसड्रर: ।।
संजय म्हणाला—माझ्या प्रियाच्या हितासाठी अर्जुन इंद्रलोकातून येथे आला आहे. तो वृद्धांचा सेवक, धैर्यवान, कृतज्ञ आणि सत्यप्रतिज्ञ आहे. तो धनंजय शत्रूंच्या विशाल, अपार सेनेत शिरला आहे. आणि शत्रुनाशक अर्जुन त्या भयंकर व्यूहात प्रविष्ट होताच, मी सात्वतवीर सात्यकीला फाल्गुनाच्या पावलांवर चालणारा म्हणून पाठवले. भीम! सात्यकी गेला हे मला माहीत आहे; पण तो परत येईल याची खात्री नाही.
Verse 42
वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमान: पुन: पुन: । तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्
संजय म्हणाला—जसा हविर्द्रव्याने पुन्हा पुन्हा वाढविलेला अग्नी अधिक प्रज्वलित होतो, तसा माझा शोक वारंवार वाढत आहे. मला त्याचे कोणतेही लक्षण दिसत नाही; म्हणून मला कश्मल—मोह व विषाद—ग्रासतो आहे.
Verse 43
त॑ विद्धि पुरुषव्यात्रं सात्वतं च महारथम् | सतं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्,“उन सात्वतवंशी पुरुषसिंह महारथी सात्यकिका भी पता लगाओ। वे तुम्हारे छोटे भाई महारथी अर्जुनके पीछे गये हैं
त्याला जाण—सात्वतवंशी पुरुषव्याघ्र, महारथी सात्यकी. तो श्रेष्ठ महारथी तुझ्या धाकट्या भावाच्या (अर्जुनाच्या) मागोमाग गेला आहे.
Verse 44
तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम् | पार्थे तस्मिन् हते चैव युध्यते नूनमग्रणी:
त्या महाबाहूला न पाहता मी कश्मलात पडलो आहे. आणि तो पार्थ मारला गेला असेल, तर निश्चयच अग्रणी (सात्यकी) पुढे राहून युद्ध करीत असेल.
Verse 45
सहायोनास्य वै कश्रित् तेन विन्दामि कश्मलम् | तस्मिन् कृष्णो हते नून॑ं युध्यते युद्धकोविद:
त्याचा कोणताही सहकारी नाही; म्हणून मी कश्मलात पडलो आहे. आणि कृष्ण मारले गेले असतील, तर निश्चयच युद्धकोविद (अर्जुन) युद्ध करीत असेल.
Verse 46
न हि मे शुध्यते भावस्तयोरेव परंतप । स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजय:
हे परंतप! त्या दोघांविषयी माझा भाव शुद्ध होत नाही; माझा संशय दूर होत नाही. म्हणून, हे कौन्तेय, धनंजय (अर्जुन) जिथे गेला आहे तिथेच तू जा.
Verse 47
सात्यकिश्न महावीर्य: कर्तव्यं यदि मनन््यसे । वचन मम धर्मज्ञ भ्राता ज्येष्ठो भवामि ते
संजय म्हणाला— “सात्यकीही महावीर आहे. हे धर्मज्ञ! तू हे कर्तव्य मानत असशील तर माझे वचन पाळ; मी तुझा ज्येष्ठ भाऊ आहे. जिथे अर्जुन आणि महापराक्रमी सात्यकी गेले आहेत, तिथेच तू जा.”
Verse 48
न ते<र्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्य: सात्यकिर्यथा । चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ स यात: सव्यसाचिन: । पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभि:
“अर्जुनाचा शोध तितका आवश्यक नाही, जितका सात्यकीचा आहे. हे पार्थ! माझे प्रिय करण्याच्या इच्छेने तो सव्यसाची अर्जुनाच्या मागे त्या दुर्गम व भयंकर मार्गाने गेला आहे, जो असंयमी पुरुषांना अगम्य आहे.”
Verse 49
दृष्टवा कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चैव सात्यकिम् । संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव
“हे पांडव! श्रीकृष्ण आणि सात्वतवीर सात्यकी यांना सकुशल पाहिल्यावर त्यांच्याशी संवाद कर; आणि सिंहनाद करून (तो समाचार) जाहीर कर.”
Verse 113
सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम् । “इस समय सात्यकिका भी पता लगाना चाहिये और पाण्डुपुत्र अर्जुनका भी। मैंने पाण्डुपुत्र अर्जुनके पीछे तो सात्यकिको भेज दिया। अब सात्यकिके पीछे किसको युद्धभूमिमें भेजूँगा?
“युद्धभूमीत सात्वत (सात्यकी) याच्या पावलोपावली माग काढण्यासाठी मी कोणाला पाठवू?”
Verse 126
युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति । “यदि मैं युयुधानकी खोज न कराकर प्रयत्नपूर्वक केवल अपने भाई अर्जुनका ही अन्वेषण करूँगा तो संसार मेरी निन््दा करेगा,'पाण्डुनन्दन! जब तुम भगवान् श्रीकृष्ण, अर्जुन तथा सात्वतवंशी वीर सात्यकिको सकुशल देखना, तब उच्च स्वरसे सिंहनाद करके मुझे इसकी सूचना दे देना” ।।
“मी युयुधानाचा शोध घेतला नाही तर लोक माझी निंदा करतील.”
Verse 133
परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम् । “सब लोग यही कहेंगे कि धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने भाईकी खोज करके वृष्णिवंशी वीर सत्यपराक्रमी सात्यकिकी उपेक्षा कर रहे हैं
लोक म्हणतील—भाऊ शोधण्याच्या नादात धर्मपुत्र युधिष्ठिर वृष्णिवंशी, सत्यपराक्रमी वीर सात्यकीकडे दुर्लक्ष करीत आहे।
Verse 146
पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मन: । “मुझे लोकनिन्दासे बड़ा भय मालूम होता है। अतः कुन्तीनन्दन भीमसेनको मैं महामनस्वी सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजूँगा
लोकनिंदेची मला मोठी भीती वाटते; म्हणून मी कुन्तीनंदन भीमसेनाला महामनस्वी माधवाचा मार्ग व सात्यकीचा ठावठिकाणा शोधायला पाठवीन।
Verse 193
गमनं रोचते महां यत्र यातौ महारथौ । “इस समय जो कर्तव्य प्राप्त है
मी अनेक प्रकारे विचार केला आहे; जिथे महारथी अर्जुन आणि सात्यकी गेले आहेत, तिथेच धनुर्धर पांडुनंदन भीमसेनालाही जाणे योग्य—असे मला वाटते।
Verse 266
यन्तारमब्रवीद् राजा भीम॑ प्रति नयस्व माम् । 'ऐसा करके ही मैं समझूँगा कि मैंने सात्यकिके प्रति समुचित कर्तव्यका पालन किया है।' मन-ही-मन ऐसा निश्चय करके धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अपने सारथिसे कहा--“मुझे भीमके पास ले चलो”
मनात निश्चय करून—‘असे केल्यानेच सात्यकीप्रती माझे योग्य कर्तव्य पार पडले असे मला वाटेल’—धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराने सारथ्यास सांगितले, “मला भीमकडे घेऊन चल।”
Verse 273
रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत् । धर्मराजकी बात सुनकर अश्वसंचालनमें कुशल सारथिने उनके सुवर्णभूषित रथको भीमसेनके निकट पहुँचा दिया
धर्मराजांचे वचन ऐकून अश्वसंचालनात कुशल सारथ्याने सुवर्णभूषित रथ भीमसेनाच्या जवळ आणून उभा केला।
Verse 293
अब्रवीद् वचन राजन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । राजन! इस प्रकार मोहाविष्ट हुए कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने भीमसेनको सम्बोधित करके इस प्रकार कहा--
संजय म्हणाला—राजन्! कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने हे वचन उच्चारले. राजन्! अशा प्रकारे मोहाने ग्रासलेला कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर भीमसेनास संबोधून असे म्हणाला.
Verse 303
तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते । 'भीमसेन! जिन्होंने एकमात्र रथकी सहायतासे देवताओंसहित गन्धर्वों और दैत्योंपर भी विजय पायी थी
हे भीमसेन! तुझ्या धाकट्या भावाचा—अर्जुनाचा—मला कोणताही लक्षण दिसत नाही. ज्याने केवळ एका रथाच्या साहाय्याने देवांसह गंधर्व व दैत्यांवरही विजय मिळविला, आज त्याचा मला कसलाही ठावठिकाणा दिसत नाही.
Verse 313
नेवाद्राक्षं न चाऔष॑ तव कश्मलमीदृशम् । तब वैसी अवस्थामें पड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरसे भीमसेनने कहा--“राजन्! आपकी ऐसी घबराहट तो पहले मैंने न कभी देखी थी और न सुनी ही थी
तुमची अशी व्याकुळता मी ना कधी पाहिली, ना ऐकली. तेव्हा त्या अवस्थेत पडलेल्या धर्मराज युधिष्ठिरास भीमसेन म्हणाला—“राजन्! अशी घबराट तुमच्यात मी पूर्वी कधीही पाहिली नाही, ऐकलीही नाही.”
Verse 333
आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मन: कृथा: । “मानद! इस संसारमें ऐसा कोई कार्य नहीं है
कुरुश्रेष्ठ! आज्ञा द्या; मन शोकात घालू नका. मानद! या जगात माझ्यासाठी असाध्य असे कोणतेही कार्य नाही; आणि तुमची आज्ञा मिळाल्यावर असे काहीही नाही जे मी करणार नाही.
Verse 343
भीमसेनमिदं वाक््यं प्रम्लानवदनो नृप: । तब राजा युधिष्ठिर म्लानमुख हो काले सर्पके समान लंबी साँसें खींचते हुए नेत्रोंमें आँसू भरकर भीमसेनसे इस प्रकार बोले--
संजय म्हणाला—तेव्हा राजा युधिष्ठिर म्लानमुख होऊन भीमसेनास हे वचन बोलला. काळ्या सर्पासारखे दीर्घ नि:श्वास सोडीत, डोळ्यांत अश्रू भरून, त्याने भीमास संबोधून असे म्हटले.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of agency under grief: Duryodhana’s resolve to enter the enemy host ‘as if to die’ raises the question of whether personal vow-driven valor can ethically override the commander’s responsibility to preserve strategic stability and minimize avoidable loss.
It illustrates that intent and emotion (grief, anger, desire for renown) materially shape decision-making in crisis; dharmic evaluation therefore requires attention not only to stated duty but also to the downstream consequences of leadership choices on collective welfare.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s verses; its significance is primarily narrative and analytic—documenting how recognition (gotra/kula naming), morale shifts (rumor of death), and command interventions (Droṇa’s arrival) function within the epic’s war-chronicle.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.