Adhyaya 119
Śaineya–Bhūriśravas: Genealogy, Svayaṃvara Contest, and the Maheśvara Boon
Upa-parva: Śaineya–Bhūriśravas Upākhyāna (Genealogical and Causal Account)
Dhṛtarāṣṭra opens with a query about an apparently paradoxical battlefield outcome: how a warrior described as having crossed the “ocean of armies” and being difficult to check could nonetheless be seized and thrown down by Bhūriśravas. Saṃjaya answers by supplying an origin-and-causation narrative (upākhyāna). He traces a lineage sequence (Atri → Soma → Budha → Purūravas → Āyu → Nahuṣa → Yayāti → Yadu and his descendants), situating the Yādava/Vṛṣṇi line and introducing Śini within that milieu. The account then shifts to Devaka’s daughter’s svayaṃvara, where Śini secures Devakī for Vasudeva by overcoming rival kings. Somadatta, affronted at seeing Devakī taken, engages Śini in a prolonged and remarkable contest; Śini subdues him publicly yet releases him out of compassion. The humiliation motivates Somadatta to propitiate Maheśvara, from whom he obtains a boon: the birth of a son who will, in a future battle, strike down Śini’s son in public and by a foot-blow. Saṃjaya concludes that this boon-enabled causality explains later reversals and underscores the extraordinary martial and ethical profile attributed to the Vṛṣṇi/Sātvata warriors—disciplined, respectful of elders, protective of dependents, and portrayed as unmatched in strength.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि जब सेनाएँ आमने-सामने जूझ रही थीं, तब शैनेय सात्यकि और आचार्य द्रोण का महासंग्राम सबके देखते-देखते बलि-इन्द्र के तुल्य भयंकर हो उठा। → द्रोण अवसर-वेधी होकर लोहे के विचित्र, विषधर-से तीक्ष्ण बाणों से सात्यकि को ललाट पर बेधते हैं और इन्द्राशनि-सम गर्जना वाले शरों की वर्षा करते हैं। सात्यकि परमास्त्रवित् होकर द्रोण-चाप से छूटते शरों को ‘दो-दो’ कर काटता है, फिर भी घोर आघातों से क्षत-विक्षत होकर क्रोध में भर उठता है। युद्धभूमि में उसका रुक्मरथ चाँदी-सा दमकता हुआ सहस्रों मण्डल बनाता दौड़ता है, मानो सूर्य-सा घूमता प्रकाश। → क्रोध-ईंधन से प्रज्वलित ‘द्रोण-अग्नि’ पाण्डव-पाञ्चालों को रोककर दहकती हुई काल-सूर्य के समान स्थिर होती है; उसी क्षण सात्यकि भी आहत होकर उग्र प्रतिशोध में शर-वर्षा करता है—दोनों की टक्कर समस्त सेनाओं के सामने निर्णायक उत्कर्ष पर पहुँचती है। → सात्यकि के प्रतिरोध और प्रहार से द्रोण की गति बाधित होती है; कौरव-सेना में घबराहट फैलती है और अनेक दल पीछे हटने लगते हैं—रण का प्रवाह क्षण भर के लिए पाण्डव-पक्ष के अनुकूल झुकता है। → द्रोण का क्रोध शांत नहीं होता; वह फिर से पाण्डव-पाञ्चालों को रोकने हेतु ‘अग्नि’ की भाँति खड़ा है—अगले क्षण यह ज्वाला किस पर टूटेगी?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। है २ >> सप्तदशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकि और द्रोणाचार्यका युद्ध
संजय म्हणाला—महाराज! शैनेय सात्यकी जेव्हा इकडे-तिकडे फिरत तुमच्या सैन्यांना काळाच्या गिळकऱ्यात ढकलू लागला, तेव्हा भारद्वाजपुत्र द्रोणाचार्यांनी त्याच्यावर महान बाणसमूहांचा मुसळधार वर्षाव सुरू केला.
Verse 2
स सम्प्रहारस्तुमुलो द्रोणसात्वतयोरभूत् । पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवासवयोरिव,राजन! सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते बलि और इन्द्रके समान द्रोणाचार्य और सात्यकिका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो गया
राजन्! सर्व सैन्यांच्या पाहता-पाहता द्रोणाचार्य व सात्यकी यांचा संग्राम बलि व वासव (इंद्र) यांच्या युद्धाप्रमाणे अत्यंत तुमुल व भयंकर झाला।
Verse 3
ततो द्रोण: शिने: पौत्रं चित्रै: सर्वायसै: शरै: । त्रिेभिराशीविषाकारैललाटे समविध्यत
त्यानंतर द्रोणांनी शिनि-पौत्र सात्यकीच्या ललाटात तीन बाणांनी घाव केला—ते बाण विचित्र, पूर्ण लोखंडाचे आणि विषारी सर्पासारखे भयंकर होते।
Verse 4
तैर्ललाटार्पितिर्बाणर्युयुधानस्त्वजिद्वागै: । व्यरोचत महाराज त्रिशूज्र इव पर्वत:,महाराज! ललाटमें धँसे हुए उन सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा युयुधान तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान सुशोभित हुए
महाराज! ललाटात रुतलेल्या त्या सरळ जाणाऱ्या बाणांमुळे युयुधान (सात्यकी) तीन शिखरांच्या पर्वताप्रमाणे शोभून दिसू लागला।
Verse 5
ततो<5स्य बाणानपरानिन्द्राशनिसमस्वनान् | भारद्वाजोडन्तरप्रेक्षी प्रेषयामास संयुगे
मग संधी शोधत असलेल्या भारद्वाजपुत्र द्रोणांनी रणांगणात सात्यकीवर आणखी बाण सोडले; त्यांचा नाद इंद्राच्या वज्रासारखा भयंकर होता।
Verse 6
तान् द्रोणचापनिर्मुक्तान् दाशा्: पतत: शरान् | द्वाभ्यां द्वाभ्यां सुपुड्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित्
द्रोणांच्या धनुषातून सुटलेले ते दहा बाण जेव्हा धावून येत होते, तेव्हा परमास्त्रवेत्ता दाशार्हकुलनंदन सात्यकीने उत्तम पिसांनी युक्त दोन-दोन बाणांनी त्यांना छेदून टाकले।
Verse 7
तामस्य लघुतां द्रोण: समवेक्ष्य विशाम्पते । प्रहस्य सहसाविध्यत् त्रिंशता शिनिपुड्रवम्
संजय म्हणाला—प्रजानाथ! त्याची लाघवी चपळाई पाहून द्रोण हसला आणि क्षणात शिनिप्रवर सात्यकीला तीस बाणांनी भेदून जखमी केले।
Verse 8
पुन: पञ्चाशतेषूणां शितेन च समार्पयत् । लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन्
पुन्हा त्यांनी युयुधानाला पन्नास तीक्ष्ण बाणांनी जखमी केले; आणि आपल्या अधिक लाघवाने युयुधानाची चपळता निष्प्रभ केली।
Verse 9
समुत्पतन्ति वल्मीकाद् यथा क्ुद्धा महोरगा: । तथा द्रोणरथाद् राजन्नापतन्ति तनुच्छिद:
संजय म्हणाला—राजन्! जसे क्रोधाने फणफणलेले महा-सर्प वारुळातून उडी मारून बाहेर येतात, तसेच द्रोणाच्या रथातून देहभेदक बाण झेपावत येतात।
Verse 10
राजन! जैसे बॉबीसे क्रोधमें भरे हुए बहुत-से सर्प प्रकट होते हैं
संजय म्हणाला—राजन्! जसे क्रोधाने भरलेले अनेक सर्प अचानक प्रकट होतात, तसे द्रोणाच्या रथातून देहभेदक बाण सर्व दिशांनी कोसळू लागले। आणि त्याचप्रमाणे युयुधानानेही शतसहस्रांनी, जणू रक्तभोजी, बाण सोडून द्रोणाच्या रथावर वर्षाव केला।
Verse 11
लाघवाद् द्विजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष । विशेष नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ
संजय म्हणाला—मारिष! द्विजश्रेष्ठ द्रोण आणि सात्वत वीर—या दोघांच्या लाघवाकडे पाहता आम्हाला काहीही फरक कळला नाही; ते दोघेही नरश्रेष्ठ समसमान भासत होते।
Verse 12
सात्यकिस्तु ततो द्रोणं नवभिर्नतपर्वभि: । आजपघान भुशं क्रुद्धो ध्वजं च निशितै: शरै:
संजय म्हणाला—तेव्हा क्रोधाने पेटलेला सात्यकी वाकलेल्या सांध्यांचे नऊ बाण सोडून द्रोणावर भयंकर प्रहार करू लागला; आणि तीक्ष्ण बाणांनी द्रोणाचा ध्वजही जखमी केला।
Verse 13
सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यत: । लाघवं युयुधानस्य दृष्टवा द्रोणो महारथ:
संजय म्हणाला—भारद्वाज (द्रोण) पाहत असतानाच युयुधानाने शंभर बाणांनी त्यांचा सारथी जखमी केला। युयुधानाची ही चपळाई पाहून महारथी द्रोणही प्रत्युत्तरास सिद्ध झाला।
Verse 14
सप्तत्या सारथिं विद्ध्वा तुरज्जांश्न त्रिभिस्त्रिभि: । ध्वजमेकेन चिच्छेद माधवस्य रथे स्थितम्
संजय म्हणाला—द्रोणाने सत्तर बाणांनी सात्यकीच्या सारथीस भेदले, घोड्यांना प्रत्येकी तीन बाणांनी जखमी केले; आणि मग एकाच बाणाने माधवाच्या रथावरील ध्वज छेदून टाकला।
Verse 15
अथापरेण भल्लेन हेमपुड्खेन पत्रिणा । धनुश्वचिच्छेद समरे माधवस्य महात्मन:,इसके बाद सुवर्णमय पंखवाले दूसरे भल्लसे आचार्यने समरांगणमें महामनस्वी सात्यकिके धनुषको भी खण्डित कर दिया
संजय म्हणाला—यानंतर सुवर्णपंख असलेल्या दुसऱ्या भल्ल बाणाने आचार्य द्रोणाने रणांगणात महामना माधव (सात्यकी) याचे धनुष्यही छेदून टाकले।
Verse 16
सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धनुस्त्यक्त्वा महारथः । गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत्,इससे महारथी सात्यकिको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने धनुष त्यागकर विशाल गदा हाथमें ले ली और उसे द्रोणाचार्यपर दे मारा
संजय म्हणाला—तेव्हा महारथी सात्यकी क्रोधाने संतप्त झाला. त्याने धनुष्य टाकून दिले आणि एक प्रचंड गदा उचलून भारद्वाज (द्रोणाचार्य) यांच्यावर फेकली।
Verse 17
तामापतन्तीं सहसा पट्टबद्धामयस्मयीम् । न्यवारयच्छरैद्रोणो बहुभिर्बहुरूपिभि:
रेशमी पट्ट्याने बांधलेली ती लोखंडी गदा अचानक त्यांच्यावर येताना पाहून द्रोणाचार्यांनी अनेक प्रकारच्या असंख्य बाणांनी तिचा वेग थोपविला।
Verse 18
अथान्यद् धनुरादाय सात्यकि: सत्यविक्रम: । विव्याध बहुभिवररं भारद्वाजं शिलाशितै:,तब सत्यपराक्रमी सात्यकिने दूसरा धनुष लेकर सानपर तेज किये हुए बहुसंख्यक बाणोंद्वारा वीर द्रोणाचार्यको बींध डाला
मग सत्यपराक्रमी सात्यकीने दुसरे धनुष्य उचलून दगडावर धार लावलेल्या असंख्य बाणांनी वीर भारद्वाज (द्रोणाचार्य) यांना भेदले।
Verse 19
स विद्ध्वा समरे द्रोणं सिंहनादममुछ्चत । तं वैन ममृषे द्रोण: सर्वशस्त्रभूृतां वर:
अशा रीतीने रणांगणात द्रोणांना जखमी करून सात्यकीने सिंहासारखी गर्जना केली। सर्व शस्त्रधार्यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाचार्यांना ती आव्हानात्मक गर्जना सहन झाली नाही।
Verse 20
ततः शक्ति गृहीत्वा तु रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तरसा प्रेषयामास माधवस्य रथं प्रति,उन्होंने सोनेकी डंडेवाली लोहेकी शक्ति लेकर उसे सात्यकिके रथपर बड़े वेगसे चलाया
त्यानंतर सोन्याच्या दांड्याची लोखंडी शक्ति हातात घेऊन त्यांनी ती प्रचंड वेगाने माधवाच्या रथाकडे फेकली।
Verse 21
अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्ति: कालसंनिभा । भित्त्वा रथं जगामोग्रा धरणीं दारुणस्वना,वह कालके समान विकराल शक्ति सात्यकितक न पहुँचकर उनके रथको विदीर्ण करके भयंकर शब्द करती हुई पृथ्वीमें समा गयी
काळासारखी भयंकर ती शक्ति शैनेय (सात्यकी)पर्यंत पोहोचली नाही; पण त्यांचा रथ फोडून, दारुण आवाज करत, ती पृथ्वीमध्ये रुतून बसली।
Verse 22
ततो द्रोणं शिने: पौत्रो राजन् विव्याध पत्रिणा । दक्षिणं भुजमासाद्य पीडयन् भरतर्षभ
तेव्हा, राजन्! शिनीच्या पौत्राने पिसाळलेल्या बाणाने द्रोणाचार्यांना विद्ध केले. त्यांच्या उजव्या भुजेला घाव घालून त्यांना वेदना देत आचार्यांना जखमी केले.
Verse 23
द्रोणो5पि समरे राजन् माधवस्य महद् धनु: । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम्
नरेश्वर! रणभूमीत द्रोणाचार्यांनीही सात्यकीचे विशाल धनुष्य अर्धचंद्राकार बाणाने छेदून टाकले; आणि रथशक्तीचा प्रहार करून सारथीलाही गंभीर जखम केली.
Verse 24
मुमोह सारथिस्तस्य रथशकक््त्या समाहत: । स रथोपस्थमासाद्य मुहूर्त संन्यषीदत,द्रोणकी रथशक्तिसे आहत हो सारथि मूर्च्छिंत हो गया। वह रथकी बैठकमें पहुँचकर वहाँ दो घड़ीतक चुपचाप बैठा रहा
द्रोणांच्या रथशक्तीच्या आघाताने त्याचा सारथी मूर्च्छित झाला. तो रथाच्या आसनावर येऊन काही काळ निःशब्द बसून राहिला.
Verse 25
चकार सात्यकी राजन् सूतकर्मातिमानुषम् । अयोधयच्च यद् द्रोणं रश्मीन् जग्राह च स्वयम्
महाराज! त्या वेळी सात्यकीने लोकोत्तर सारथ्यकर्म करून दाखवले. तो द्रोणाचार्यांशी युद्धही करीत राहिला आणि स्वतःच घोड्यांच्या बागडोरीही सांभाळीत राहिला.
Verse 26
तत: शरशतेनैव युयुधानो महारथ: । अविध्यद ब्राह्माणं संख्ये हृष्टरूपो विशाम्पते,प्रजानाथ! उस युद्धस्थलमें महारथी सात्यकिने हर्षमें भरकर विप्रवर द्रोणाचार्यको सौ बाणोंसे घायल कर दिया
प्रजानाथ! त्यानंतर हर्षाने भरलेला महारथी युयुधान (सात्यकी) रणात ब्राह्मण द्रोणाचार्यांना शंभर बाणांनी विद्ध करून जखमी करू लागला.
Verse 27
तस्य द्रोण: शरान् पञ्च प्रेषयामास भारत । ते घोरा: कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे,भारत! फिर द्रोणाचार्यने सात्यकिपर पाँच बाण चलाये। वे भयंकर बाण उस रफक्षेत्रमें सात्यकिका कवच फाड़कर उनका लोहू पीने लगे
तेव्हा, हे भारत! द्रोणाचार्यांनी त्याच्यावर पाच बाण सोडले. ते घोर बाण रणांगणात त्याचे कवच भेदून जणू त्याचे रक्तच पिऊ लागले.
Verse 28
निर्विद्धस्तु शरैघोेरिरक्रुद्धयत् सात्यकिर्भृशम् । सायकान् व्यसृजच्चापि वीरो रुक्मरथं प्रति
त्या घोर बाणांनी विद्ध होऊन, क्षत-विक्षत झालेला वीर सात्यकी प्रचंड क्रोधाने पेटला. मग त्याने सुवर्णरथी द्रोणाचार्यांवर बाणांची घन वृष्टी केली.
Verse 29
ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि | अश्वान् व्यद्रावयद् बाणैरहतसूतांस्ततस्ततः,एक बाणसे युयुधानने द्रोणाचार्यके सारथिको धरतीपर गिरा दिया और सारथिहीन घोड़ोंको अपने बाणोंसे इधर-उधर मार भगाया
मग युयुधानाने एका बाणानेच द्रोणाचार्यांचा सारथी भूमीवर पाडला. त्यानंतर सारथीविहीन घोड्यांना त्याने बाणांनी मारून इकडे-तिकडे उधळून लावले.
Verse 30
स रथ: प्रद्रुत: संख्ये मण्डलानि सहस्रश: । चकार राजतो राजन् भ्राजमान इवांशुमान्
हे राजन्! तो रजतनिर्मित रथ रणांगणात वेगाने धावत हजारो फेऱ्या मारू लागला. त्या वेळी तो किरणमय सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासत होता.
Verse 31
अभिद्रवत गृह्नीत हयान् द्रोणस्प धावत | इति सम चुक्रुशु: सर्वे राजपुत्रा: सराजका:,उस समय समस्त राजा और राजकुमार पुकार-पुकारकर कहने लगे--“अरे! दौड़ो दौड़ो! द्रोणाचार्यके घोड़ोंको पकड़ो”
तेव्हा सर्व राजे व राजपुत्र एकत्र ओरडू लागले—“धावा! धावा! द्रोणाचार्यांचे घोडे पकडा!”
Verse 32
ते सात्यकिमपास्याशु राजन् युधि महारथा: । यतो द्रोणस्तत: सर्वे सहसा समुपाद्रवन्,नरेश्वर! उस युद्धस्थलमें वे सभी महारथी शीघ्र ही सात्यकिका सामना छोड़कर जहाँ द्रोणाचार्य थे, वहीं सहसा भाग गये
संजय म्हणाला—राजन्! ते सर्व महारथी रणांगणात सात्यकीला झटपट सोडून, जिथे द्रोणाचार्य होते तिकडेच एकाएकी धावून गेले.
Verse 33
तान् दृष्टवा प्रद्रुतान् संख्ये सात्वतेन शरार्दितान् | प्रभग्नं पुनरेवासीत् तव सैन्यं समाकुलम्
संजय म्हणाला—रणात सात्वत (सात्यकी) यांच्या बाणांनी पीडित होऊन ते पळताना दिसताच, तुमची नीट जमवलेली सेना पुन्हा मोडून गोंधळात विखुरली.
Verse 34
व्यूहस्यैव पुनर्दधारें गत्वा द्रोणो व्यवस्थित: । वातायमानैस्तैरश्वैर्नीतो वृष्णिशरार्दितै:
संजय म्हणाला—द्रोणाचार्य परत जाऊन पुन्हा व्यूहाच्या द्वाराशीच उभे राहिले. वृष्णिवीर सात्यकीच्या बाणांनी पीडित, वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणाऱ्या त्यांच्या घोड्यांनीच त्यांना तेथे नेले.
Verse 35
पाण्डुपाज्चालसम्भिन्न॑ व्यूहमालोक्य वीर्यवान् । शैनेये नाकरोद्ू यत्नं व्यूहमेवा भ्यरक्षत
संजय म्हणाला—पराक्रमी द्रोणाने पांडव व पांचालांनी भंग केलेला आपला व्यूह पाहून शैनेय सात्यकीला रोखण्याचा प्रयत्न सोडला आणि पुन्हा व्यूहाचेच रक्षण करू लागला.
Verse 36
निवार्य पाण्डुपञज्चालान् द्रोणाग्नि: प्रदहन्निव । तस्थौ क्रोधेध्मसंदीप्त: कालसूर्य इवोद्यत:
संजय म्हणाला—पांडव व पांचालांना रोखून द्रोणरूपी अग्नी जणू सर्वांना जाळीत उभा राहिला. क्रोधरूपी इंधनाने प्रज्वलित होऊन तो प्रलयकाळच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला.
Verse 116
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वरें सात्यकिके कौरव-सेनामें प्रवेशके पश्चात् दुर्योधन और कृतवमाकि पराजयविषयक एक सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात, सात्यकीने कौरव-सेनेत प्रवेश केल्यानंतर दुर्योधन व कृतवर्मा यांच्या पराभवाचे वर्णन करणारा एकशे सोळावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 117
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे सात्यकिपराक्रमे सप्तदशाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात, सात्यकीचा प्रवेश व सात्यकीचे पराक्रम वर्णन करणारा एकशे सतराावा अध्याय समाप्त।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns interpretive justice in conflict narratives: how to reconcile a warrior’s reputed invincibility with a later public defeat, and whether such outcomes are best explained by immediate skill, prior causes (boons/vows), or the ethical consequences of earlier acts.
The chapter presents an etiological model of history: present outcomes are intelligible when traced through lineage, institutional practices, public honor dynamics, and the long afterlife of boons and vows—suggesting that agency operates within inherited and socially produced constraints.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and explanatory—embedding a causal backstory to stabilize the listener’s understanding of contested battlefield events within the larger epic logic of karma-like continuity and vow/boon efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.