Adhyaya 117

Verse 1

ऑपन--माज बछ। अप ऋाल पञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा कृतवर्माकी पराजय

संजय म्हणाला—राजन्, तू मला जे विचारतोस ते एकाग्रचित्ताने ऐक. महात्मा हार्दिक्य (कृतवर्मा) यांनी हुसकावून लावल्यामुळे जेव्हा पांडवसेना लज्जेने नतमस्तक झाली आणि तुझे सैनिक हर्षाने उन्मत्त झाले, तेव्हा त्या अथांग सैन्य-समुद्रात आधार शोधणाऱ्या पांडवांसाठी सात्यकी शौर्याने जणू द्वीपाप्रमाणे आश्रयदाता ठरला. आता त्याचा पराक्रम ऐक।

Verse 2

लज्जयावनते चापि प्रहृष्टेश्नापि तावकै: । डीपो य आसीत्‌ पाण्डूनामगाथे गाधमिच्छताम्‌

संजय म्हणाला—राजन्, जेव्हा पांडवसेना लज्जेने नतमस्तक झाली आणि तुझे सैनिक हर्षाने प्रहृष्ट झाले, तेव्हा त्या अथांग सैन्य-समुद्रात आधार शोधणाऱ्या पांडवांसाठी सात्यकी द्वीपासारखा आश्रय बनला।

Verse 3

श्रुत्वा स निनदं भीम॑ तावकानां महाहवे । शैनेयस्त्वरितो राजन्‌ कृतवर्माणम भ्ययात्‌,राजन्‌! उस महासमरमें आपके सैनिकोंका भयंकर सिंहनाद सुनकर सात्यकिने तुरंत ही कृतवर्मापर आक्रमण किया

संजय म्हणाला—राजन्, त्या महासमरात तुझ्या सैन्याचा भयंकर निनाद ऐकून शैनेय सात्यकी त्वरित कृतवर्माकडे धावून गेला व त्याच्यावर चाल करून गेला।

Verse 4

उवाच सारथिं तत्र क्रोधामर्षसमन्वित: । हार्दिक्याभिमुखं सूत कुरु मे रथमुत्तमम्‌,उन्होंने क्रोध और अमर्षमें भरकर वहाँ सारथिसे कहा--“सूत! तुम मेरे उत्तम रथको कृतवर्माके सामने ले चलो

क्रोध व अमर्षाने भरून तो तेथे सारथ्यास म्हणाला—“सूत! माझा उत्तम रथ हार्दिक्य (कृतवर्मा) याच्या समोर ने.”

Verse 5

कुरुते कदनं पश्य पाण्डुसैन्ये हामर्षित: । एनं जित्वा पुनः सूत यास्यामि विजयं प्रति,“देखो, वह अमर्षयुक्त होकर पाण्डव-सेनामें संहार मचा रहा है। सारथे! इसे जीतकर मैं पुनः अर्जुनके पास चलूँगा”

“पहा, तो अमर्षाने पेटून पांडवसेनेत संहार माजवत आहे. हे सारथे! याला जिंकून मी पुन्हा विजयाकडे—अर्जुनाकडे—जाईन.”

Verse 6

एवमुक्ते तु वचने सूतस्तस्य महामते । निमेषान्तरमात्रेण कृतवर्माणम भ्ययात्‌,महामते! सात्यकिके ऐसा कहनेपर सारथि पलक गिरते-गिरते रथ लेकर कृतवमकि पास जा पहुँचा

महामते! असे बोलताच त्याचा सारथी पापणी लवते न लवते तोच रथ घेऊन कृतवर्माजवळ पोहोचला.

Verse 7

कृतवर्मा तु हार्दिक्य: शैनेयं निशितै: शरै: । अवाकिरत्‌ सुसंक्रुद्धस्ततो5क़्रुद्धयबत्‌ स सात्यकि:

हार्दिक्य कृतवर्मा अत्यंत संतप्त होऊन शैनेय (सात्यकी) याच्यावर धारदार बाणांचा वर्षाव करू लागला; त्यामुळे सात्यकीचाही क्रोध प्रज्वलित झाला.

Verse 8

अथाशु निशितं भल्लं शैनेय: कृतवर्मण: । प्रेषयामास समरे शरांश्व चतुरो5परान्‌,उन्होंने तुरंत ही कृतवर्मापर समरभूमिमें एक तीखे भल्लका प्रहार किया। फिर चार बाण और मारे

मग शैनेयाने त्वरितच रणभूमीत कृतवर्मावर एक तीक्ष्ण भल्ल सोडला आणि त्यामागोमाग आणखी चार बाण झाडले.

Verse 9

ते तस्य जध्निरे वाहान्‌ भल्लेनास्याच्छिनद्‌ धनु: । पृष्ठरक्ष॑ं तथा सूतमविध्यन्निशितै: शरै:

त्या चार बाणांनी कृतवर्म्याचे चारही घोडे मारले गेले. सात्यकीने भल्लबाणाने त्याचे धनुष्य छेदून टाकले. मग तीक्ष्ण बाणांनी त्याचा पृष्ठरक्षक आणि सारथी यांनाही विद्ध करून जखमी व क्षत-विक्षत केले.

Verse 10

ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । सेनामस्यार्दयामास शरै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर सत्यपराक्रमी सात्यकिने कृतवर्माको रथहीन करके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उसकी सेनाको पीड़ित करना आरम्भ किया

त्यानंतर सत्यपराक्रमी सात्यकीने कृतवर्म्याला विरथ करून, वाकलेल्या गांठीचे बाण सोडून त्याची सेना छळू व चिरडू लागला.

Verse 11

अभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिता । ततः प्रायात्‌ स त्वरित: सात्यकि: सत्यविक्रम:,सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो कृतवर्माकी सेना भाग खड़ी हुई। तत्पश्चात्‌ सत्यपराक्रमी सात्यकि तुरंत आगे बढ़ गये

शैनेयाच्या बाणांनी पीडित होऊन कृतवर्म्याची सेना फुटून पळून गेली. तेव्हा सत्यपराक्रमी सात्यकी त्वरित पुढे सरसावला.

Verse 12

शृणु राजन्‌ यदकरोत्‌ तव सैन्येषु वीर्यवान्‌ । अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम्‌,महाराज! पराक्रमी सात्यकिने द्रोणाचार्यके सैन्य-समुद्रको लाँधकर आपकी सेनाओंमें जो पराक्रम किया, उसका वर्णन सुनिये

हे राजन्, तुझ्या सैन्यात त्या वीराने काय पराक्रम केला ते ऐक. हे महाराज, द्रोणांच्या महासागरासारख्या सैन्यव्यूहाला ओलांडून तो तुझ्या सैन्यात शिरला आणि पराक्रम गाजविला.

Verse 13

पराजित्य तु संहृष्ट: कृतवर्माणमाहवे । यन्तारमब्रवीच्छूर: शनैर्याहीत्यसम्भ्रमम्‌,उस महासमरमें कृतवर्माको पराजित करके हर्षमें भरे हुए शूरवीर सात्यकि बिना किसी घबराहटके सारथिसे बोले--'सूत! धीरे-धीरे चलो'

त्या महासमरात कृतवर्म्याला पराजित करून हर्षाने भरलेला शूर सात्यकी, कोणताही गोंधळ न करता, सारथ्यास म्हणाला—“सूत, हळूहळू चला.”

Verse 14

दृष्टवा तु तव तत्‌ सैन्यं रथाश्वद्धिपसंकुलम्‌ । पदातिजनसम्पूर्णमब्रवीत्‌ सारथिं पुन:,रथ, घोड़े, हाथी और पैदलोंसे भरी हुई आपकी सेनाको देखकर सात्यकिने पुनः सारथिसे कहा--

रथ, घोडे व हत्ती यांनी गजबजलेली आणि पायदळांच्या समूहांनी भरलेली तुमची ती सेना पाहून सात्यकीने पुन्हा सारथ्याला म्हटले.

Verse 15

यदेतन्मेघसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः । सुमहत्‌ कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम्‌

हे सूत! द्रोणाचार्यांच्या व्यूहाच्या डाव्या बाजूस मेघसमूहासारखी काळी-घन अशी विशाल गजसेना दिसते; तिच्या अग्रभागी रुक्मरथ उभा आहे. तेथे अनेक असे शूर आहेत की रणात त्यांना आवरणे अत्यंत कठीण; दुर्योधनाच्या आज्ञेने त्यांनी प्राणमोह त्यागून युद्धास उभे राहिले आहेत.

Verse 16

एते हि बहव: सूत दुर्निवाराश्च संयुगे । दुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविता:

हे सूत! हे अनेक योद्धे आहेत आणि रणात अत्यंत दुर्निवार आहेत. दुर्योधनाच्या आज्ञेने माझ्यासाठी त्यांनी प्राणमोह त्यागला आहे.

Verse 17

(न चाजित्वा रणे होतान्‌ शक: प्राप्तुं जयद्रथ: । नापि पार्थों मया सूत शक्‍्य: प्राप्तुं कथंचन ।।

हे सूत! रणात या आव्हानित योद्ध्यांना परास्त केल्याशिवाय ना जयद्रथापर्यंत पोहोचता येईल, ना कोणत्याही प्रकारे मला अर्जुन मिळेल. हे सर्व विद्यांत निष्णात, एकत्र संघटित होऊन उभे आहेत—राजपुत्र, महाधनुर्धर, सर्वच विक्रांत योद्धे; त्रिगर्तांचे उदार महारथी, ज्यांच्या ध्वजा सुवर्णाने अलंकृत आहेत.

Verse 18

मामेवाभिमुखावीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिता: । अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्रोदय सारथे

ते वीर योद्धे युद्धास उद्यत होऊन केवळ माझ्याच दिशेला तोंड करून उभे आहेत. हे सारथे! मला तिथे लवकर पोहोचव; घोड्यांना त्वरित हाक दे.

Verse 19

ततः प्रायाच्छनै: सूत: सात्वतस्य मते स्थित:

तेव्हा सूत (सारथी) सात्वत (श्रीकृष्ण) यांच्या अभिप्रायात स्थित राहून हळूहळू पुढे गेला।

Verse 20

तमूहु: सारथेरवश्या वल्गमाना हयोत्तमा:

ते म्हणाले—जे उत्तम घोडे सामान्यतः सारथीच्या वशात असतात, ते आता उधळत पुढे झेपावत आहेत।

Verse 21

आपततन्तं रणे तं तु शड्खवर्णहयोत्तमै:

शंखासारख्या शुभ्र वर्णाच्या त्या उत्तम घोड्यांनी रणभूमीत येणाऱ्या सात्यकीला त्रिगर्तदेशीय शूरवीरांनी गजसेनेसह सर्व बाजूंनी घेरले।

Verse 22

परिवद्रुस्तत: शूरा गजानीकेन सर्वतः । किरन्तो विविधांस्तीक्ष्णानू सायकॉल्लघुवेधिन:

मग ते शूर गजसेना घेऊन सर्व बाजूंनी धावून आले व त्याला वेढून टाकले; शीघ्र लक्ष्यवेधी ते नाना प्रकारचे तीक्ष्ण बाण वर्षावू लागले।

Verse 23

सात्वतो निशितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत्‌ | पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान्‌,सात्यकिने भी पैने बाणोंद्वारा गजसेनाके साथ युद्ध प्रारम्भ किया, मानो वर्षाकालमें महान्‌ मेघ पर्वतोंपर जलकी धारा बरसा रहा हो

मग सात्वत (सात्यकी) ने धारदार बाणांनी गजसेनेशी युद्ध आरंभले; जणू ग्रीष्माच्या शेवटी महान मेघ पर्वतांवर जलधारा बरसवीत आहे।

Verse 24

वज्राशनिसमस्पर्शर्वध्यमाना: शरैर्गजा: । प्राद्रवन्‌ रणमुत्सूज्य शिनिवीरसमीरितै:

Sañjaya said: Struck by arrows whose touch was like a thunderbolt, the elephants—being grievously wounded—broke into flight, abandoning the battlefield, driven into panic by the assault of Śinivīra’s warrior.

Verse 25

शिनिवंशके वीर सात्यकिद्वारा चलाये हुए वज् और बिजलीके समान स्पर्शवाले उन बाणोंकी मार खाकर उस सेनाके हाथी युद्धका मैदान छोड़कर भागने लगे ।।

Sañjaya said: Struck by the arrows loosed by the hero Sātyaki of the Śini line—arrows whose touch was like thunderbolt and lightning—the elephants of that host abandoned the battlefield and fled. Their tusks were shattered; streams of blood ran from their limbs; their temples and frontal globes were split; ears, mouths, and trunks were torn and mangled. Their drivers were slain and their banners and pennants fell. Vital spots were pierced, bells were broken, great standards were cut down; riders were killed and the howdahs slipped and dropped. In that condition, O King, the elephants ran off and sought refuge in different directions—showing how, in war, even the mightiest bodies collapse when violence overwhelms restraint and order.

Verse 26

सम्भिन्नमर्मघण्टाश्न विनिकृत्तमहाध्वजा: । हतारोहा दिशो राजन्‌ भेजिरे भ्रष्टकम्बला:

Sanjaya said: O King, those elephants, their vital spots torn open and their bell-armor shattered, with their great standards hewn down, fled in different directions. Their riders had been slain, and their saddle-cloths had slipped away—so, broken and routed, they sought safety by scattering across the field. The scene underscores the pitiless momentum of battle, where even the mightiest mounts become helpless once protection, leadership, and order collapse.

Verse 27

रुवन्तो विविधान्‌ नादान्‌ जलदोपमनिः:स्वना: । नाराचैर्वत्सदन्तैश्व भल्‍लैरञण्जलिकैस्तथा

Sañjaya said: “Crying out in many different ways, their sounds resembling the rumbling of thunderclouds, they were pierced by Sātyaki’s arrows—nārāca, vatsadanta, bhalla, and añjalika—and thus, wounded and terrified, they raised varied lamentations as they fled.”

Verse 28

क्षुप्रैरर्धचन्द्रैश्न सात्वतेन विदारिता: । क्षरन्तोडसृक्‌ तथा मूत्रं पुरीषं च प्रदुद्रुवु:

Sañjaya said: Torn open by the Sātvata warrior (Sātyaki) with razor-headed and half-moon arrows, they fled in panic—bleeding, and in terror even voiding urine and excrement. The verse underscores the brutal immediacy of battle and the collapse of bodily and mental control under fear.

Verse 29

बभ्रमुश्न स्खलुश्नान्ये पेतुर्मम्लुस्तथापरे । एवं तत्‌ कुञ्जरानीकं युयुधानेन पीडितम्‌

काही हत्ती गोंधळून डगमगले व ठेचकाळले; काही कोसळले आणि काही धसून निश्चेष्ट झाले. अशा रीतीने युयुधानाने त्या संपूर्ण गजसेनेला अत्यंत पीडित केले.

Verse 30

तस्मिन्‌ हते गजानीके जलसंधो महाबल:

तो गजदल नष्ट झाल्यावर महाबली जलसंध—आपली फौज मोडून पडलेली पाहून—रणकोलाहलात प्रत्युत्तर देण्यास उद्युक्त झाला.

Verse 31

रुक्मवर्मधर: शूरस्तपनीयाड्रद: शुचि:

तो शूरवीर, निर्मळ तेजस्वी, सुवर्णकवच धारण करून परिष्कृत सोन्याच्या बाजूबंदांनी शोभत होता. त्याच्या वक्षस्थळी झळाळता निष्क होता आणि कंठी दीप्तिमान कंठसूत्र—रणासाठी वैभवाने सज्ज.

Verse 32

कुण्डली मुकुटी खड्गी रक्तचन्दनरूषित: । शिरसा धारयन्‌ दीप्तां तपनीयमयीं स्रजम्‌

कुंडले व मुकुटाने विभूषित, हातात खड्ग धारण करून, रक्तचंदनाने लिप्त, तो शिरावर शुद्ध सोन्याची दीप्तिमान माळ धारण करीत होता.

Verse 33

चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन्‌ गजमूर्थनि

सोन्याने अलंकृत व घडवलेला धनुष्य हलवीत तो हत्तीच्या मस्तकावर उभा राहिला—रणकोलाहलात निर्भय निर्धार दर्शवीत.

Verse 34

अशोभत महाराज सविद्युदिव तोयद: । महाराज! हाथीकी पीठपर बैठकर अपने सोनेके बने हुए धनुषको हिलाता हुआ जलसंध बिजलीसहित मेघके समान शोभा पा रहा था ।। ३३ $ || तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम्‌

संजय म्हणाला—महाराज, तो विजेसह मेघासारखा शोभत होता. तेवढ्यात मगध पक्षाचा श्रेष्ठ हत्ती अचानक धावून आला.

Verse 35

नागं निवारितं दृष्टवा शैनेयस्य शरोत्तमै:

संजय म्हणाला—शैनेयाच्या श्रेष्ठ बाणांनी त्या नागसदृश वीराला रोखलेले पाहून युद्धाची चाल बदलली.

Verse 36

ततः क्रुद्धो महाराज मार्गणैर्भारसाधनै:

संजय म्हणाला—महाराज, मग तो क्रुद्ध होऊन जड प्रहार करणाऱ्या बाणांनी हल्ला करू लागला.

Verse 37

ततो5परेण भल्‍्लेन पीतेन निशितेन च

संजय म्हणाला—मग त्याने पिवळसर, अतिशय धारदार असा आणखी एक भल्ल-बाण सोडला.

Verse 38

सात्यकिं छिन्नथन्वानं प्रहसन्निव भारत

संजय म्हणाला—हे भारत, धनुष्य तुटले तरी सात्यकी जणू हसत आहे असे भासले.

Verse 39

अविध्यन्मागधो वीर: पज्चभिरनर्निशितै: शरै: | भारत! धनुष काटनेके पश्चात्‌ सात्यकिको उस मागध वीरने हँसते हुए ही पाँच तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया ।। ३८ $ ।। स विद्धो बहुभिर्बाणैर्जलसंधेन वीर्यवान्‌

संजय म्हणाला—मागधाचा वीर पाच अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार करू लागला. हे भारत! सात्यकीचे धनुष्य छेदून तो मागध-वीर हसतहसतच पाच धारदार शरांनी त्याला जखमी करून गेला. तेव्हा पराक्रमी जलसंध अनेक बाणांनी विद्ध होऊनही रण सोडला नाही.

Verse 40

अचिन्तयन्‌ वै स शरान्नात्यर्थ सम्भ्रमाद्‌ बली

संजय म्हणाला—तो बलवान योद्धा अतिशय गोंधळ न माजवता, अधिक विचार न करता, स्थिर चित्ताने बाण सोडीत राहिला.

Verse 41

धनुरन्यत्‌ समादाय तिष्ठ तिछेत्युवाच ह । बलवान सात्यकिने उसके बाणोंको कुछ भी न गिनते हुए अधिक संभ्रममें न पड़कर दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और कहा--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह” ।।

संजय म्हणाला—बलवान शैनेय सात्यकीने दुसरे धनुष्य हातात घेतले; त्याच्या बाणांना तृणासमान मानून तो अधिक संभ्रमात पडला नाही. मग तो म्हणाला—“थांब, थांब!” एवढे बोलून शैनेयाने जलसंधाच्या विशाल वक्षस्थळी प्रहार केला.

Verse 42

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन मुष्टिदेशे महद्‌ धनु:

संजय म्हणाला—त्याने उस्तऱ्याच्या धारेसारख्या अतितीक्ष्ण बाणाने त्या महान धनुष्याच्या मुष्टिदेशी प्रहार केला.

Verse 43

जलसंधस्तु तत्‌ त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम्‌

संजय म्हणाला—तेव्हा जलसंधाने ते सोडून, बाणांसह आपले धनुष्यही दूर फेकून दिले.

Verse 44

तोमरं व्यसृजत्‌ तूर्ण सात्यकिं प्रति मारिष । माननीय नरेश! जलसंधने बाणसहित उस धनुषको त्यागकर सात्यकिपर तुरंत ही तोमरका प्रहार किया ।। ४३ $ ।। स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे

संजय म्हणाला—हे मारिष! त्याने त्वरेने सात्यकीवर तोमर फेकला. त्या महायुद्धात तो तोमर माधव (कृष्ण) यांच्या डाव्या भुजेला भेदून गेला.

Verse 45

निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकि: सत्यविक्रम:

डावी भुजा भेदली गेली तरी सत्यविक्रम सात्यकी महायुद्धात किंचितही ढळला नाही; त्याचे धैर्य अढळ राहिले.

Verse 46

प्रगृह्मा तु ततः खड्गं जलसंधो महाबल:,तब महाबली जलसंधने सौ चन्द्राकार चमकीले चिह्लोंसे युक्त वृषभ-चर्मकी बनी हुई विशाल ढाल और तलवार हाथमें ले ली तथा उस तलवारको घुमाकर सात्यकिपर छोड़ दिया

मग महाबली जलसंधाने खड्ग उचलला. चंद्राकार तेजस्वी चिन्हांनी युक्त वृषभ-चर्माची विशाल ढाल घेऊन, त्याने तलवार फिरवून सात्यकीवर भिरकावली.

Verse 47

आर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रकसंकुलम्‌ । आविध्य च तत: खड्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह

त्याने वृषभ-चर्माची ती विशाल ढाल उचलली, जी शंभर चंद्रासारख्या उभारांनी भरलेली होती; मग तलवार फिरवून सात्वतवीर सात्यकीवर सोडली.

Verse 48

शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खड्गो न्‍न्यपतन्महीम्‌ । अलातचक्रवच्चैव व्यरोचत महीं गत:,वह खड्ग सात्यकिके धनुषको काटकर पृथ्वीपर गिर पड़ा। धरतीपर पहुँचकर वह अलातचक्रके समान प्रकाशित हो रहा था

शैनेय (सात्यकी) याचे धनुष्य छेदून तो खड्ग भूमीवर पडला. जमिनीवर पोहोचताच तो अलातचक्रासारखा तेजस्वी दिसू लागला.

Verse 49

अथान्यद्‌ धनुरादाय सर्वकायावदारणम्‌ | शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम्‌

मग त्याने दुसरे धनुष्य उचलले—जे शत्रूचे सर्वांग विदीर्ण करणारे; शालवृक्षाच्या खोडासारखे तेजस्वी आणि इंद्राच्या वज्रासारखा निनाद करणारे।

Verse 50

ततः साभरणोौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तम:

मग माधवांतील श्रेष्ठ (कृष्ण) यांनी दोन तीक्ष्ण क्षुर घेऊन त्या अलंकारयुक्त भुजांवर प्रहार करण्यास आरंभ केला।

Verse 51

तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात्‌

परिघासारख्या प्रबळ त्या दोन्ही भुजा श्रेष्ठ गजाच्या पाठीवरून खाली कोसळल्या।

Verse 52

वसुंधराधराद्‌ भ्रष्टी पज्चशीर्षाविवोरगौ । उसकी वे परिघके समान मोटी भुजाएँ उस गजराजकी पीठसे नीचे गिर पड़ीं, मानो पर्वतसे पाँच-पाँच मस्तकोंवाले दो नाग पृथ्वीपर गिरे हों ।।

धराधरासारख्या त्या गजराजाच्या पाठीवरून घसरून, परिघासारख्या जड त्या दोन जाड भुजा भूमीवर कोसळल्या—जणू पर्वतावरून पाच-पाच फणांचे दोन नाग पडले असावेत। मग सुंदर दंष्ट्रांनी युक्त, अतिशय विशाल, रम्य कुंडलांनी मण्डित (धड) दिसू लागला।

Verse 53

तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं॑ भीमदर्शनम्‌

तेव्हा ते भीषण दृश्य दिसले—ज्याचे शिर आणि भुजा पाडून टाकल्या होत्या, असा धड।

Verse 54

द्विरदं जलसंधस्य रुधिरेणा भ्यषिज्चत । मस्तक और भुजाओंके गिर जानेसे अत्यन्त भयंकर दिखायी देनेवाले जलसंधके उस धड़ने अपने खूनसे उस हाथीको नहला दिया ।। ५३ $ ।। जलसंध॑ निहत्याजौ त्वरमाणस्तु सात्वत:

संजय म्हणाला—जलसंधाच्या रक्ताने तो हत्ती पूर्ण भिजून गेला. जलसंधाचे मस्तक व भुजा छिन्न होऊन पडताच, त्याचा धड—अत्यंत भयंकर दिसणारा—स्वतःच्या रक्ताने जणू त्या हत्तीला स्नान घालू लागला. रणांगणात जलसंधाचा वध करून सात्वत वीर युद्धाच्या तातडीने प्रेरित होऊन वेगाने पुढे निघून गेला.

Verse 55

रुधिरेणावसिक्ताज़ो जलसंधस्य कुड्जर:

संजय म्हणाला—जलसंधाचा तो कुंजर रक्ताने माखून गेला होता; सर्वांगावर रक्ताचा लेप चढल्याने तो जणू रक्त-तमाने पूर्ण झाकला गेला होता.

Verse 56

शरार्दित: सात्वतेन मर्दमान: स्ववाहिनीम्‌

संजय म्हणाला—सात्वत वीराच्या बाणांनी विद्ध होऊन, चिरडला जात असतानाही तो आपल्या वाहिनीच्या मध्येच पुढे सरकत राहिला; त्याने धैर्य सोडले नाही.

Verse 57

हाहाकारो महानासीत्‌ तव सैन्यस्य मारिष

संजय म्हणाला—हे मारिष, तुझ्या सैन्यात मोठा हाहाकार माजला.

Verse 58

विमुखाश्नवा भ्यधावन्‍न्त तव योधा: समन्तत:

संजय म्हणाला—तुझे योद्धे भय व विषादाने विमुख होऊन सर्व दिशांनी पळू लागले.

Verse 59

एतस्मिन्नन्तरे राजन्‌ द्रोण: शस्त्रभूतां वर:

त्याच वेळी, राजन्, शस्त्ररूप झालेल्या वीरांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाचार्य पुढे सरसावले।

Verse 60

तमुदीर्ण तथा दृष्टवा शैनेयं नरपुड्रवा:

शैनेय असा उदीप्त व उद्विग्न झालेला पाहून, नरश्रेष्ठाने त्याला नीट लक्षात घेतले।

Verse 61

द्रोणेनैव सह क्रुद्धा: सात्यकिं समुपाद्रवन्‌ । शिनिपौत्र सात्यकिको बढ़ते देख नरश्रेष्ठ कौरव महारथी द्रोणाचार्यके साथ ही कुपित हो उनपर टूट पड़े ।।

द्रोणाचार्यांसह क्रुद्ध कौरवांनी सात्यकीवर धाव घेतली। मग, राजन्, रणांगणात द्रोणासह कौरव आणि सात्वतवीर सात्यकी यांचे देवासुर-संग्रामासारखे घोर युद्ध सुरू झाले।

Verse 115

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे जलसंधवधो नाम पजञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात, कौरव-सेनेत सात्यकीच्या प्रवेशप्रसंगी ‘जलसंधवध’ नावाचा एकशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 186

त्रिगर्ती: सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यत: । “ये समस्त वीर मेरी ही ओर मुँह करके युद्ध करनेके लिये खड़े हैं। सारथे! घोड़ोंको हॉको और मुझे शीघ्र ही इनके पास पहुँचा दो। मैं द्रोणाचार्यके देखते-देखते त्रिगर्तोंके साथ युद्ध करूँगा”

भारद्वाजपुत्र द्रोण पाहत असतानाच मी त्रिगर्तांसह युद्ध करीन। हे सर्व योद्धे माझ्याच दिशेला तोंड करून समरासाठी उभे आहेत। सारथे, घोड्यांना हाक दे आणि मला लवकर त्यांच्या जवळ घेऊन चल; द्रोणाच्या समोरच मी त्रिगर्तांशी भिडेन।

Verse 196

रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना । तदनन्तर सात्यकिकी सम्मतिके अनुसार सारथि सूर्यके समान तेजस्वी तथा पताकाओंसे विभूषित रथके द्वारा धीरे-धीरे आगे बढ़ा

संजय म्हणाला—त्यानंतर ठरलेल्या सम्मतीप्रमाणे सात्यकी हळूहळू पुढे सरकला. सूर्यवर्ण, तेजस्वी, भास्वर आणि पताकांनी शोभित अशा रथावर आरूढ होऊन तो रणभूमीत स्थिर निश्चयाने अग्रसर झाला.

Verse 206

वायुवेगसमा: संख्ये कुन्देन्दुरजतप्रभा: । उस रथके उत्तम घोड़े कुन्द

संजय म्हणाला—रणात त्या रथाचे उत्तम घोडे कुंदफूल, चंद्र आणि रौप्याप्रमाणे शुभ्र प्रभेचे होते. ते सारथ्याच्या अधीन, वाऱ्यासारखे वेगवान होते आणि उड्या मारत रणात रथाचा भार वाहत होते.

Verse 303

यत्त: सम्प्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति । उस गजसेनाके नष्ट होनेपर महाबली जलसंध युद्धके लिये उद्यत हो श्वेत घोड़ोंवाले सात्यकिके रथके समीप अपना हाथी ले आया

संजय म्हणाला—त्याची गजसेना नष्ट झाल्यावर महाबली जलसंध युद्धासाठी उद्यत होऊन श्वेत घोड्यांच्या सात्यकीच्या रथाजवळ आपला हत्ती घेऊन आला आणि थेट भिडण्यास पुढे सरसावला.

Verse 326

उरसा धारयन्‌ निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम्‌ | शूरवीर एवं पवित्र जलसंधने अपने शरीरमें सोनेका कवच धारण कर रखा था। उसकी दोनों भुजाओंमें सोनेके ही बाजूबंद शोभा पा रहे थे। दोनों कानोंमें कुण्डल और मस्तकपर किरीट चमक रहे थे। उसके हाथमें तलवार थी और सम्पूर्ण शरीरमें रक्त चन्दनका लेप लगा हुआ था। उसने अपने सिरपर सोनेकी बनी हुई चमकीली माला और वक्ष:स्थलपर प्रकाशमान पदक एवं कण्ठहार धारण कर रखे थे

संजय म्हणाला—उरावर तेजस्वी निष्क व झळाळते कंठसूत्र धारण करून तो शूरवीर जलसंध पवित्र जलसंगमस्थळी उभा होता. त्याच्या अंगावर सुवर्ण कवच होते; दोन्ही भुजांवर सुवर्ण बाजूबंद शोभत होते. कानांत कुंडले आणि मस्तकावर किरीट चमकत होते. हातात तलवार होती आणि सर्वांगावर रक्तचंदनाचा लेप होता. शिरावर सुवर्णमाला, तसेच वक्षस्थळी प्रकाशमान पदक व हार त्याने धारण केले होते.

Verse 343

सात्यकिर्वारियामास वेलेव मकरालयम्‌ | सहसा अपनी ओर आते हुए मगधराजके उस गजराजको सात्यकिने उसी प्रकार रोक दिया, जैसे तटकी भूमि समुद्रको रोक देती है

संजय म्हणाला—सात्यकीने त्याला तसेच रोखले, जसे किनाऱ्याची भूमी समुद्राला रोखते. मगधराजाचा तो गजराज सहसा त्याच्याकडे धावून आला; पण सात्यकीने क्षणार्धात त्याला थांबवले.

Verse 353

अक्कुद्धबत रणे राजन्‌ जलसंधो महाबल: । राजन! सात्यकिके उत्तम बाणोंसे उस हाथीको अवरुद्ध हुआ देख महाबली जलसंध रणक्षेत्रमें कुपित हो उठा

संजय म्हणाला—राजन्, रणांगणात महाबली जलसंध क्रोधाने पेटून उठला. सात्यकीच्या उत्तम बाणांनी तो हत्ती अडविला व वेढला गेला आहे असे पाहून तो पराक्रमी योद्धा युद्धभूमीवर संतप्त झाला.

Verse 373

अस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम्‌ | तत्पश्चात्‌ दूसरे तीखे, पैने और पानीदार भल्लसे उसने बाण फेंकते हुए वृष्णिवीर सात्यकिके धनुषको काट डाला

संजय म्हणाला—बाण सोडीत असलेल्या वृष्णिवीराचे धनुष्य छेदले गेले. त्यानंतर दुसऱ्या तीक्ष्ण, धारदार क्षुरप्र-भल्लाने—बाणांचा वर्षाव करतच—आक्रमणकर्त्याने वृष्णिश्रेष्ठ सात्यकीचे धनुष्यही कापून टाकले.

Verse 393

नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत्‌ | जलसंधके बहुत-से बाणोंद्वारा क्षत-विक्षत होनेपर भी पराक्रमी महाबाहु सात्यकि कम्पित नहीं हुए। यह अद्भुत-सी बात थी

संजय म्हणाला—महाबाहु सात्यकी किंचितही डगमगला नाही; हे जणू अद्भुतच होते. जलसंधाच्या अनेक बाणांनी क्षत-विक्षत होऊनही पराक्रमी सात्यकी स्थिर राहिला.

Verse 416

विव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव । ऐसा कहकर सात्यकिने हँसते हुए ही साठ बाणोंद्वारा जलसंधकी चौड़ी छातीपर गहरी चोट पहुँचायी

संजय म्हणाला—असे म्हणत सात्यकी जणू हसतच साठ बाणांनी जलसंधाला अत्यंत जोराने भेदू लागला आणि त्याच्या रुंद छातीवर खोल घाव घातला.

Verse 426

जलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभि: शरै: | फिर अत्यन्त तीखे क्षुरप्रसे जलसंधके विशाल धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तीन बाण मारकर उसे घायल भी कर दिया

संजय म्हणाला—त्याने जलसंधाचे विशाल धनुष्य मुठी धरण्याच्या जागेपासून छेदून टाकले आणि मग तीन बाणांनी त्याला भेदून जखमी केले.

Verse 446

अभ्यगाद्‌ धरणीं घोर: श्वसन्निव महोरग: । फुफकारते हुए महान्‌ सर्पके समान वह भयंकर तोमर उस महासमरमें सात्यकिकी बायीं भुजाको विदीर्ण करता हुआ धरतीमें समा गया

संजय म्हणाला—महासर्पासारखा फुत्कार करीत तो भयंकर तोमर त्या महासमरात सात्यकीची डावी भुजा विदीर्ण करून पृथ्वीत विलीन झाला।

Verse 453

त्रिंशद्धिर्विशिखैस्तीक्षैजलसंधमताडयत्‌ । अपनी बायीं भुजाके घायल होनेपर सत्यपराक्रमी सात्यकिने तीस तीखे बाणोंद्वारा जलसंधको आहत कर दिया

संजय म्हणाला—डावी भुजा जखमी झाली तरी सत्यपराक्रमी सात्यकीने तीस तीक्ष्ण बाणांनी जलसंधाला घायाळ केले।

Verse 496

विस्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसंधं शरेण ह | तब सात्यकिने साखूके तनेके समान विशाल

संजय म्हणाला—क्रुद्ध होऊन सात्यकीने धनुष्य पूर्ण ताणून एका बाणाने जलसंधाला भेदले।

Verse 503

सात्यकिर्जलसंधस्य चिच्छेद प्रहसन्निव | फिर मधुवंशशिरोमणि सात्यकिने हँसते हुए-से दो छुरोंका प्रहार करके जलसंधकी आभूषणभूषित दोनों भुजाओंको काट दिया

संजय म्हणाला—मग मधुवंशशिरोमणी सात्यकीने जणू हसतच दोन क्षुरप्रहार करून जलसंधाच्या अलंकारांनी भूषित दोन्ही भुजा छेदल्या।

Verse 523

क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्रिच्छेद सात्यकि: । तदनन्तर सात्यकिने तीसरे छुरेसे उसके सुन्दर दाँतोंवाले मनोहर कुण्डलमण्डित विशाल मस्तकको काट गिराया

संजय म्हणाला—त्यानंतर सात्यकीने तिसऱ्या क्षुराने त्याचे सुंदर दात असलेले, मनोहर कुंडलांनी मंडित विशाल मस्तक छेदून खाली पाडले।

Verse 543

विमान पातयामास गजस्कन्धाद्‌ विशाम्पते । प्रजानाथ! युद्धस्थलमें जलसंधको मारकर फुर्ती करनेवाले सात्यकिने हाथीकी पीठसे उसके हौदेको भी गिरा दिया

संजय म्हणाला—हे प्रजानाथ, हे विशाम्पते! रणांगणात जलसंधकाचा वध करून चपळ सात्यकीने हत्तीच्या पाठीवरील हौदाही खाली पाडला.

Verse 553

विलम्बमानमवहत्‌ संश्लिष्टं परमासनम्‌ | खूनसे भीगे शरीरवाला जलसंधका वह हाथी अपनी पीठसे सटकर लटकते हुए उस हौदेको ढो रहा था

संजय म्हणाला—रक्ताने भिजलेला तो हत्ती पाठीला चिकटून लटकत व डोलत असलेला उंच आसनासारखा हौदा वाहत होता.

Verse 563

घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागज: । सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो वह महान्‌ गजराज घोर चीत्कार करके अपनी ही सेनाको कुचलता हुआ भाग निकला

संजय म्हणाला—सात्यकीच्या बाणांनी जखमी झालेला तो महागजराज भयंकर आर्त किंकाळी फोडून आपल्या सैन्यालाच तुडवत पळून गेला.

Verse 573

जलसंध॑ हतं दृष्टवा वृष्णीनामृषभेण तु । आर्य! वृष्णिप्रवर सात्यकिके द्वारा जलसंधको मारा गया देख आपकी सेनामें महान्‌ हाहाकार मच गया

संजय म्हणाला—हे आर्य! वृष्णींमध्ये श्रेष्ठ, वृष्णिप्रवर सात्यकीने जलसंधकाचा वध केला हे पाहताच तुमच्या सैन्यात मोठा हाहाकार माजला.

Verse 583

पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये । आपके योद्धा शत्रुओंपर विजय पानेका उत्साह खो बैठे। अब वे भाग निकलनेमें ही उत्साह दिखाने लगे और युद्धसे मुँह मोड़कर चारों ओर भाग गये

संजय म्हणाला—शत्रूंवर विजय मिळवण्याचा उत्साह तुमच्या योद्ध्यांनी गमावला; आता पळण्यातच त्यांना जोम आला. युद्धाकडे पाठ फिरवून ते सर्व दिशांनी पळून गेले.

Verse 593

अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्युयुधानं महारथम्‌ । राजन! इसी समय शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्य अपने वेगशाली घोड़ोंद्वारा महारथी युयुधानका सामना करनेके लिये आ पहुँचे

संजय म्हणाला—महाराज! त्याच क्षणी शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाचार्य आपल्या वेगवान घोड्यांसह महारथी युयुधानास सामोरे जाण्यास पुढे आले।

Verse 1194

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका कौरव-सेनामें प्रवेश तथा कृतवर्गाका पराक्रमविषयक एक सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ

संजय म्हणाला—अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात सात्यकीचा कौरव-सेनेत प्रवेश आणि कृतवर्म्याच्या पराक्रमाचे वर्णन करणारा एकशे चौदावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 2936

शरैरग्न्यर्कसंकाशै: प्रदुद्राव समन्तत: । उनमेंसे कुछ हाथी चक्कर काटने लगे

अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी बाणांनी पीडित झालेली ती हत्तींची सेना सर्व दिशांनी पळून गेली। त्यांतील काही हत्ती गोल फिरू लागले, काही डगमगू लागले, काही जमिनीवर कोसळले आणि काही वेदनेने अत्यंत शिथिल झाले।

Verse 3636

अविध्यत शिने: पौत्रं जलसंधो महोरसि । महाराज! क्रोधमें भरे हुए जलसंधने भार सहन करनेमें समर्थ बाणोंद्वारा शिनिपौत्र सात्यकिकी विशाल छातीपर गहरा आघात किया

संजय म्हणाला—महाराज! क्रोधाने भरलेल्या जलसंधाने भार सहन करणाऱ्या जड बाणांनी शिनिपौत्र सात्यकीच्या विशाल वक्षस्थळावर घणाघात केला।