Adhyaya 115
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सात्यकि-अलम्बुसयोर्युद्धवर्णनम् (Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue; Account of Sātyaki vs Alambusa)
Upa-parva: Sātyaki–Alambusa Saṃgrāma (Strategic Engagement) Sub-episode
Dhṛtarāṣṭra opens with grief and reputational collapse, stating that his radiance and renown fall day by day as many of his warriors are slain; he interprets events as a reversal wrought by time. He notes Arjuna’s forceful penetration of the Kuru host—described as formidable even to celestial beings—supported by Kṛṣṇa, Bhīma, and the Śini-bull (Sātyaki). Dhṛtarāṣṭra’s sorrow intensifies as he imagines kings, including the Saindhavas, being overwhelmed, and he questions whether Saindhava can survive after offending Arjuna and coming into his sight; by inference he suspects Saindhava’s end and requests a precise report of what occurred. Saṃjaya then narrates Sātyaki’s battlefield movement and his disruptive effectiveness against Kuru ranks. Alambusa confronts Sātyaki, initiating a closely watched engagement. Alambusa strikes Sātyaki with multiple arrows; Sātyaki responds by cutting down incoming missiles, counterstriking, and disabling Alambusa’s chariot team. The exchange escalates into targeted, decisive actions: Sātyaki kills Alambusa’s charioteer with a powerful arrow, then resumes pursuit of the broader operational objective by moving again toward Arjuna while Kuru fighters—including those rallied under Duḥśāsana—attempt to surround and check him. Sātyaki holds them back with a dense missile screen and further disables Duḥśāsana’s mounts, sustaining allied momentum amid concentrated resistance.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से युद्धभूमि का दृश्य खोलते हैं—अंजनकुल में उत्पन्न, स्निग्ध-नील मेघ के समान विशालकाय हाथियों की गर्जना और उनके बीच पाण्डव-सेना का उन्मत्त आवेग। → पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न और राजा वसुदान पाण्डवानी को पुकारकर आगे बढ़ने का आदेश देते हैं; उधर दीर्घबाहु वीर के बाण-वर्ष से कौरव-पक्ष के सैनिक भयभीत होकर रणभूमि छोड़ने लगते हैं। इसी बीच सात्यकि, धर्मराज के शासन से धनंजय (अर्जुन) की पदवी/मार्ग का अनुसरण करते हुए, रथ मोड़कर बाह्लिकदेशीय सैनिकों की ओर बढ़ने का निश्चय करता है। → सात्यकि का कृतवर्मा से घोर संग्राम—कृतवर्मा क्रोध में भरकर सात्यकि के वक्षस्थल में दस तीक्ष्ण बाण धँसाता है; प्रत्युत्तर में सात्यकि कृतवर्मा का धनुष काटकर उसकी दाहिनी भुजा पर शस्त्र-प्रहार करता है, और युद्ध का केंद्र एक ही द्वंद्व में सिमटकर प्रचंड हो उठता है। → आघात-प्रतिघात के बाद सात्यकि अचानक द्रोणाचार्य को छोड़कर रथ हाँकने वाले से दिशा बदलने को कहता है—रणनीति बदलती है, लक्ष्य बदलता है, और पाण्डव-पक्ष की गति एक नए मोर्चे की ओर मुड़ जाती है। → सात्यकि का द्रोण को छोड़कर सहसा प्रस्थान—अब वह किसे साधने जा रहा है, और इस मोड़ का द्रोण-व्यूह पर क्या प्रभाव पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
#ीफा+ () आजमस+- > अंजनके कुलमें उत्पन्न हुए हाथियोंका लक्षण इस प्रकार बतलाया गया है-- स्निग्धनीलाम्बुदप्रख्या बलिनो विपुलै: करै: । सुविभक्तमहाशीर्षा: करिणो5ज्जनवंशजा: ।।
अंजनवंशात उत्पन्न झालेल्या हत्तींचे लक्षण असे सांगितले आहे—“स्निग्ध, नीलवर्ण मेघघटेसारखे काळे, बलवान, विशाल सोंड असलेले आणि सुबक विभागयुक्त विशाल मस्तकधारी हत्ती अंजनवंशज होत.” संजय म्हणाला—हे महाराज! तुमची सेना पुढे निघाली असता आणि युयुधान (सात्यकी) युद्धासाठी उत्सुक असता, धर्मराज युधिष्ठिर आपल्या स्वतःच्या सैन्यविभागाने वेढलेले उभे होते.
Verse 2
तत: पाञउ्चालराजस्य पुत्र: समरदुर्मद:
संजय म्हणाला—त्यानंतर पाञ्चालराजाचा पुत्र, रणात उन्मत्त धृष्टद्युम्न आणि राजा वसुदान यांनी रणभूमीवर पांडवसेनेला हाक मारून म्हटले—“योद्ध्यांनो, या! धावा, आणि शीघ्र प्रहार करा; जेणेकरून रणदुर्मद सात्यकी सुखरूप पुढे जाऊ शकेल; कारण अनेक कौरव महारथी त्याचा पराभव करण्याचा प्रयत्न करतील.”
Verse 3
प्राक्रोशत् पाण्डवानीके वसुदानश्च पार्थिव: । आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत
संजय म्हणाला—पांडवांच्या सैन्यात राजा वसुदान मोठ्याने ओरडला—“या! धावत पुढे चला आणि त्वरित प्रहार करा!” रणगोंधळात ही हाक धैर्य व निर्धार जागवणारी होती—जेणेकरून समरदुर्मद सात्यकी अनेक कौरव महारथ्यांच्या वेढ्यात दबला जाऊ नये.
Verse 4
यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर्युद्धदुर्मद: । महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जये
संजय म्हणाला—“युद्धदुर्मद सात्यकी सुखाने पुढे जावा म्हणून (तुम्ही) शीघ्र प्रहार करा; कारण अनेक महारथी त्याचा पराभव घडविण्यास नक्कीच प्रयत्न करतील.”
Verse 5
इति ब्रुवन्तो वेगेन निपेतुस्ते महारथा: । वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान् समभिद्रुता:
संजय म्हणाला—असे बोलून ते महारथी प्रचंड वेगाने झेपावले. आणि आम्हीही त्यांना जिंकण्याच्या इच्छेने तेथेच सरळ त्यांच्यावर धावून गेलो.
Verse 6
(बाणशब्दरवान् कृत्वा विमिश्रान् शड्खनिस्वनै: । युयुधानरथं दृष्टवा तावका अभिदुद्रुवु: ।।
संजय म्हणाला—युयुधानाचा रथ पाहताच तुमचे सैनिक शंखनादात मिसळलेला बाणांचा घोर गजर करीत त्याच्यावर धावून गेले. तेव्हा युयुधानाच्या रथाकडे एक प्रचंड कोलाहल उठला; तुमच्या पुत्राची सेना त्याला वेढत, दाबत धावत आली.
Verse 7
तस्यां विदीर्यमाणायां शिने: पौत्रो महारथ:
ती सेना-रचना विदीर्ण होत असता शिनिचा पौत्र—महामहारथी—पुढे सरसावला।
Verse 8
अथान्यानपि राजेन्द्र नानाजनपदेश्वरान्
हे राजेंद्र, तेथे इतरही अनेक जनपदांचे अधिपती राजे उपस्थित होते.
Verse 9
शतमेकेन विव्याध शतेनैकं च पत्रिणाम्
एका बाणाने त्याने शंभरांना भेदले, आणि शंभर बाणांनी शंभर योद्ध्यांना एकेक करून घायाळ करून पाडले. जसा पशुपती देव पशूंचा संहार करतो, तसा सात्यकीने हत्तीस्वारांसह हत्ती, घोडेस्वारांसह घोडे, आणि अश्व व सारथीसह रथी यांचा रणांगणावर भीषण संहार केला.
Verse 10
द्विपारोहान ड्विपांश्चैव हयारोहान् हयांस्तथा । रथिन:ः साश्वसूतांश्व जघानेश: पशूनिव
सात्यकीने हत्तीस्वार व हत्ती, घोडेस्वार व घोडे, तसेच अश्व व सारथीसह रथी यांना—पशुपती ईश जसा पशूंचा संहार करतो तसा—कापून पाडले.
Verse 11
त॑ तथाद्भुतकर्माणं शरसम्पातवर्षिणम् | न केचनाभ्यधावन् वै सात्यकिं तव सैनिका:,इस प्रकार बाणधाराकी वर्षा करनेवाले उस अद्भुत पराक्रमी सात्यकिके सामने जानेका साहस आपके कोई सैनिक न कर सके
अद्भुत पराक्रम करणारा व बाणांची झड बरसविणारा त्या सात्यकीवर धावून जाण्याचे धैर्य तुमच्या कोणत्याही सैनिकाला झाले नाही.
Verse 12
ते भीता मृद्यमानाश्ष प्रमृष्टा दीर्घबाहुना । आयोधनं जहुर्वीरा दृष्टवा तमतिमानिनम्
त्या दीर्घबाहु वीराने रणात चिरडून-ठेचून टाकल्यामुळे ते वीर भयभीत झाले; त्या अतिशय अभिमानी पराक्रमीला पाहताच त्यांनी रणभूमी सोडली।
Verse 13
तमेकं॑ बहुधापश्यन् मोहितास्तस्य तेजसा । रथैरविमथितैश्वैव भग्ननीडैश्व मारिष
त्या एकाच वीराला अनेक रूपांत पाहत ते त्याच्या तेजाने मोहित झाले। हे मारिष! त्यांचे रथ अविमथित (अक्षत) राहिले, पण त्यांची मांडणी व आधार तुटलेल्या घरट्यांसारखे उद्ध्वस्त झाले।
Verse 14
चक्रैविमथितैश्छत्रैर्ध्वजैश्न विनिपातितै: । अनुकर्ष: पताकाभि: शिरस्त्राणै: सकाउ्चनै:
रथचक्रांनी चिरडलेली छत्रे, पाडलेले ध्वज, ओढत-घासत जाणारे अनुकर्ष, जमिनीवर लोळणाऱ्या पताका आणि सुवर्णालंकारयुक्त शिरस्त्राणे—हे सर्व रणभूमीवर विखुरले होते।
Verse 15
बाहुभिश्वन्दनादिग्धैः साड्गदैश्व विशाम्पते । हस्तिहस्तोपमैश्वापि भुजज्राभोगसंनिभै:
हे विशाम्पते! गदा धारण केलेले, चंदनादि लेपलेल्या बाहूंनी युक्त ते योद्धे—हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे आणि महा-सर्पांच्या वळणांसारखे गुंडाळलेले अवयव असलेले—जणू संहारासाठीच घडले होते।
Verse 16
प्रायाद् द्रोणरथं प्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठत: । संजय कहते हैं--महाराज! जब युयुधान युद्धकी इच्छासे आपकी सेनाकी ओर बढ़े
महाराज! युयुधान (सात्यकी) युद्धाची इच्छा धरून आपल्या सेनेकडे पुढे सरकला, तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिर—स्वतःच्या सैन्याने वेढलेला—द्रोणाचार्यांच्या रथास सामोरे जाण्याच्या हेतूने त्याच्या मागोमाग गेला। आणि हे नराधिप! तेथे मनुष्यांच्या ऊरू व अवयवांनी पृथ्वी झाकली गेली; मृतदेहांच्या राशीने जणू भूमीच लपली।
Verse 17
गजैश्न बहुधा छिन्नै: शयानै: पर्वतोपमै:
संजय म्हणाला—अनेक हत्ती निरनिराळ्या प्रकारे छिन्नभिन्न होऊन, पर्वतासारखे विशाल, भूमीवर पडले होते; जणू पृथ्वीवर पर्वतच विखुरले आहेत असे भासत होते.
Verse 18
रराजातिभृशं भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतै: । अनेकों टुकड़ोंमें कटकर धराशायी हुए पर्वताकार गजराजोंसे वहाँकी भूमि इस प्रकार अत्यन्त शोभासम्पन्न हो रही थी, मानो वहाँ बहुत-से पर्वत बिखरे हुए हों ।।
संजय म्हणाला—अनेक तुकड्यांत कापले जाऊन कोसळलेल्या पर्वताकार गजराजांमुळे भूमी अशी उजळून दिसत होती की जणू तेथे अनेक पर्वत विखुरले आहेत. तसेच सोन्याच्या लगामांनी व मोत्यांच्या जाळ्यांनी विभूषित, विचित्र आच्छादनांनी सजलेले अनेक घोडे महाबाहु सात्यकीने तुडवून पाडले; ते भूमीवर निष्प्राण पडले होते.
Verse 19
उरश्छदैर्विचित्रैश्व व्यशो भन््त तुरज्भमा: | गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना
संजय म्हणाला—विचित्र उरःकवचांनी व सुंदर आच्छादनांनी सजलेले घोडे शोभून दिसत होते; पण दीर्घबाहु सात्यकीने तुडवून टाकल्यावर ते भूमीवर कोसळले—त्यांचा प्राणबल नष्ट झाला होता.
Verse 20
नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः । प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भूशम्,इस प्रकार आपकी नाना प्रकारकी सेनाओंका संहार करके तथा बहुत-से सैनिकोंको भगाकर सात्यकि आपकी सेनाके भीतर घुस गये
संजय म्हणाला—सात्वत वीर सात्यकीने तुमच्या नानाविध सैन्यांचा संहार करून आणि सैन्यदलाला पूर्णपणे पळवून लावून, तुमच्या सेनेत आतपर्यंत प्रवेश केला.
Verse 21
ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजय: । इयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारित:,तदनन्तर जिस मार्गसे अर्जुन गये, उसीसे सात्यकिने भी जानेका विचार किया; परंतु द्रोणाचार्यने उन्हें रोक दिया
संजय म्हणाला—त्यानंतर ज्या मार्गाने धनंजय (अर्जुन) गेला होता, त्याच मार्गाने सात्यकीही जाण्याचा निर्धार करू लागला; पण त्याच वेळी द्रोणाचार्यांनी त्याला अडवले.
Verse 22
भारद्वाजं समासाद्य युयुधानश्न सात्यकि: । न न्यवर्तत संक़्रुद्धो वेलामिव जलाशय:
संजय म्हणाला—भारद्वाजपुत्र द्रोणाचार्यांना समोर गाठूनही परमक्रोधाने पेटलेला युयुधान सात्यकी मागे फिरला नाही. जसा क्षुब्ध जलाशय काठावर येऊनही परत मागे सरकत नाही, तसा तो क्रोध व धैर्याच्या वेगाने पुढेच झेपावला.
Verse 23
निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम् । विव्याध निशितैर्बाणै: पञ्चभिर्मर्मभेदिभि:
संजय म्हणाला—रणांगणात द्रोणाचार्यांनी महारथी युयुधानाला अडवून मर्मभेदी पाच तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध केले.
Verse 24
सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभि: । हेमपुड्खै: शिलाधौतै: कड्कबर्हिणवाजितै:
संजय म्हणाला—राजन्! मग सात्यकीने रणांगणात द्रोणाचार्यांना सात बाणांनी विद्ध केले—सुवर्णपक्षांनी युक्त, शिळेवर घासून झळाळविलेले, आणि कंक व मोरपिसांनी अलंकृत असे ते बाण होते.
Verse 25
त॑ षड़्भि: सायकैद्रोण: साश्वयन्तारमार्दयत् | सतं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथ:
संजय म्हणाला—मग द्रोणाचार्यांनी सहा बाणांनी सात्यकीला, त्याच्या घोड्यांसह व सारथीसह, पीडित केले. द्रोणांचा हा पराक्रम महारथी युयुधानाला सहन झाला नाही.
Verse 26
सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकि: । दशभि: सायकैश्चान्यै: पड़भिरष्टाभिरेव च,उन्होंने सिंहनाद करके लगातार दस, छ: और आठ बाणोंद्वारा टद्रोणाचार्यको गहरी चोट पहुँचायी
संजय म्हणाला—त्यानंतर सात्यकीने सिंहनाद करून द्रोणाचार्यांना विद्ध केले—प्रथम दहा बाणांनी, मग सहा बाणांनी, आणि पुन्हा आठ बाणांनी.
Verse 27
युयुधान: पुनद्रोणं विव्याध दशभि: शरै: । एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्
युयुधानाने पुन्हा द्रोणांना दहा बाणांनी विद्ध केले; एका बाणाने त्यांच्या सारथ्यालाही घायाळ केले आणि चार बाणांनी चारही घोड्यांना जखमी केले।
Verse 28
तं द्रोण: साश्चयन्तारं सरथध्वजमाशुगै:
तेव्हा द्रोणांनी त्याला—वेगवान घोडे, सारथी, रथ व ध्वजासह—तीक्ष्ण, झपाट्याने जाणाऱ्या बाणांनी आक्रमिले।
Verse 29
तथैव युयुधानो<पि द्रोणं बहुभिराशुगैः
त्याचप्रमाणे युयुधानानेही द्रोणांवर अनेक वेगवान बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 30
तवाचार्यों रणं हित्वा गत: कापुरुषो यथा
“माधव! तुझा आचार्य (अर्जुन) कापुरुषासारखा रण सोडून निघून गेला आहे. तूही जर युद्धात मला सोडून, आचार्यासारखा त्वरित निघून गेला नाहीस, तर मी रणात तत्पर असताना आज तुला माझ्या हातातून जिवंत सुटू देणार नाही.”
Verse 31
युध्यमानं च मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत । त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् यास्यसि माधव
“माझ्याशी लढत असतानाही मला सोडून तो उजवीकडे वळून प्रदक्षिणा घालू लागला. पण माधव! आज माझ्याशी युद्ध करताना तू जिवंत सुटणार नाहीस.”
Verse 32
सात्यकिरुवाच धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात्
संजय म्हणाला—सात्यकी म्हणाला: धर्मराजाच्या आज्ञेने मी धनंजय (अर्जुन) याच्याच मार्गाने जाईन.
Verse 33
गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्ू न मे कालात्ययो भवेत् | आचार्यनुगतो मार्ग: शिष्यैरन्वास्थते सदा
मी जातो; हे ब्राह्मण, तुझे कल्याण होवो. माझा वेळ वाया जाऊ नये. आचार्यांनी घेतलेला मार्ग शिष्य नेहमीच अनुसरतात.
Verse 34
तस्मादेव व्रजाम्याशु यथा मे स गुरुर्गत: । सात्यकिने कहा--ब्रह्मम! आपका कल्याण हो। मैं धर्मराजकी आज्ञासे धनंजयके मार्गपर जा रहा हूँ। आप ऐसा करें
म्हणून मी त्वरित निघतो, जसा माझा गुरु गेला आहे. असे बोलून शैनेय (सात्यकी) आचार्याला मागे टाकून लगेच पुढे निघून गेला.
Verse 35
द्रोण: करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे
द्रोण मला रोखण्यासाठी सर्व प्रकारे प्रयत्न करील.
Verse 36
एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम्,“यह अवन्न्तिनिवासियोंकी अत्यन्त तेजस्विनी सेना दिखायी देती है। इसके बाद यह दाक्षिणात्योंकी विशाल सेना है। उसके पश्चात् यह बाह्िकोंकी विशाल वाहिनी है
ही अवंतींची अत्यंत तेजस्वी, महाप्रभ सेना दिसत आहे. त्यानंतर दाक्षिणात्यांची विशाल सेना; आणि त्यानंतर बाह्लीकांची महान वाहिनी.
Verse 37
अस्यानन्तरतस्त्वेतद् दाक्षिणात्यं महद् बलम् । तदनन्तरमेतच्च बाह्विकानां महद् बलम्
यानंतर ही दाक्षिणात्यांची महान् सेना दिसते; आणि त्यानंतर बाह्विकांची ही विशाल वाहिनी दृष्टिगोचर होते.
Verse 38
बाह्विकाभ्याशतो युक्त कर्णस्य च महद् बलम् | अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे,“बाह्लिकोंके पास ही उनसे जुड़ी हुई कर्णकी बड़ी भारी सेना खड़ी है। सारथे! ये सारी सेनाएँ एक-दूसरीसे भिन्न हैं
बाह्विकांच्या जवळच, त्यांच्याशी लागून कर्णाचे विशाल व भयंकर बल उभे आहे. सारथे! ही सैन्ये परस्परांपासून वेगवेगळ्या दलांत विभागलेली आहेत.
Verse 39
अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम् | एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्चान् प्रहष्टयत्
ही सर्व सैन्ये परस्परांचा आधार घेऊन रणासाठी ठाम उभी आहेत; ती कधीही रणभूमी सोडणार नाहीत. तू यांच्यामधूनच जाऊन, हर्षाने घोड्यांना पुढे हाक.
Verse 40
मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे | बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यता:
सारथे! मध्यम वेग धरून मला इथे घेऊन चल—जिथे नाना प्रकारच्या शस्त्रांनी सज्ज बाह्लिक दिसतात.
Verse 41
'सारथे! मध्यम वेगका आश्रय लेकर तुम मुझे वहाँ ले चलो, जहाँ नाना प्रकारके अस्त्र- शस्त्र लिये युद्धके लिये उद्यत हुए बाह्लिकदेशीय सैनिक दिखायी देते हैं ।।
तेथे अनेक दाक्षिणात्य अश्व आहेत, ज्यांच्या अग्रभागी सूतपुत्र (कर्ण) आहे; आणि हत्ती, घोडे व रथांनी दाट भरलेला जो व्यूह दिसतो.
Verse 42
एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्राह्म॒णं परिवर्जयन्
एवढे बोलून तो ब्राह्मण सारथ्याला बाजूला सारत त्याच्याकडून विमुख झाला.
Verse 43
स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य च महद् बलम् | सारथिसे ऐसा कहकर सात्यकि ब्राह्मण द्रोणाचार्यको छोड़ते हुए सबको लाँधकर उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ कर्णकी भयंकर एवं विशाल सेना खड़ी थी ।।
तो सर्वांना ओलांडून तेथे पोहोचला, जिथे कर्णाचे उग्र व विशाल सैन्य उभे होते. तेव्हा क्रुद्ध द्रोणाचार्य अनेक बाणांचा वर्षाव करीत त्याच्या मागे धावले.
Verse 44
कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितै: शरै:
त्याने धारदार बाणांनी कर्णाचे अतिशय विशाल सैन्य छिन्नभिन्न केले.
Verse 45
प्राविशद् भारतीं सेनामपर्यन्तां च सात्यकि: । सात्यकि कर्णकी विशाल वाहिनीको अपने पैने बाणोंद्वारा घायल करके अपार कौरवी सेनामें घुस गये ।। प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च
सात्यकि अपार अशा भारती सेनेत घुसला. युयुधान आत शिरताच सैनिक घाबरून वेगाने पळू लागले.
Verse 46
अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत् | सात्यकिके प्रवेश करते ही सारे कौरव-सैनिक भागने लगे। तब क्रोधमें भरे हुए कृतवर्मने उन्हें आ घेरा ।। तमापतन्तं विशिखै: षड्भिराहत्य सात्यकि:
तेव्हा संतापाने भरलेला कृतवर्मा सात्यकिला रोखण्यासाठी त्याला घेरू लागला. पण कृतवर्मा झडप घालताच सात्यकिने त्याला सहा बाणांनी जखमी केले.
Verse 47
ततः पुन: षोडशभिरन्नतपर्वभिराशुगै:
त्यानंतर त्याने पुन्हा सोळा वाकड्या सांध्यांचे, अतिवेगवान बाण सोडून हल्ला नव्याने चढविला; रणातील अखंड हिंसेत वेग व अचूकतेने तो दबाव वाढवीत गेला।
Verse 48
स ताड्यमानो विशिखेैर्बहुभिस्तिग्मतेजनै:
तो तीक्ष्ण तेज असलेल्या अनेक बाणांनी वारंवार घायाळ होत होता; रणभूमीच्या त्या अखंड दडपणात धैर्य व निर्धाराची कसोटी लागत होती।
Verse 49
सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे । महाराज! सात्यकिके प्रचण्ड तेजवाले बहुसंख्यक बाणोंद्वारा घायल होनेपर कृतवर्मा सहन न कर सका |। स वत्सदन्तं संधाय जिह्मुगानलसंनिभम्
महाराज! सात्वतवंशी कृतवर्मा हे सहन करू शकला नाही. सात्यकीच्या प्रचंड तेजस्वी असंख्य बाणांनी घायाळ होऊन त्याचा संयम ढळला. तेव्हा त्याने ‘वत्सदंत’ नावाचा बाण जोडून साधला—जो वाकड्या सर्पास व अग्नीसारखा भासत होता।
Verse 50
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देह च सायक:
तो बाण त्याचे देहावरण (कवच) भेदून थेट शरीरात घुसला—जणू रणातील निर्दय, धारदार प्रहाराचे मूर्त रूप।
Verse 51
सपुड्खपत्र: पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षित: । वह बाण सात्यकिके शरीर और कवच दोनोंको विदीर्ण करके खूनसे लथपथ हो पंख एवं पत्रसहित धरतीमें समा गया ।। ५० ई ।। अथास्य बहुभिराणैरच्छिनत् परमास्त्रवित्
पिसांसह व दांड्यासह तो बाण रक्ताने भिजून पृथ्वीमध्ये रुतून बसला. मग परमास्त्रविद् योद्ध्याने अनेक बाणांनी प्रहार करून त्याला छिन्नभिन्न केले।
Verse 52
विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमम्
संजय म्हणाला—राजन्! रणात त्याने सत्यपराक्रमी सात्यकीला भेदले.
Verse 53
ततः प्रशीर्णे धनुषि शक््त्या शक्तिमतां वर:
संजय म्हणाला—मग धनुष्य तुटल्यावर, बलवानांतील श्रेष्ठ योद्ध्याने शक्ती (भाला) उचलली.
Verse 54
ततोअन््यत् सुदृढं चाप॑ं पूर्णमायम्य सात्यकि:
संजय म्हणाला—तेव्हा सात्यकीने दुसरे अतिशय सुदृढ धनुष्य घेऊन ते पूर्ण ताणले.
Verse 55
व्यसृजद् विशिखांस्तूर्ण शतशो5थ सहसत्रश: । सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवारयत्
संजय म्हणाला—दुसरे सुदृढ धनुष्य नीट ताणून सात्यकीने तत्क्षणी शेकडो, मग हजारो तीक्ष्ण बाण सोडले आणि रथासहित कृतवर्म्याला सर्व बाजूंनी वेढून झाकून टाकले.
Verse 56
छादयित्वा रणे राजन हार्दिक्यं स तु सात्यकि: | अथास्य भल्लेन शिर: सारथे: समकृन्तत,राजन! रणक्षेत्रमें इस प्रकार कृतवर्माको आच्छादित करके सात्यकिने एक भल्ल द्वारा उसके सारथिका सिर काट दिया
संजय म्हणाला—राजन्! रणात अशा प्रकारे हार्दिक्याला आच्छादित करून सात्यकीने मग एका भल्ल बाणाने त्याच्या सारथ्याचे शिर छाटले.
Verse 57
स पपात हत: सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् । ततस्ते यन्तृरहिता: प्राद्रवंस्तुरगा भूशम्,उनके द्वारा मारा गया सारथि कृतवर्मके विशाल रथसे नीचे गिर पड़ा। फिर तो सारथिके बिना उसके घोड़े बड़े जोरसे भागने लगे
हार्दिक्य (कृतवर्मा) यांच्या महारथाचा सारथी मारला जाऊन रथावरून खाली कोसळला. मग सारथीविना ते घोडे भूमीवर प्रचंड वेगाने धावू लागले.
Verse 58
अथ भोजस्तु सम्भ्रान्तो निगृहा[ तुरगान् स्वयम् | तस्थौ वीरो धनुष्पाणिस्तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्
तेव्हा भोजवंशी कृतवर्मा क्षणभर घाबरला; पण त्याने स्वतःच घोड्यांना आवरले आणि हातात धनुष्य घेऊन वीराप्रमाणे युद्धासाठी ठाम उभा राहिला. त्याच्या या पराक्रमाची सैन्याने भरभरून प्रशंसा केली.
Verse 59
स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्चान् समनोदयत् । व्यपेतभीरमित्राणामावहत् सुमहद् भयम्
तो थोड्याच वेळात सावरला आणि आपल्या उत्तम घोड्यांना पुढे हाकू लागला. स्वतः निर्भय राहून त्याने शत्रूंच्या हृदयात महान भय उत्पन्न केले.
Verse 60
सात्यकिश्वाभ्यगात् तस्मात् स तु भीममुपाद्रवत् | युयुधानो5पि राजेन्द्र भोजानीकाद् विनि:सृतः
त्या बाजूने सात्यकीही पुढे आला; पण तो भीमावर धावून गेला. आणि हे राजेंद्र, युयुधानही भोजांच्या सैन्यदलातून बाहेर पडून रणात पुढे सरसावला.
Verse 61
प्रययौ त्वरितस्तूर्ण काम्बोजानां महाचमूम् । स तत्र बहुभि: शूरै: संनिरुद्धो महारथै:
तो वेगाने काम्बोजांच्या विशाल सैन्यव्यूहाकडे गेला. तेथे अनेक शूर महारथींनी त्याला सर्व बाजूंनी घेरून अडवले.
Verse 62
न चचाल तदा राजन् सात्यकि: सत्यविक्रम: । राजेन्द्र यही अवसर पाकर सात्यकि वहाँसे आगे निकल गये। तब कृतवमनि भीमसेनपर धावा किया। कृतवर्माकी सेनासे निकलकर युयुधान तुरंत ही काम्बोजोंकी विशाल वाहिनीके पास आ पहुँचे। वहाँ बहुत-से शूरवीर महारथियोंने उन्हें आगे बढ़नेसे रोक दिया। महाराज! तो भी उस समय सत्यपराक्रमी सात्यकि विचलित नहीं हुए ।| ६०-६१ ह || संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य च
संजय म्हणाला—राजन्! त्या वेळी सत्यपराक्रमी सात्यकी किंचितही ढळला नाही. रणाच्या गोंधळात त्याची वाट अडविण्याचे कितीही प्रयत्न झाले, तरी तो धैर्याने स्थिर राहिला. भय व मोह न मानता क्षत्रियधर्माप्रमाणे कर्तव्य पार पाडण्याच्या निश्चयात तो अढळ होता.
Verse 63
अभ्यधावदू रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया । द्रोणाचार्यने अपनी बिखरी हुई सेनाको एकत्र करके उसकी रक्षाका भार कृतवर्माको सौंपकर समरांगणमें सात्यकिके साथ युद्ध करनेकी इच्छासे उद्यत हो उनके पीछे-पीछे दौड़े | ६२ई ।।
संजय म्हणाला—युद्धाची इच्छा बाळगून द्रोणाचार्य रणांगणात युयुधान (सात्यकी) याच्यावर धावून गेले. आणि त्याचा पाठलाग करत ते युयुधानाच्या पाठीमागे अगदी जवळून धावत राहिले—रणतापात शत्रूला आवर घालण्याच्या उत्कटतेने प्रेरित होऊन.
Verse 64
न्यवारयन्त संदहृष्टा: पाण्डुसैन्ये बृहत्तमा: । इस प्रकार उन्हें युयुधानके पीछे दौड़ते देख पाण्डव-सेनाके प्रमुख वीर हर्षमें भरकर द्रोणाचार्यको रोकनेका प्रयत्न करने लगे ।।
संजय म्हणाला—द्रोणाचार्य युयुधानाच्या पाठीमागे धावत आहेत असे पाहून पांडव-सेनेतील प्रमुख वीर आनंदाने भरून त्यांना अडवू लागले. मग ते हार्दिक्य (कृतवर्मा) यांच्या त्या श्रेष्ठ रथाजवळ येऊन त्याला सामोरे गेले—त्याचा वेग रोखण्यासाठी आणि आपल्या पक्षाचा धर्म टिकवण्यासाठी.
Verse 65
पञज्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमा: । परंतु रथियोंमें श्रेष्ठ महारथी कृतवर्मके पास पहुँचकर भीमसेनको आगे करके आक्रमण करनेवाले पांचालोंका उत्साह नष्ट हो गया || ६४ $ ।।
संजय म्हणाला—भीमसेनाला पुढे करून हल्ला करणारे पांचाल रथींमध्ये श्रेष्ठ अशा महारथी कृतवर्माजवळ पोहोचताच निरुत्साही झाले. राजन्! वीर कृतवर्माने पराक्रम करून त्यांना रोखले. ते काहीसे शिथिल व जणू गोंधळलेले झाले, तरीही विजयासाठी प्रयत्न करत राहिले; पण कृतवर्माने सर्व बाजूंनी बाणवृष्टी करून त्यांच्या वाहनांना व रथांना व्याकुळ केले.
Verse 66
सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यशीर्यत । तदनन्तर सात्यकिके रथके समीप महान् कोलाहल मच गया। महाराज! चारों ओरसे दौड़कर आती हुई आपके पुत्रकी सेना सात्यकिके बाणोंसे आच्छादित हो सैकड़ों टुकड़ियोंमें बँटकर तितत-बितर हो गयी
संजय म्हणाला—राजन्! सात्वत वीर सात्यकीने आपल्या पुत्राची सेना शेकडो तुकड्यांत फोडून टाकली. मग सात्यकीच्या रथाजवळ मोठा कोलाहल माजला. चारही बाजूंनी धावून येणारी आपल्या पुत्राची सेना सात्यकीच्या बाणांनी आच्छादित होऊन शेकडो दलांत विभागली जाऊन विखुरली. ते विजयासाठी झटत होते, पण काहीसे भान हरपल्यासारखे झाले; आणि सात्यकीने बाणांच्या प्रवाहाने त्यांना सर्व बाजूंनी घेरून त्यांच्या वाहनांना क्लांत व व्याकुळ केले. त्याच वेळी वीर कृतवर्माने पराक्रम करून त्यांना रोखले; आणि त्यानेही सर्व बाजूंनी बाणवृष्टी करून त्यांच्या यानांना अस्ताव्यस्त केले.
Verse 67
निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे | अतिष्ठन्नार्यवद् वीरा: प्रार्थयन्तो महद्यश:
भोज (कृतवर्मा) याने रणात त्यांना रोखले असता, भोजसेनेची रचना भेदण्यास उत्सुक ते वीर महान् यशाची इच्छा धरून, त्याच सेनेशी युद्ध करण्याची अभिलाषा करून, श्रेष्ठ पुरुषांप्रमाणे ठाम उभे राहिले।
Verse 76
सप्त वीरान् महेष्वासानग्रानीकेष्वपोथयत् । उस सेनाके छिलन्न-भिन्न होते ही शिनिके महारथी पौत्रने सेनाके मुहानेपर खड़े हुए सात महाधनुर्धर वीरोंको मार गिराया
सेनेच्या अग्रिम रांगा छिन्न-भिन्न होताच, शिनिचा पौत्र तो महारथी व्यूहाच्या तोंडाशी ठाम उभा राहिला आणि अग्रणी असे सात महाधनुर्धर वीर पाडून टाकले।
Verse 83
शरैरनलसंकाशैरनिन्ये वीरान् यमक्षयम् | राजेन्द्र! तदनन्तर विभिन्न जनपदोंके स्वामी अन्यान्य वीर राजाओंको भी उन्होंने अपने अग्निसदृश बाणोंद्वारा यमलोक पहुँचा दिया
अग्निसारख्या तेजस्वी बाणांनी त्याने वीरांना यमाच्या अक्षय धामास पाठविले। राजेंद्र! त्यानंतर विविध जनपदांचे स्वामी असलेल्या इतरही वीर राजांना त्याच अग्निसदृश शरांनी यमलोकी धाडले।
Verse 112
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका कौरव-सेनामें प्रवेशविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात सात्यकीच्या कौरव-सेनेत प्रवेशाचे वर्णन करणारा एकशे बारावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 113
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिक््रवेशे त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें यात्यकिप्रवेशविषयक एक सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात सात्यकी-प्रवेशविषयक एकशे तेरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 166
पतितैर्ऋषभाक्षाणां सा बभावति मेदिनी । वृषभके समान बड़े-बड़े नेत्रोंवाले वीरोंके सीरे हुए मनोहर कुण्डलमण्डित चन्द्रमा-जैसे मुखोंसे वहाँकी भूमि अत्यन्त शोभा पा रही थी
संजय म्हणाला—वृषभासारखे मोठे डोळे असलेल्या पडलेल्या वीरांनी ती मेदिनी भरून गेली. सुंदर कुंडलांनी अलंकृत, चंद्रासारख्या मुखांचे छिन्न शिर रणभूमीला विचित्र शोभा देत होते.
Verse 273
ध्वजमेकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष । माननीय नरेश! तदनन्तर युयुधानने पुनः दस बाण मारकर द्रोणाचार्यको घायल कर दिया। फिर एक बाणसे उनके सारथिको
संजय म्हणाला—मारिष! युद्धात त्याने एका बाणाने ध्वज भेदला. मग युयुधानाने पुन्हा दहा बाण सोडून द्रोणाचार्यांना जखमी केले. त्यानंतर एका बाणाने त्यांच्या सारथ्याला पाडले, चार बाणांनी चारही घोडे घायाळ करून पाडले आणि आणखी एका बाणाने रणभूमीत ध्वज पुन्हा भेदला.
Verse 286
त्वरन् प्राच्छादयद् बाणैः शलभानामिव व्रजै: । इसके बाद द्रोणाचार्यने उतावले होकर टिट्ठीदलोंके समान अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा घोड़े, सारथि, रथ और ध्वजसहित सात्यकिको आच्छादित कर दिया
यानंतर द्रोणाचार्य घाईघाईने टोळधाडीप्रमाणे वेगवान बाणांचा वर्षाव करून घोडे, सारथी, रथ आणि ध्वजासह सात्यकीला आच्छादित करू लागले.
Verse 296
आच्छादयदसम्भ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह । इसी प्रकार सात्यकिने भी बिना किसी घबराहटके बहुत-से शीघ्रगामी बाणोंकी वर्षा करके द्रोणाचार्यको ढक दिया। तब द्रोणाचार्य बोले--
त्याचप्रमाणे सात्यकीही अजिबात न डगमगता अनेक वेगवान बाणांचा वर्षाव करून द्रोणाचार्यांना आच्छादित करू लागला. तेव्हा द्रोणाचार्य म्हणाले—
Verse 313
यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद् द्रुतम् “माधव! तुम्हारे आचार्य अर्जुन तो कायरके समान युद्धका मैदान छोड़कर चले गये हैं। मैं युद्ध कर रहा था तो भी मुझे छोड़कर मेरी परिक्रमा करते हुए चल दिये। तुम भी अपने आचार्यके समान तुरंत ही समरांगणमें मुझे छोड़कर चले नहीं जाओगे तो युद्धमें तत्पर रहते हुए मेरे हाथसे आज जीवित बचकर नहीं जा सकोगे'
“माधव! जर तू रणात मला सोडून आपल्या आचार्यासारखा त्वरित निघून गेला नाहीस, तर मी युद्धात तत्पर असताना आज माझ्या हातून तू जिवंत सुटणार नाहीस. तुझा आचार्य अर्जुन भित्र्यासारखा रणभूमी सोडून गेला; मी लढत असतानाही मला वळसा घालून तो निघून गेला. तूही त्याचप्रमाणे लगेच या समरांगणात मला सोडून गेला नाहीस, तर तू वाचणार नाहीस.”
Verse 353
यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं॑ वच: परम् | 'सूत! द्रोणाचार्य मुझे रोकनेके लिये सब प्रकारसे प्रयत्न करेंगे, अतः तुम रफणक्षेत्रमें सावधान होकर चलो और मेरी यह दूसरी बात भी सुन लो
संजय म्हणाला—“हे सूत! रणांगणात अत्यंत सावधपणे रथ हाक आणि माझे हे परम वचन ऐक. द्रोणाचार्य मला थांबविण्यास सर्व उपायांनी प्रयत्न करतील; म्हणून युद्धभूमीत जागरूक राहून चाल, आणि माझी ही दुसरी सूचना देखील ऐक.”
Verse 416
नानादेशसमुत्थैश्ष पदातिभिरधिष्ितम् । “जहाँ सूतपुत्र कर्णको आगे करके बहुत-से दाक्षिणात्य योद्धा खड़े हैं
संजय म्हणाला—“ती सेना अनेक देशांतील पायदळांनी व्यापलेली आहे. तेथे सूतपुत्र कर्णाला अग्रभागी ठेवून अनेक दाक्षिणात्य योद्धे सज्ज उभे आहेत. हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेली जी सेना दिसते, त्यात अनेक देशांचे पायदळही आहे; माझा रथ तिकडेही घेऊन चल.”
Verse 433
युयुधानं महाभागं गच्छन्तमनिवर्तिनम् । युद्धसे पीछे न हटनेवाले महाभाग युयुधानको आगे बढ़ते देख द्रोणाचार्य कुपित हो उठे और वे बहुत-से बाणोंकी वर्षा करते हुए कुछ दूरतक उनके पीछे-पीछे दौड़े
संजय म्हणाला—युद्धातून मागे न हटणारा महाभाग युयुधान पुढे सरकत आहे असे पाहताच द्रोणाचार्य क्रोधाने पेटले. त्यांनी असंख्य बाणांचा वर्षाव केला आणि काही अंतरापर्यंत त्याच्या मागे धाव घेतली.
Verse 466
चतुर्भिश्चतुरोअस्याश्वानाजघानाशु वीर्यवान् | उसे आते देख पराक्रमी सात्यकिने छ: बाणोंद्वारा उसे चोट पहुँचाकर चार बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको शीघ्र ही घायल कर दिया
संजय म्हणाला—त्याला पुढे येताना पाहताच पराक्रमी सात्यकीने सहा बाणांनी त्याला जखमी केले आणि आणखी चार बाणांनी त्याचे चारही घोडे क्षणार्धात निकामी केले.
Verse 473
सात्यकि: कृतवर्माणिं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । तदनन्तर पुनः झुकी हुई गाँठवाले सोलह बाण मारकर सात्यकिने कृतवर्माकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
संजय म्हणाला—सात्यकीने कृतवर्म्याला छातीच्या मध्यभागी बाणाने भेदले. त्यानंतर पुन्हा वाकड्या गाठीचे सोळा बाण सोडून त्याच्या वक्षस्थळी खोल जखम केली.
Verse 493
आकृष्य राजजन्नाकर्णाद् विव्याधोरसि सात्यकिम् | राजन्! वक्रमतिसे चलनेवाले अग्निके समान तेजस्वी वत्सदन््त नामक बाणको धनुषपर रखकर कृतवर्मने उसे कानतक खींचा और उसके द्वारा सात्यकिकी छातीमें प्रहार किया
संजय म्हणाला—राजन्, कृतवर्म्याने धनुष्याची दोरी कानापर्यंत आकडून सात्यकीच्या वक्षस्थळी भेद केला. अग्निसमान तेजस्वी व वेगवान ‘वत्सदंत’ नावाचा बाण धनुष्यावर ठेवून तो कानापर्यंत ओढला आणि सात्यकीच्या छातीवर प्रहार केला.
Verse 516
समार्गणगणं राजन् कृतवर्मा शरासनम् । राजन्! कृतवर्मा उत्तम अस्त्रोंका ज्ञाता है। उसने बहुत-से बाण चलाकर बाणसमूहोंसहित सात्यकिके शरासनको काट दिया
संजय म्हणाला—राजन्, उत्तम अस्त्रांचा जाणकार कृतवर्म्याने रणांगणात अनेक बाणांचा वर्षाव करून, बाणसमूहांसह सात्यकीचे धनुष्य छेदून टाकले.
Verse 523
दशभिर्विशिखैस्ती #णैरभिक्रुद्धः स्तनान्तरे । नरेश्वर! इसके बाद क्रोधमें भरे हुए कृतवर्माने सत्यपराक्रमी सात्यकिकी छातीमें पुनः दस पैने बाणोंद्वारा गहरा आघात किया
संजय म्हणाला—नरेश्वर, त्यानंतर क्रोधाने पेटलेल्या कृतवर्म्याने सत्यपराक्रमी सात्यकीच्या छातीमध्ये पुन्हा दहा तीक्ष्ण बाण खोलवर रोवले.
Verse 536
जघान दक्षिणं बाहुं सात्यकि: कृतवर्मण: । धनुष कट जानेपर शक्तिशाली शूरवीरोंमें श्रेष्ठ सात्यकिने कृतवर्माकी दाहिनी भुजापर शत्तिद्वारा ही प्रहार किया
संजय म्हणाला—धनुष्य तुटताच, शक्तिमान शूरवीरांतील श्रेष्ठ सात्यकीने शक्ती अस्त्रानेच कृतवर्म्याच्या उजव्या बाहूवर प्रहार करून तो छेदला.
Verse 3436
प्रयात: सहसा राजन् सारथिं चेदमब्रवीत् । संजय कहते हैं--राजन्! ऐसा कहकर सात्यकि सहसा द्रोणाचार्यको छोड़कर चल दिये और सारथिसे इस प्रकार बोले--
संजय म्हणाला—राजन्, असे बोलून सात्यकीने द्रोणाचार्यांना मागे टाकून तत्क्षणी प्रस्थान केले आणि मग सारथ्यास असे म्हणाला—
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s dilemma is interpretive and ethical: he confronts the collapse of his side’s fortunes and oscillates between fatalism (kāla’s reversal) and accountability, seeking confirmation about Saindhava’s fate while recognizing that prior actions have produced present consequences.
The chapter contrasts assumption with disciplined reporting: grief-driven inference can distort judgment, while careful narration clarifies causality and sequence. It also illustrates how individual agency operates within larger forces—strategy, alliances, and time—without reducing outcomes to a single factor.
No explicit phalaśruti appears within this chapter’s verses. Its meta-function is structural: it uses the Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya frame to situate battlefield detail inside a reflective discourse on consequence, perception, and the burdens of rulership during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.