Adhyaya 111
कर्णभीमसेनयुद्धम् | Karṇa–Bhīmasena Engagement (Chapter 111)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṃgrāma (Combat Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, seeing Dhṛtarāṣṭra’s sons fallen, is overtaken by intense anger and a life-weariness, interpreting his situation as culpable or stained. He rushes Bhīmasena and opens with a volley, which Bhīma answers by rejecting the derisive display and striking Karṇa heavily, including severing Karṇa’s bow. Karṇa re-arms and attempts to overwhelm Bhīma with arrow-cover; Bhīma retaliates by killing Karṇa’s horses and charioteer and cutting down the bow again, forcing Karṇa to dismount and throw a mace, which Bhīma checks with arrows. Bhīma then releases a large barrage; Karṇa parries and succeeds in dislodging Bhīma’s armor, then pins him with additional shots. Bhīma counters by piercing Karṇa’s armor and right arm; observing Karṇa on foot and pressed, Duryodhana orders his sons to bring a replacement chariot. Several named sons advance but Bhīma rapidly fells them along with their chariot-standards and attendants. Karṇa, seeing them slain, enters a state of distress, then mounts a newly prepared chariot and re-engages. The chapter closes with both heroes exchanging dense arrow-storms, described through vivid similes (flowering trees, serpents shedding skins, elephants in contest, thundercloud and mountain), while the Kaurava princes witness Bhīma’s valor, strength, and composure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—रणभूमि में निर्भय विचरते हुए अलम्बुष को देखकर घटोत्कच उसके सामने आ खड़ा होता है; राक्षस-वीरों का यह सामना मानो दो प्रलयकारी शक्तियों का टकराव है। → दोनों ‘राक्षससिंह’ विविध मायाओं का प्रयोग करते हैं—इन्द्र और शम्बरासुर के युद्ध की भाँति छल, रूप-परिवर्तन, भ्रम और भीषण प्रहारों से रणक्षेत्र काँप उठता है। अलम्बुष क्रोध में घटोत्कच पर आघात करता है; प्रत्युत्तर में घटोत्कच रथ-समूहों पर उल्काओं-से बाण-वर्षा कर चारों ओर आतंक फैला देता है। महानाद से पृथ्वी कम्पित होती है और सेनाएँ भय-हर्ष के बीच डगमगाती हैं। → घोर विद्ध होने पर भी घटोत्कच अपनी राक्षसी शक्ति समेटकर निर्णायक प्रहार करता है—अलम्बुष (शालकटंकट-पुत्र) के अंग-प्रत्यंग विदीर्ण हो जाते हैं, अस्थियाँ चूर-चूर होती हैं और वह रणभूमि में ढह पड़ता है। घटोत्कच बलासुर-वध के बाद इन्द्र की भाँति सिंहनाद करता है। → अलम्बुष-वध से पाण्डव-सेना में हर्ष की लहर दौड़ती है—कुन्ती-पुत्र सिंहनाद करते हैं, वस्त्र उछालते हैं और रणक्षेत्र में उत्साह का घोष फैलता है। घटोत्कच की उपस्थिति से कौरव-पक्ष में भय और पाण्डव-पक्ष में संबल दृढ़ होता है। → घटोत्कच क्रुद्ध होकर समस्त सेनाओं को भयभीत करता हुआ आगे बढ़ता है—उसकी रात्रिचर-शक्ति के सामने कौरव-नीति अब कौन-सा प्रतिकार रचेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। असि<-छऋाल जा नवाधिकशततमो<्ध्याय: घटोत्कचद्वारा अलम्बुषका वध और पाण्डव-सेनामें हर्ष- ध्वनि संजय उवाच अलनम्बुषं तथा युद्धे विचरन्तमभीतवत् । हैडिम्बि: प्रययौ तूर्ण विव्याध निशितै: शरै:
संजय म्हणाला—राजन्! युद्धात अशा रीतीने निर्भयपणे फिरत असलेल्या अलंबुषाजवळ हिडिंबापुत्र घटोत्कच मोठ्या वेगाने जाऊन पोहोचला आणि त्याला तीक्ष्ण बाणांनी भेदू लागला.
Verse 2
तयो: प्रतिभयं युद्धमासीद् राक्षससिंहयो: । कुर्वतोर्विविधा माया: शक्रशम्बरयोरिव
सिंहासारखे पराक्रमी त्या दोन्ही राक्षसांमध्ये अत्यंत भयंकर युद्ध झाले. इंद्र आणि शंबरासुराप्रमाणे ते नानाविध माया वापरत होते.
Verse 3
अलनम्बुषो भृशं क्रुद्धो घटोत्कचमताडयत् । तयोरयुद्धं समभवद् रक्षोग्रामणिमुख्ययो:
संजय म्हणाला—अलंबुष अत्यंत क्रुद्ध होऊन घटोत्कचावर प्रहार करू लागला. तेव्हा राक्षसांचे प्रमुख सेनानायक असलेल्या त्या दोघांमध्ये घोर द्वंद्वयुद्ध सुरू झाले.
Verse 4
घटोत्कचस्तु विंशत्या नाराचानां स्तनान्तरे
संजय म्हणाला—घटोत्कचाने वीस नाराचांनी त्याच्या वक्षस्थळी घाव घातला.
Verse 5
अलम्बुषमथो विद्ध्वा सिंहवद् व्यनदन्मुहुः । घटोत्कचने बीस नाराचोंद्वारा अलम्बुषकी छातीमें गहरी चोट पहुँचाकर बारंबार सिंहके समान गर्जना की ।। ४ $ || तथैवालम्बुषो राजन् हैडिम्बिं युद्धदुर्मदम्
संजय म्हणाला—अलम्बुषाला विद्ध करून घटोत्कच वारंवार सिंहासारखा गर्जला. मग, हे राजन्, त्याच प्रकारे अलम्बुषही युद्धोन्मत्त हैडिम्ब (घटोत्कच) याच्या समोर उभा राहिला.
Verse 6
तथा तौ भृशसंक्रुद्धौ राक्षसेन्द्री महाबलौ
संजय म्हणाला—अशा रीतीने ते दोघेही अत्यंत क्रुद्ध, महाबलवान राक्षसश्रेष्ठ व राक्षसीश्रेष्ठ होऊन उभे राहिले.
Verse 7
मायाशतसूृजौ नित्यं मोहयन्तौ परस्परम्
संजय म्हणाला—ते दोघेही नेहमी शेकडो माया उत्पन्न करून परस्परांना मोहात पाडीत होते.
Verse 8
यां यां घटोत्कचो युद्धे मायां दर्शयते नूप
संजय म्हणाला—हे नृप! युद्धात घटोत्कच जी जी माया दाखवितो, ती ती प्रकट होत जाते.
Verse 9
तां तामलम्बुषो राजन् माययैव निजध्निवान् | नरेश्वर! घटोत्कच युद्धस्थलमें जो-जो माया दिखाता, उसे अलम्बुष अपनी मायाद्वारा ही नष्ट कर देता था ।। तं॑ तथा युध्यमानं तु मायायुद्धविशारदम्
संजय म्हणाला—राजन्, अलंबुष आपल्या मायेनेंच त्याची प्रत्येक माया निष्फळ करीत होता. नरेश्वर! रणभूमीवर घटोत्कच जी-जी माया दाखवी, ती अलंबुष आपल्या मायेद्वारेच नष्ट करी. अशा रीतीने मायायुद्धात निपुण तो योद्धा तसाच लढत राहिला…
Verse 10
त एनं॑ भृशसंविग्ना: सर्वतः प्रवरा रथै:
संजय म्हणाला—ते सर्व अत्यंत घाबरून आपल्या श्रेष्ठ रथांसह चारही बाजूंनी त्याला घेरू लागले.
Verse 11
त एन॑ कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष
संजय म्हणाला—मारिष, त्याला कोंडून ठेवून त्यांनी रथाच्या वंशाने त्याच्यावर प्रहार केला.
Verse 12
सर्वतो व्यकिरन् बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् | माननीय नरेश! जैसे जलती हुई उल्काओंद्वारा चारों ओरसे घेरकर हाथीपर प्रहार किया जाता है, उसी प्रकार रथसमूहके द्वारा अलम्बुषको कोष्ठबद्ध करके वे सब लोग चारों ओरसे उसपर बाणोंकी वर्षा करने लगे ।।
संजय म्हणाला—माननीय नरेश! जसे जळत्या उल्कांनी चारही बाजूंनी घेरून हत्तीवर प्रहार करतात, तसे रथसमूहाने अलंबुषाला कोंडून ठेवले आणि सर्व बाजूंनी त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला. पण त्याने अस्त्रमायेने त्यांच्या अस्त्रांचा तो वेग रोखून धरला.
Verse 13
स विस्फार्य धनुर्घोरमिन्द्राशनिसमस्वनम्
संजय म्हणाला—त्याने आपले भयंकर धनुष्य ओढून पूर्ण ताणले; त्याचा नाद इंद्राच्या वज्रासारखा होता.
Verse 14
युधिष्टिरं त्रिभिविद्ध्वा सहदेवं च सप्तभि:,आर्य! उसने युधिष्ठिरको तीन, सहदेवको सात, नकुलको तिहत्तर और द्रौपदीपुत्रोंको पाँच-पाँच बाणोंसे घायल करके घोर गर्जना की
संजय म्हणाला—त्याने युधिष्ठिराला तीन बाणांनी व सहदेवाला सात बाणांनी भेदले; मग नकुलाला त्र्याहत्तर बाणांनी जखमी करून द्रौपदीपुत्रांना प्रत्येकी पाच-पाच बाणांनी आघात केला आणि घोर गर्जना केली।
Verse 15
नकुलं च त्रिसप्तत्या द्रौपदेयांश्व॒ मारिष | पज्चभि: पज्चभिर्विद्ध्वा घोरं॑ नादं ननाद ह
संजय म्हणाला—हे आर्य! त्याने नकुलाला त्र्याहत्तर बाणांनी आणि द्रौपदीपुत्रांना प्रत्येकी पाच-पाच बाणांनी भेदून घोर गर्जना केली।
Verse 16
त॑ भीमसेनो नवभि: सहदेवस्तु पठ्चभि: । युधिष्ठिर: शतेनैव राक्षसं प्रत्यविध्यत,तब भीमसेनने नौ, सहदेवने पाँच और युधिष्छिरने सौ बाणोंसे राक्षस अलम्बुषको घायल कर दिया
संजय म्हणाला—भीमसेनाने नऊ बाणांनी, सहदेवाने पाच बाणांनी आणि युधिष्ठिराने पूर्ण शंभर बाणांनी राक्षस अलम्बुषाला जखमी केले।
Verse 17
नकुलस्तु चतु:षष्ट्या द्रौपदेयास्त्रिभिस्त्रिभि: । हैडिम्बो राक्षसं विद्ध्वा युद्धे पड्चाशता शरै:
संजय म्हणाला—युद्धात नकुलाने राक्षस हैडिंबाला चौसष्ट बाणांनी भेदले आणि द्रौपदीपुत्रांनी त्याला प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी विद्ध केले।
Verse 18
तस्य नादेन महता कम्पितेयं वसुंधरा
त्याच्या महान् नादाने ही वसुंधरा कंपित झाली।
Verse 19
सपर्वतवना राजन् सपादपजलाशया | राजन्! उसके महान् सिंहनादसे वृक्षों, जलाशयों, पर्वतों और वनोंसहित यह सारी पृथ्वी काँप उठी ।। सो5तिविद्धो महेष्वासै: सर्वतस्तैर्महारथै:
संजय म्हणाला—राजन्, त्या महान् सिंहनादाने पर्वत, वन, वृक्ष व जलाशयांसह सारी पृथ्वी थरथर कापली. आणि तो महाधनुर्धर, धनुर्विद्येत निपुण अशा महारथींनी सर्व बाजूंनी बाणांनी भेदला गेला.
Verse 20
तंक्रुद्धं राक्षसं युद्धे प्रतिक्रुद्धस्तु राक्षस:
संजय म्हणाला—युद्धात त्या क्रुद्ध राक्षसासमोर दुसरा राक्षस उभा राहिला; तोही प्रत्युत्तर क्रोधाने पेटून उठला.
Verse 21
सो5तिविद्धो बलवता राक्षसेन्द्रोी महाबल:
संजय म्हणाला—तो महाबली राक्षसेन्द्र एका प्रचंड प्रहाराने आरपार भेदला गेला.
Verse 22
व्यसृजत् सायकांस्तूर्ण रुक्मपुड्खान् शिलाशितान् | बलवान घटोत्कचद्वारा अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर उस महाबली राक्षसराजने तुरंत ही सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
संजय म्हणाला—मग त्याने तत्क्षणी सुवर्णपंखांचे, शिळेवर धार लावून तीक्ष्ण केलेले बाण सोडले. वे बाण वेगाने वाकलेल्या पर्वांसह त्या क्षणी राक्षसाच्या देहात घुसले.
Verse 23
ततस्ते पाण्डवा राजन् समन्तान्निशितान् शरान्
संजय म्हणाला—त्यानंतर, राजन्, पांडवांनी सर्व बाजूंनी तीक्ष्ण, धारदार बाण सोडले.
Verse 24
स विध्यमान: समरे पाण्डवैर्जितकाशिभि:
संजय म्हणाला: रणात काशी जिंकलेल्या पांडवांच्या प्रहारांनी तो विद्ध होत होता.
Verse 25
तत: समरशौण्डो वै भैमसेनिर्महाबल:
संजय म्हणाला: मग समरशौंड, महाबली भीमसेन युद्धासाठी पुढे सरसावला.
Verse 26
वेग॑ चक्रे महान्तं च राक्षसेन्द्ररथं प्रति
संजय म्हणाला: त्याने प्रचंड वेग धरला आणि राक्षसराजाच्या रथाकडे झेपावला.
Verse 27
रथाद् रथमभिद्र॒त्य क्रुद्धों हैडिम्बिराक्षिपत्
संजय म्हणाला: क्रोधाने तो रथावरून रथावर धावला आणि हैडिम्ब अस्त्र फेकले.
Verse 28
समुत्क्षिप्प च बाहुभ्यामाविध्य च पुनः पुन:
संजय म्हणाला: दोन्ही बाहूंनी ते उचलून तो पुन्हा पुन्हा फिरवू लागला.
Verse 29
बललाघवसम्पन्न: सम्पन्नो विक्रमेण च
संजय म्हणाला—तो बल व चपळाईने संपन्न होता आणि पराक्रमातही निष्णात होता।
Verse 30
स विस्फारितसर्वाड्रिश्ूर्णितास्थिविंभीषण:
संजय म्हणाला—तो अत्यंत भयानक दिसत होता; जणू फाटलेला पर्वत—हाडे चुरडलेली, दृश्य भयप्रद।
Verse 31
ततः सुमनस:ः पार्था हते तस्मिन् निशाचरे
मग तो तो निशाचर मारला गेल्यावर पृथेचे पुत्र आनंदित झाले।
Verse 32
तावकाश्च हत॑ दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रे महाबलम्,भरतश्रेष्ठ! टूट-फ़ूटकर गिरे हुए पर्वतके समान महाबली राक्षसराज अलम्बुषको मारा गया देख आपके शूरवीर योद्धा तथा उनकी सारी सेनाएँ हाहाकार करने लगीं
संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठ! महाबली राक्षसराज अलंबुष हा तुटलेल्या पर्वतासारखा पडून मारला गेला असे पाहताच तुमचे शूर योद्धे व सारी सेना हाहाकार करू लागली।
Verse 33
यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयो: प्रभो । अलम्बुषने अत्यन्त कुपित होकर घटोत्कचको घायल कर दिया। वे दोनों राक्षस समाजके मुखिया थे। प्रभो! जैसे पूर्वकालमें श्रीराम और रावणका संग्राम हुआ था
संजय म्हणाला—प्रभो! जसा पूर्वी राम-रावणांचा संग्राम झाला, तसाच त्या दोन राक्षस-प्रमुखांमध्ये घोर युद्ध झाले. अलंबुष अत्यंत क्रुद्ध होऊन घटोत्कचाला जखमी करून गेला. मग, भरतर्षभ! तुटलेल्या पर्वतासारखा शूर अलंबुष मारला गेला असे पाहताच सैन्ये हाहाकार करू लागली।
Verse 34
जनाश्च तद् ददृशिरे रक्ष: कौतूहलान्विता: । यदृ्च्छया निपतितं भूमावज्भारकं यथा,पृथ्वीपर अकस्मात् टूटकर गिरे हुए मंगल ग्रहके समान धराशायी हुए उस राक्षसको बहुत-से मनुष्य कौतूहलवश देखने लगे
संजय म्हणाला—कौतूहलाने भारलेले अनेक लोक त्या राक्षसाला पाहण्यासाठी जमले; तो जणू योगायोगाने भूमीवर कोसळला होता—जसा एखादा जड भार अचानक पृथ्वीवर पडावा।
Verse 35
घटोत्कचस्तु तद्धत्वा रक्षो बलवतां वरम् | मुमोच बलवतन्नादं बल॑ हत्वेव वासव:
संजय म्हणाला—बलवानांत श्रेष्ठ असलेल्या राक्षस अलम्बुषाचा वध करून घटोत्कचाने प्रचंड गर्जना केली; जशी इंद्राने बलासुराचा वध करून सिंहनाद केला होता।
Verse 36
(ततो5भिगम्य राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । स्वकमविदयमन्मूर्थधना साञउ्जलिनिपपात ह ।।
संजय म्हणाला—त्यानंतर घटोत्कच धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराकडे गेला. हात जोडून, मस्तक नमवून त्याने आपले कृत्य निवेदन केले आणि राजाच्या चरणांवर पडला. ज्येष्ठ पांडव युधिष्ठिराने आनंदाने त्याचे मस्तक स्नेहाने सूंघून त्याला हृदयाशी धरले व म्हणाला—“वत्सा, मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे”; हर्षाने त्याचे नेत्र फुलून आले. शालकटंकटाचा पुत्र, निशाचर राक्षस अलम्बुष, घटोत्कचाने भूमीवर चोळून चिरडून मारला तेव्हा सर्वजण आनंदित झाले. पांडव-पितृ आणि बंधु-बांधवांकडून पूजित-प्रशंसित होऊन, त्या दुष्कर पराक्रमामुळे शत्रूचा वध करून घटोत्कचाला जणू पिकलेले अलम्बुष फळ तोडल्यासारखा संतोष झाला।
Verse 37
ततो निनाद: सुमहान् समुत्थित: सशड्खनानाविधबाणघोषवान् | निशम्य त॑ प्रत्यनदंस्तु पाण्डवा- स््ततो ध्वनिर्भुवनमथास्पृशद् भूशम्
संजय म्हणाला—त्यानंतर शंखनाद व नाना प्रकारच्या बाणांच्या सनसनाटासह एक प्रचंड निनाद उठला. तो ऐकून पांडव आनंदाने प्रत्युत्तराचा जयघोष करू लागले; आणि तो विजयध्वनी सर्व दिशांनी दूरवर पसरला।
Verse 53
विद्ध्वा विद्ध्वा नदद्धृष्ट:पूरयन् खं समन्ततः । राजन! इसी प्रकार अलम्बुष भी युद्धदुर्मद घटोत्कचको बारंबार घायल करके समूचे आकाशको हर्षपूर्वक गुँजाता हुआ सिंहनाद करता था
संजय म्हणाला—वारंवार बाणांनी विद्ध करून तो धिटाईने गर्जत असे आणि सर्व बाजूंनी आकाश भरून टाकत असे. राजन्! त्याचप्रमाणे अलम्बुषही युद्धोन्मत्त घटोत्कचाला पुन्हा पुन्हा जखमी करून हर्षाने सिंहनाद करीत संपूर्ण नभमंडळ दुमदुमवीत असे।
Verse 63
निर्विशेषमयुध्येतां मायाभिरितरेतरम् । इस प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए वे दोनों महाबली राक्षसराज परस्पर मायाओंको प्रयोग करते हुए समानरूपसे युद्ध करने लगे
संजय म्हणाला—अत्यंत क्रोधाने भरलेले ते दोन्ही महाबली राक्षसराज परस्पर मायांचा आश्रय घेऊन भेद न ठेवता समरूपाने युद्ध करू लागले. एकाची माया दुसरा मायेनेंच छेदू लागला; घोर संग्राम समतोलपणे चालू राहिला.
Verse 76
मायायुद्धेषु कुशलौ मायायुद्धमयुध्यताम् । वे प्रतिदिन सैकड़ों मायाओंकी सृष्टि करनेवाले थे और दोनों ही मायायुद्धमें कुशल थे। अतः एक-दूसरेको मोहित करते हुए मायाद्वारा ही युद्ध करने लगे
संजय म्हणाला—मायायुद्धात कुशल असलेले ते दोघे मायेनेच परस्पर युद्ध करू लागले. ते दररोज शेकडो माया निर्माण करीत आणि एकमेकांना मोहात पाडू पाहत; मायेने माया छेदत त्यांचा संग्राम चालू राहिला.
Verse 96
अलम्बुषं राक्षसेन्द्रं दृष्टवाक्रुध्यन्त पाण्डवा: | मायायुद्धविशारद राक्षसराज अलम्बुषको इस प्रकार युद्ध करते देख समस्त पाण्डव कुपित हो उठे
संजय म्हणाला—मायायुद्धात विशारद राक्षसराज अलम्बुष असा युद्ध करीत आहे असे पाहून सर्व पांडव क्रोधाने पेटून उठले.
Verse 103
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनादयो नृप । राजन! वे अत्यन्त उद्विग्न हुए भीमसेन आदि श्रेष्ठ वीर क्रोधमें भरकर रथोंद्वारा सब ओरसे अलम्बुषपर टूट पड़े
संजय म्हणाला—राजन्! क्रोधाने भरलेले भीमसेन आदि श्रेष्ठ वीर अत्यंत उद्विग्न झाले आणि रथांवर आरूढ होऊन सर्व बाजूंनी अलम्बुषावर तुटून पडले.
Verse 109
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे नवाधिकशततमोड<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधविषयक नवाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 123
तस्माद् रथव्रजान्मुक्तो वनदाहादिव द्विप: । उस समय अलम्बुष अपने अस्त्रोंकी मायासे उनके उस महान् अस्त्रवेगको दबाकर रथसमूहके उस घेरेसे मुक्त हो गया, मानो कोई गजराज दावानलके घेरेसे बाहर हो गया हो
संजय म्हणाले—म्हणून रथसमूहाच्या घेरातून सुटून तो वनदावानलातून सुटलेल्या गजराजाप्रमाणे बाहेर पडला. अलम्बुषाने आपल्या अस्त्रमायेने त्या महान् अस्त्रवेगाला दाबून रथसमूहाच्या वेढ्यातून मुक्ती मिळविली—जणू दावानलाच्या घेरातून गजराज बाहेर निघावा।
Verse 133
मारुतिं पञ्चविंशत्या भैमसेनिं च पठ्चभि: । उसने इन्द्रके वज्ञकी भाँति घोर टंकार करनेवाले अपने भयंकर धनुषको तानकर भीमसेनको पचीस और उनके पुत्र घटोत्कचको पाँच बाण मारे
संजय म्हणाले—इंद्राच्या वज्रासारखा घोर टंकार करणारा आपला भयंकर धनुष्य ताणून त्याने भीमसेनाला पंचवीस बाणांनी आणि भीमपुत्र घटोत्कचाला पाच बाणांनी विद्ध केले।
Verse 173
पुनर्विव्याध सप्तत्या ननाद च महाबल: । तत्पश्चात् नकुलने चौंसठ और द्रौपदीकुमारोंने तीन-तीन बाणोंसे अलम्बुषको बींध डाला। तदनन्तर महाबली हिडिम्बाकुमारने युद्धस्थलमें उस राक्षसको पचास बाणोंसे घायल करके पुनः सत्तर बाणोंद्वारा बींध डाला और बड़े जोरसे गर्जना की
त्यानंतर महाबलीने पुन्हा सत्तर बाणांनी विद्ध करून जोराने गर्जना केली। मग नकुलाने चौसष्ट बाणांनी आणि द्रौपदीपुत्रांनी प्रत्येकी तीन बाणांनी अलम्बुषाला भेदले। त्यानंतर हिडिंबापुत्र घटोत्कचाने रणभूमीवर त्या राक्षसाला पन्नास बाणांनी जखमी करून पुन्हा सत्तर बाणांनी विद्ध केले आणि मोठ्या आवाजाने निनाद केला।
Verse 196
प्रतिविव्याध तान् सर्वान् पज्चभि: पज्चभि: शरै: | उन महाधनुर्थर महारथियोंद्वारा सब ओरसे अत्यन्त घायल होकर बदलेमें अलम्बुषने भी पाँच-पाँच बाणोंसे उन सबको वेध दिया
त्या महाधनुर्धर महारथींनी सर्व बाजूंनी अत्यंत जखमी केले तरीही प्रत्युत्तरादाखल अलम्बुषाने त्या सर्वांना प्रत्येकी पाच बाणांनी विद्ध केले।
Verse 203
हैडिम्बो भरतश्रेष्ठ शरैरविव्याध सप्तभि: । भरतश्रेष्ठ) उस युद्धस्थलमें कुपित हुए राक्षस अलम्बुषको क्रोधमें भरे हुए निशाचर घटोत्कचने सात बाणोंसे घायल कर दिया
हे भरतश्रेष्ठ! त्या रणभूमीवर क्रोधाने पेटलेल्या निशाचर हैडिंब घटोत्कचाने कुपित राक्षस अलम्बुषाला सात बाणांनी जखमी केले।
Verse 226
रुषिता: पन्नगा यद्धद् गिरिशूड़ं महाबला: । जैसे रोषमें भरे हुए महाबली सर्प पर्वतसे शिखरपर चढ़ जाते हैं, उसी प्रकार अलम्बुषके वे झुकी हुई गाँठवाले बाण उस समय घटोत्कचके शरीरमें घुस गये
संजय म्हणाला—जसे क्रोधाने भरलेले महाबली सर्प पर्वतशिखरावर चढतात, तसेच त्या वेळी अलंबुषाचे गाठीदार, खाली वाकलेले बाण घटोत्कचाच्या शरीरात घुसले।
Verse 233
प्रेषयामासुरुद्धिग्ना हैडिम्बश्न घटोत्कच: । राजन्! तदनन्तर पाण्डव तथा हिडिम्बाकुमार घटोत्कच--सबने उद्विग्न होकर सब ओरसे अलम्बुषपर पैने बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
संजय म्हणाला—उद्विग्न झालेला हैडिंब घटोत्कचाने हल्ला चढविला। मग, हे राजन्, त्यानंतर पांडवांनी—हिडिंबापुत्र घटोत्कचासह—सर्व बाजूंनी अलंबुषावर तीक्ष्ण बाणांचा अखंड वर्षाव सुरू केला।
Verse 243
मर्त्यधर्ममनुप्राप्त: कर्तव्यं नानवपद्यत | विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंद्वारा समरभूमिमें विद्ध होकर मर्त्यधर्मको प्राप्त हुए अलम्बुषसे कुछ भी करते न बना
संजय म्हणाला—मर्त्यधर्माला प्राप्त झालेला अलंबुष कर्तव्याप्रमाणे काहीही करू शकला नाही। विजयाने उल्लसित पांडवांनी रणभूमीत त्याला विद्ध केले; तो मर्त्यगतीला पोहोचून पुढे काहीच करु शकला नाही।
Verse 253
समीक्ष्य तदवस्थं तं वधायास्य मनो दे | तब समरकुशल महाबली भीमसेनकुमारने अलम्बुषको उस अवस्थामें देखकर मन-ही- मन उसके वधका निश्चय किया
संजय म्हणाला—त्याची ती अवस्था पाहून, समरकुशल महाबली भीमसेनपुत्राने मनोमन अलंबुषाच्या वधाचा निश्चय केला।
Verse 266
दग्धाद्रिकूटशृज्ञाभं भिन्नाउजजनचयोपमम् । उसने जले हुए पर्वतशिखर तथा कटे-छटे कोयलेके पहाड़के समान प्रतीत होनेवाले राक्षसराज अलम्बुषके रथपर पहुँचनेके लिये महान् वेग प्रकट किया
संजय म्हणाला—जळलेल्या पर्वतशिखरासारखा आणि तुटलेल्या अंजन-काळ्या शिळांच्या ढिगासारखा दिसणाऱ्या राक्षसराज अलंबुषाच्या रथापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्याने महान वेग प्रकट केला।
Verse 273
उदबबर्ह रथाच्चापि पन्नगं गरुडो यथा । क्रोधमें भरे हुए हिडिम्बाकुमारने अपने रथसे अलम्बुषके रथपर कूदकर उसे पकड़ लिया और जैसे गरुड़ सर्पको टाँग लेता है, उसी प्रकार उसने भी अलम्बुषको रथसे उठा लिया
संजय म्हणाला—रणक्रोधाने भरलेला हिडिंबापुत्र आपल्या रथातून उडी मारून अलंबुषाच्या रथावर गेला, त्याला पकडले; जसा गरुड सर्पाला झडप घालून उचलतो, तसाच त्याने अलंबुषाला रथावरून उचलून घेतले।
Verse 283
निष्पिपेष क्षितौ क्षिप्र॑ पूर्णकुम्भमिवाश्मनि । दोनों भुजाओंसे अलम्बुषको ऊपर उठाकर घटोत्कचने बारंबार घुमाया और जैसे जलसे भरे हुए घड़ेको पत्थरपर पटक दिया जाय, उसी प्रकार उसे शीघ्र ही पृथ्वीपर दे मारा
संजय म्हणाला—घटोत्कचाने दोन्ही भुजांनी अलंबुषाला उचलून वारंवार फिरवले आणि जसा पाण्याने भरलेला घडा दगडावर आपटावा, तसा त्याला क्षणार्धात भूमीवर आपटून टाकले।
Verse 303
घटोत्कचेन वीरेण हत: शालकटड्कट: । वीर घटोत्कचके द्वारा मारे गये शालकटंकटाके पुत्र अलम्बुषके सारे अंग फट गये थे। उसकी हडियाँ चूर-चूर हो गयी थीं और वह बड़ा भयंकर दिखायी देता था
संजय म्हणाला—वीर घटोत्कचाने शालकटंकटाचा वध केला. त्याचा पुत्र अलंबुष याचेही सर्व अवयव फाटले, हाडे चुरडून गेली; तो अत्यंत भयंकर दिसत पडला होता।
Verse 316
चुक्रुशु: सिंहनादांश्व वासांस्यादुधुवुश्च ह । उस निशाचर अल्म्बुषके मारे जानेपर कुन्तीके सभी पुत्र प्रसन्नचित्त हो सिंहनाद करने और वस्त्र हिलाने लगे
संजय म्हणाला—तो निशाचर अलंबुष मारला गेल्यावर कुंतीचे सर्व पुत्र आनंदित मनाने सिंहनाद करू लागले आणि हर्षाने वस्त्रे हलवू लागले।
Verse 2936
भैमसेनी रणे क्रुद्ध: सर्वसैन्यान्य भीषयत् । घटोत्कचमें बल और फुर्ती दोनों विद्यमान थे। वह अद्भुत पराक्रमसे सम्पन्न था। उसने रणक्षेत्रमें कुपित होकर आपकी समस्त सेनाओंको भयभीत कर दिया
संजय म्हणाला—रणात क्रुद्ध झालेला भीमसेनाचा पुत्र सर्व सैन्यांना भयभीत करू लागला. घटोत्कचात बलही होते आणि फुर्तीही; अद्भुत पराक्रमाने युक्त होऊन तो रणांगणात उग्र झाला आणि तुमच्या संपूर्ण सेनेला थरथर कापवू लागला।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of duty under grief: Karṇa’s rage and despair push him toward immediate violent redress, while the narrative simultaneously shows how such responses intensify collective harm and entangle personal vows with wider responsibility.
Agency remains operative even amid extreme emotion: the text illustrates how disciplined choices (methodical counter-tactics, restraint in sequencing actions) can redirect outcomes, whereas affect-dominant decisions amplify suffering and reduce strategic clarity.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, using simile-rich description and observed reactions to imply interpretive lessons about consequence, reputation, and the costs of retaliatory escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.