Adhyaya 11
Droṇa’s Conditional Boon: The Plan to Capture Yudhiṣṭhira (द्रोणेन युधिष्ठिरग्रहणोपायः)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka (Droṇa’s appointment as commander) — strategic objective of capturing Yudhiṣṭhira
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the circumstances surrounding Droṇa’s rise to commander and the strategic deliberation that follows. Droṇa, honored with senāpati authority, offers Duryodhana a boon commensurate with the honor received. Duryodhana, consulting with allies, requests that Yudhiṣṭhira be brought alive. Droṇa interrogates the rationale—why capture rather than kill—implicitly acknowledging Yudhiṣṭhira’s reputation for non-hostility (ajātaśatru) and the political value of preserving a rival for negotiation or control. Duryodhana reveals a pragmatic calculus: killing Yudhiṣṭhira would provoke Arjuna into decisive retaliation, whereas capturing him could force a settlement or renewed exile through oath-bound mechanisms. Droṇa, recognizing the strategic intent, grants a conditional promise: Yudhiṣṭhira can be seized only if Arjuna is diverted from the field or separated from protective proximity. The chapter ends with Sañjaya noting that Duryodhana publicizes this objective across the army positions to reinforce resolve, despite the condition that makes the plan operationally complex.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध-समाचार सुनते-सुनते, संजय से कहते हैं—अब मुझे बताओ: वह कौन-सा बल है जिसके सहारे पाण्डवों की आशा बढ़ती जाती है? और क्यों कौरवों की विजय किसी उपाय से दिखाई नहीं देती? → संजय धृतराष्ट्र के भय और जिज्ञासा को शांत करने के लिए श्रीकृष्ण की संक्षिप्त लीलाओं का स्मरण कराते हैं—गोपकुल में बाल्यकाल से ही उनकी अद्भुत शक्ति, यमुना-वन में अश्वराज का वध, और दूर-दूर के प्रदेशों (अवन्ती, दाक्षिणात्य, पर्वतीय, दशेरक, काश्मीरक, पिशाच, समुद्गल आदि) पर उनके प्रभाव/विजय का वर्णन। साथ ही अर्जुन की अपराजेयता और केशव के अमेय गुणों का प्रतिपादन होता है। → धृतराष्ट्र का निष्कर्ष कठोर होकर फूट पड़ता है—“किसी भी उपाय से कुरुओं की जय नहीं दिखती; हृषीकेश के कर्मों का अंत बुद्धि-पराक्रम से भी नहीं जाना जा सकता।” इसी बोध के साथ पराजय का छाया-निर्णय अध्याय का शिखर बनता है। → वृत्तांत युद्ध-रणनीति से अधिक ‘कारण’ पर टिकता है: कृष्ण-अर्जुन की महिमा के सामने कौरव-पक्ष की आशा क्षीण पड़ती है। धृतराष्ट्र के भीतर आत्मस्वीकृति उभरती है कि विनाश का बीज उनके ही पक्ष के अहं/द्वेष में था, और जो काल से परिपक्व है उसका वध तिनके से भी हो जाता है। → धृतराष्ट्र संजय से आग्रह करते हैं कि अब युद्ध का यथार्थ क्रम बताओ—आगे रणभूमि में क्या घटा, किस प्रकार घटनाएँ दैवयोग से ‘अन्यथा’ हो रही हैं?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकादशोब< ध्याय: धृतराष्ट्रका भगवान् श्रीकृष्णकी संक्षिप्त लीलाओंका वर्णन करते हुए श्रीकृष्ण और अर्जुनकी महिमा बताना धृतराष्ट्र रवाच शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजय । कृतवान् यानि गोविन्दो यथा नान्य: पुमान् क्वचित्
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय, वासुदेवनंदन भगवान श्रीकृष्णांची दिव्य कर्मे सांग. गोविंदाने जी जी कृत्ये केली आहेत, तशी दुसरा कोणताही पुरुष कुठेही करू शकत नाही.
Verse 2
संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना । विख्यापितं बल बाद्दोस्त्रिषु लोकेषु संजय
वैशंपायन म्हणाले— गोपकुळात वाढत असतानाही त्या महात्म्याने बाल्यावस्थेतच, हे संजय, आपल्या भुजाबळ व पराक्रमाची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरविली।
Verse 3
उच्चै:श्रवस्तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे । जघान हयराजं तं यमुनावनवासिनम्,यमुनाके तटवर्ती वनमें उच्चै:श्रवाकें समान बलशाली और वायुके समान वेगवान् अश्वराज केशी रहता था। उसे श्रीकृष्णने मार डाला
वैशंपायन म्हणाले— यमुनेच्या तीरावरील वनात राहणारा तो अश्वराज केशी उच्चैःश्रव्यासारखा बलवान आणि वाऱ्यासारखा वेगवान होता; श्रीकृष्णाने त्याचा वध केला।
Verse 4
दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युमिवोत्थितम् । वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह
तसेच एक दानव होता— अत्यंत घोर कर्म करणारा, गायींसाठी जणू मृत्युरूपाने उभा राहिलेला; तो बैलाचे रूप धारण करून राहात असे. त्यालाही श्रीकृष्णाने बाल्यावस्थेत आपल्या भुजांनीच मारले।
Verse 5
प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम् | मुरं चान्तकसंकाशमवधीत् पुष्करेक्षण:,तत्पश्चात् कमलनयन श्रीकृष्णने प्रलम्ब, नरकासुर, जम्भासुर, पीठ नामक महान् असुर और यमराजसदृश मुरका भी संहार किया
त्यानंतर कमलनयन पुष्करेक्षण श्रीकृष्णाने प्रलंब, नरक, जम्भ, पीठ नावाचा महासुर आणि अंतकासारखा भयंकर मुर यांचाही वध केला।
Verse 6
तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालित: । विक्रमेणैव कृष्णेन सगण: पातितो रणे,इसी प्रकार श्रीकृष्णने पराक्रम करके ही जरासंधके द्वारा सुरक्षित महातेजस्वी कंसको उसके गणोंसहित रणभूमिमें मार गिराया
तसेच जरासंधाच्या संरक्षणाखाली असलेला महातेजस्वी कंसही श्रीकृष्णाने आपल्या पराक्रमाने, त्याच्या गणांसह, रणभूमीवर पाडून मारला।
Verse 7
सुनामा रणविक्रान्त: समग्राक्षीहिणीपति: । भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान्
वैशंपायन म्हणाले—सुनामा नावाचा योद्धा रणात अत्यंत विक्रांत होता; तो संपूर्ण अक्षौहिणीचा सेनापती, भोजराजाचा विश्वासू मध्यस्थ, आणि कंसाचा पराक्रमी भाऊ होता.
Verse 8
बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना । तरस्वी समरे दग्ध: ससैन्य: शूरसेनराट्
वैशंपायन म्हणाले—बलदेवाला सोबत घेऊन, अमित्रघाती श्रीकृष्ण रणांगणात अप्रतिहत तेजाने दाहक झाला; आणि शूरसेनांचा राजा आपल्या सैन्यासह भस्म झाला.
Verse 9
शत्रुहन्ता श्रीकृष्णने बलरामजीके साथ जाकर युद्धमें पराक्रम दिखानेवाले, बलवान, वेगवान्, सम्पूर्ण अक्षौहिणी सेनाओंके अधिपति, भोजराज कंसके मझले भाई शूरसेन देशके राजा सुनामाको समरमें सेनासहित दग्ध कर डाला ।।
वैशंपायन म्हणाले—शत्रुहंता श्रीकृष्ण बलरामासह युद्धात गेला व पराक्रम दाखविला. समरात त्याने बलवान, वेगवान, संपूर्ण अक्षौहिणी सेनांचा अधिपती, भोजराज कंसाचा मझला भाऊ आणि शूरसेन देशाचा राजा सुनामा यास सैन्यासह दग्ध केले. तसेच परम क्रोधी ब्रह्मर्षी दुर्वासांची श्रीकृष्णाने पत्नीसमवेत भक्तिभावाने आराधना केली; प्रसन्न होऊन त्यांनी अनेक वर दिले.
Verse 10
तथा गान्धारराजस्य सुतां वीर: स्वयंवरे । निर्जित्य पृथिवीपालानावहत् पुष्करेक्षण:
वैशंपायन म्हणाले—तसेच कमलनयन वीर पुष्करेक्षणाने गान्धारराजाच्या स्वयंवरात त्याची कन्या प्राप्त केली; आणि सर्व पृथ्वीपालांना जिंकून तिला वधू म्हणून घेऊन गेला.
Verse 11
अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव | रथे वैवाहिके युक्ता: प्रतोदेन कृतव्रणा:
वैशंपायन म्हणाले—अपमान सहन न करणारे ते राजे, स्वभावतः उत्तम जातीच्या घोड्यांसारखे, त्याच्या वैवाहिक रथाला जुंपले गेले आणि प्रतोदाच्या फटक्यांनी जखमी झाले.
Verse 12
जरासंध॑ महाबाहुमुपायेन जनार्दन: । परेण घातयामास समग्राक्षीहिणीपतिम्,जनार्दन श्रीकृष्णने समस्त अक्षौहिणी सेनाओंके अधिपति महाबाहु जरासंधको उपायपूर्वक दूसरे योद्धा (भीमसेन)-के द्वारा मरवा दिया
वैशंपायन म्हणाले— जनार्दन श्रीकृष्णाने प्रत्यक्ष बळाने नव्हे, उपायाने महाबाहू, संपूर्ण अक्षौहिणीचा अधिपती जरासंध यास दुसऱ्या योद्ध्या भीमसेनाच्या हातून मारून टाकले।
Verse 13
चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली । अर्घ्ये विवदमानं च जघान पशुवत् तदा,बलवान् श्रीकृष्णने राजाओंकी सेनाके अधिपति पराक्रमी चेदिराज शिशुपालको अग्रपूजनके समय विवाद करनेके कारण पशुकी भाँति मार डाला
वैशंपायन म्हणाले— त्या वेळी बलवान् श्रीकृष्णाने अर्घ्य (अग्रपूजा) देताना वाद घातल्यामुळे राजसेनापती, पराक्रमी चेदिराज शिशुपालाला पशूसारखे ठार केले।
Verse 14
सौभ दैत्यपुरं खस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम् । समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधव:
वैशंपायन म्हणाले— माधव (श्रीकृष्ण) समुद्राच्या कुशीत पराक्रम करून, शाल्वाने संरक्षित, आकाशस्थ दुर्गम दैत्यनगर सौभ पाडून टाकले।
Verse 15
तत्पश्चात् माधवने आकाशमें स्थित रहनेवाले सौभ नामक दुर्धर्ष दैत्य-नगरको, जो राजा शाल्दद्वारा सुरक्षित था, समुद्रके बीच पराक्रम करके मार गिराया ।।
त्यानंतर माधव (श्रीकृष्ण) यांनी समुद्राच्या मध्यभागी पराक्रम करून, शाल्वाने संरक्षित, आकाशस्थ दुर्धर्ष दैत्यनगर सौभ पाडून टाकले। आणि रणात अंग, वंग, कलिंग, मगध, काशी, कोसल तसेच वत्स, गर्ग्य, करूष व पौण्ड्र इत्यादींवर विजय मिळविला।
Verse 16
आन्न्त्यान् दाक्षिणात्यांश्न॒ पर्वतीयान् दशेरकान् । काश्मीरकानौरसिकान् पिशाचांश्व समुद्गलान्
वैशंपायन म्हणाले— संजय! कमलनयन श्रीकृष्णाने तसेच आन्त्य, दक्षिणात्य, पर्वतीय, दशेरक, काश्मीर, औरसिक, पिशाच आणि मुद्गल इत्यादी जनांना जिंकून घेतले।
Verse 17
काम्बोजान् वाटधानांश्व चोलान् पाण्ड्यांश्व॒ संजय । त्रिगर्तान् मालवांश्वैव दरदांश्व॒ सुदुर्जयान्
वैशंपायन म्हणाले— हे संजय! (श्रीकृष्णाने) काम्बोज, वाटधान, चोल व पाण्ड्य; तसेच त्रिगर्त, मालव आणि अत्यंत दुर्जय दरद यांनाही जिंकून वश केले.
Verse 18
नानादिग्भ्यश्न सम्प्राप्तान् खशांश्चैव शकांस्तथा । जितवान् पुण्डरीकाक्षो यवनं च सहानुगम्
वैशंपायन म्हणाले— हे संजय! नाना दिशांतून आलेले खश व शक यांना कमलनयन (श्रीकृष्णाने) जिंकले; तसेच अनुयायांसह यवनांनाही वश केले.
Verse 19
प्रविश्य मकरावासं यादोगणनिषेवितम् । जिगाय वरुणं संख्ये सलिलान्तर्गतं पुरा,पूर्वकालमें श्रीकृष्णने जल-जन्तुओंसे भरे हुए समुद्रमें प्रवेश करके जलके भीतर निवास करनेवाले वरुण देवताको युद्धमें परास्त किया
वैशंपायन म्हणाले— पूर्वकाळी श्रीकृष्ण मकरांचे निवासस्थान व जलचरगणांनी वसलेला समुद्र यात प्रवेश करून, पाण्याच्या आत असलेल्या वरुणदेवाला युद्धात जिंकून आले.
Verse 20
युधि पञ्चजन हत्वा दैत्यं पातालवासिनम् | पाज्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शड्खमवाप्तवान्
वैशंपायन म्हणाले— युद्धात पाताळवासी पंचजन नावाच्या दैत्याचा वध करून हृषीकेश (श्रीकृष्णाने) पाञ्चजन्य नावाचा दिव्य शंख प्राप्त केला.
Verse 21
इसी प्रकार हृषीकेशने पाताल-निवासी पंचजन नामक दैत्यको युद्धमें मारकर दिव्य पाज्चजन्य शंख प्राप्त किया ।।
वैशंपायन म्हणाले— खांडव वनात पार्थ (अर्जुन) याच्यासह हुताशन (अग्निदेव) यांना संतुष्ट करून महाबली हृषीकेश (श्रीकृष्णाने) दुर्धर्ष आग्नेय अस्त्र—चक्र—प्राप्त केले.
Verse 22
वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वामरावतीम् | महेन्द्रभवनाद् वीर: पारिजातमुपानयत्,वीर श्रीकृष्ण गरुड़पर आरूढ़ हो अमरावती पुरीमें जाकर वहाँके निवासियोंको भयभीत करके महेन्द्रभवनसे पारिजात वृक्ष उठा ले आये
वीर श्रीकृष्ण वैनतेय (गरुड)ावर आरूढ होऊन अमरावतीत गेले व तेथील रहिवाशांना भयभीत केले; आणि महेंद्राच्या भवनातून पारिजात-वृक्ष उचलून आणला।
Verse 23
तच्च मर्षितवान् शक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम् | राज्ञां चाप्यजितं कज्चित् कृष्णेनेह न शुश्रुम
त्यांचा पराक्रम शक्र (इंद्र) जाणत होता; म्हणून त्याने ते सर्व मुकाट्याने सहन केले। आणि राजांपैकी असा कोणीही मी ऐकलेला नाही की ज्याला श्रीकृष्णाने जिंकले नाही।
Verse 24
यच्च तन्महदाक्षर्य सभायां मम संजय । कृतवान् पुण्डरीकाक्ष: कस्तदन्य इहाहति,संजय! उस दिन मेरी सभामें कमलनयन श्रीकृष्णने जो महान् आश्चर्य प्रकट किया था, उसे इस संसारमें उनके सिवा दूसरा कौन कर सकता है?
संजय! त्या दिवशी माझ्या सभेत कमलनयन श्रीकृष्णाने जे महान् आश्चर्य प्रकट केले, ते या जगात त्यांच्या शिवाय दुसरा कोण करू शकेल?
Verse 25
यच्च भकक्त्या प्रसन्नो5हमद्राक्ष॑ कृष्णमी श्वरम् । तन्मे सुविदितं सर्व प्रत्यक्षमिव चागमम्
भक्तिभावाने प्रसन्न होऊन मी भगवान् श्रीकृष्णाचे जे ईश्वरीय रूप पाहिले होते, ते सर्व मला स्पष्टपणे विदित आहे; आजही ते मला प्रत्यक्षासारखेच स्मरणात आहे।
Verse 26
नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्धया युक्तस्य वा पुनः । कर्मणां शक््यते गन्तुं हृषीकेशस्थ संजय,संजय! बुद्धि और पराक्रमसे युक्त भगवान् हृषीकेशके कर्मोका अन्त नहीं जाना जा सकता
संजय! बुद्धी आणि पराक्रमाने युक्त भगवान् हृषीकेशांच्या कर्मांचा अंत जाणणे शक्य नाही।
Verse 27
तथा गदश्न साम्बश्न प्रद्युम्नोडथ विदूरथ: । अगावहोडनिरुद्धश्ष चारुदेष्ण: ससारण:
वैशंपायन म्हणाले—तसेच गद, साम्ब; मग प्रद्युम्न व विदूरथ; अगावह, अनिरुद्ध आणि सारणासह चारुदेष्ण—हे सर्वही त्या संग्रामात रचनेत उभे होते।
Verse 28
उल्मुको निशठश्वैव झिल्ली बश्रुश्न वीर्यवान् पृथुश्न विपृथुश्नमेव शमीको5थारिमेजय:
वैशंपायन म्हणाले—उल्मुक, निषठ आणि झिल्ली; पराक्रमी बश्रुश्न; पृथुश्न व विपृथुश्न; आणि मग शमीक व अरिमेजय—यांची नावे क्रमाने सांगितली गेली।
Verse 29
एते<न्ये बलवन्तश्न वृष्णिवीरा: प्रहारिण: । कथंचित् पाण्डवानीकं श्रयेयु: समरे स्थिता:
वैशंपायन म्हणाले—हे इतरही बलवान, प्रहारकुशल वृष्णिवीर, समरात उभे राहून कसेही करून पांडवसेनेचा आश्रय घेऊ शकतील।
Verse 30
आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना | ततः संशयितं सर्व भवेदिति मतिर्मम
वैशंपायन म्हणाले—वृष्णिवीर महात्मा केशवाने मला बोलावल्यावर माझ्या मनात असे ठरले की त्यानंतर सर्व काही संशयमय होईल।
Verse 31
वनमाला और हल धारण करनेवाले वीर बलराम कैलास-शिखरके समान गौरवर्ण हैं। उनमें दस हजार हाथियोंका बल है। वे भी उसी पक्षमें रहेंगे, जहाँ श्रीकृष्ण हैं
वैशंपायन म्हणाले—वनमाला धारण करणारा, हलधारी वीर बलराम कैलासशिखरासारखा गौरवर्ण आहे. त्याच्यात दहा हजार हत्तींचे बळ आहे. श्रीकृष्ण ज्या पक्षात असतील, त्याच पक्षात तोही राहील।
Verse 32
यमाहु: सर्वपितरं वासुदेव॑ द्विजातय: । अपि वा होष पाण्डूनां योत्स्यते<र्थाय संजय
वैशंपायन म्हणाला— द्विज वासुदेवाला सर्वांचा सार्वपिता म्हणतात. अथवा, हे संजय, तो पांडवांच्या हितार्थ स्वतः युद्ध करील.
Verse 33
संजय! जिन भगवान् वासुदेवको द्विजगण सबका पिता बताते हैं, क्या वे पाण्डवोंके लिये स्वयं युद्ध करेंगे? ।।
वैशंपायन म्हणाला— संजय, द्विजऋषी भगवान वासुदेवाला सर्वांचा पिता म्हणतात. तो जर पांडवांसाठी शस्त्र धरेल, तर तो स्वतः युद्ध करणार नाही काय? कारण, प्रिय संजय, जेव्हा श्रीकृष्ण पांडवांच्या हितार्थ कवच बांधून रणासाठी सज्ज होतो, तेव्हा तेथे कोणताही योद्धा त्याच्या समोर उभा राहू शकत नाही—किंवा उभा राहण्याचे धैर्यही करत नाही।
Verse 34
यदि सम कुरव: सर्वे जयेयुर्नाम पाण्डवान् | वार्ष्णेयो<र्थाय तेषां वै गृह्नीयाच्छस्त्रमुत्तमम्
वैशंपायन म्हणाला— जरी सर्व कौरव पांडवांवर विजय मिळवतील, तरी त्यांच्या कल्याणासाठी वार्ष्णेय श्रीकृष्ण निश्चयच उत्तम शस्त्र धरेल.
Verse 35
ततः सर्वान् नरव्याप्रो हत्वा नरपतीन् रणे | कौरवांश्व महाबाहु: कुन्त्यै दद्यात् स मेदिनीम्,उस दशामें पुरुषसिंह महाबाहु श्रीकृष्ण सब राजाओं तथा कौरवोंको रणभूमिमें मारकर सारी पृथ्वी कुन्तीको दे देंगे
वैशंपायन म्हणाला— मग तो महाबाहु नरव्याघ्र रणांगणात सर्व राजे आणि कौरव यांचा संहार करून ही सारी पृथ्वी कुंतीला अर्पण करील.
Verse 36
यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजय: । रथस्य तस्य कः संख्ये प्रत्यनीको भवेद् रथ:
ज्याच्या रथाचा सारथी हृषीकेश—इंद्रियांचा नियंता—श्रीकृष्ण आहे आणि ज्याचा योद्धा धनंजय अर्जुन आहे, त्या रथासमोर रणांगणात दुसरा कोणता रथ प्रतिद्वंद्वी ठरू शकेल?
Verse 37
न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जय: । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत,किसी भी उपायसे कौरवोंकी जय होती नहीं दिखायी देती। इसलिये तुम मुझसे सब समाचार कहो। वह युद्ध किस प्रकार हुआ?
कोणत्याही उपायाने कौरवांचा विजय दिसत नाही. म्हणून मला सर्व वृत्तांत सविस्तर सांग—ते युद्ध कसे घडले?
Verse 38
अर्जुन: केशवस्यात्मा कृष्णो5प्यात्मा किरीटिन: । अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्व शाश्वती
अर्जुन हा केशवाचा जणू आत्माच आहे आणि श्रीकृष्णही किरीटधारी अर्जुनाचा जणू आत्माच आहे. अर्जुनात विजय नित्य वास करतो आणि श्रीकृष्णात कीर्तीचा शाश्वत निवास आहे.
Verse 39
सर्वेष्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजित: । प्राधान्येनेव भूयिष्ठममेया: केशवे गुणा:
सर्व लोकांतही बीभत्सु (अर्जुन) कधीही कुठे पराजित झालेले नाहीत. केशव (श्रीकृष्ण) यांचे गुण अपरिमित आहेत; येथे जणू केवळ प्रधान गुणांचाच उल्लेख केला आहे.
Verse 40
मोहाद् दुर्योधन: कृष्णं यो न वेत्तीह केशवम् | मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृत:,दुर्योधन मोहवश सच्चिदानन्दस्वरूप भगवान् केशवको नहीं जानता है, वह दैवयोगसे मोहित हो मौतके फंदेमें फँस गया
मोहामुळे दुर्योधन येथे केशव श्रीकृष्णांना ओळखत नाही. दैवयोगाने भ्रमित होऊन तो मृत्यूचा फास पुढे ठेवूनच पुढे सरकत आहे.
Verse 41
न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम् । पूर्वदेवी महात्मानौ नरनारायणावुभौ
ती दाशार्हवंशी श्रीकृष्णांना आणि पांडव अर्जुनालाही ओळखत नाही—हे दोघे महात्मे, जे पूर्वी नर-नारायण या दिव्य युगलरूपाने होते.
Verse 42
यह दशा्कुलभूषण श्रीकृष्ण और पाण्डुपुत्र अर्जुनको नहीं जानता है, वे दोनों पूर्वदेवता महात्मा नर और नारायण हैं ।। एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि । मनसा5पि हि दुर्धर्षा सेनामेतां यशस्विनौ
वैशंपायन म्हणाले—यदुकुलभूषण श्रीकृष्ण आणि पांडुपुत्र अर्जुन यांना जो ओळखत नाही, तो त्यांच्या खऱ्या स्वरूपास जाणत नाही. ते दोघेही प्राचीन दिव्य महात्मे नर आणि नारायण आहेत. एकाच आत्मस्वरूपाचे असूनही पृथ्वीवर मानवांना ते दोन रूपांनी दिसतात; आणि ते यशस्वी दोघे केवळ मनोबलानेही या संपूर्ण सेनेला अजेय आहेत.
Verse 43
युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्
जणू युगधर्माचाच उलथापालथ झाला—आणि लोकांवर मोह पसरला.
Verse 44
न होव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्यपयनेन च
न केवळ ब्रह्मचर्याने, न वेदांचे अध्यापन करूनही…
Verse 45
लोकसम्भावितौ वीरीौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ
ते दोन्ही वीर लोकमान्य व मान्यवर होते; अस्त्रविद्येत पूर्ण पारंगत, आणि युद्धाच्या दुर्मदाने उन्मत्त—रणात प्रचंड, आवरणे कठीण.
Verse 46
यां तां श्रियमसूयाम: पुरा दृष्टवा युधिषछ्टिरे
हे युधिष्ठिर, तीच ती समृद्धी व वैभव—जे पूर्वी पाहून आम्ही असूयाही केली होती—
Verse 47
मत्कृते चाप्यनुप्राप्त: कुरूणामेष संक्षय:
आणि माझ्याच कारणानेही कुरूंचा हा संहार घडून आला आहे।
Verse 48
अनन्तमिदमैश्वर्य लोके प्राप्तो युधिष्ठिर:
युधिष्ठिराने या लोकी अनंत ऐश्वर्य प्राप्त केले आहे।
Verse 49
यस्य कोपान्महात्मानौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ । युधिष्ठिर इस संसारमें अनन्त ऐश्वर्यके भागी हुए हैं। जिनके कोपसे महात्मा भीष्म और द्रोण मार गिराये गये ।। प्राप्त: प्रकृतितो धर्मो न धर्मो मामकान् प्रति
ज्यांच्या कोपामुळे महात्मा भीष्म व द्रोण पडले, तोच युधिष्ठिर या जगात अनंत ऐश्वर्याचा भागी झाला आहे। पण जो धर्म स्वभावतः प्राप्त होतो, तो माझ्या आप्तांप्रती धर्म ठरत नाही।
Verse 50
क्रूर: सर्वविनाशाय कालो5सौ नातिवर्तते । युधिष्ठटिरको धर्मका स्वाभाविक फल प्राप्त हुआ है, किंतु मेरे पुत्रोंकी उसका फल नहीं मिल रहा है। सबका विनाश करनेके लिये प्राप्त हुआ यह क्रूर काल बीत नहीं रहा है ।।
सर्वांचा विनाश करण्यासाठी आलेला हा क्रूर काळ सरत नाही। युधिष्ठिराला धर्माचे स्वाभाविक फळ मिळाले आहे; पण माझ्या पुत्रांना त्याचे फळ मिळत नाही। सर्वनाशासाठी उपस्थित झालेला हा क्रूर काळ टळत नाही। अन्यथा, हे तात, मनस्वी पुरुषांनी जसे परिणाम चिंतिले होते तसेच घडले असते।
Verse 51
तस्मादपरिहार्ये<र्थे सम्प्राप्ते कृच्छू उत्तमे । अपारणीये दुश्निन्त्ये यथाभूत॑ प्रचक्ष्य मे,अतः इस अनिवार्य, अपार, दुश्निन्त्य एवं महान् संकटके प्राप्त होनेपर जो घटना जिस प्रकार हुई हो, वह मुझे बताओ
म्हणून, हा अपरिहार्य विषय—अत्यंत कठीण, अपार व दुश्चिन्त्य असा महान् संकट—समोर आला असता, जे जसे घडले तसे मला यथार्थ सांग।
Verse 331
यदि गद, साम्ब, प्रद्युम्न, विदूरथ, अगावह, अनिरुद्ध, चारुदेष्ण, सारण, उल्मुक, निशठ, झिल्ली, पराक्रमी बश्रु, पृथु, विपृथु, शमीक तथा अरिमेजय--ये तथा दूसरे भी बलवान एवं प्रहारकुशल वृष्णिवंशी योद्धा वृष्णिवंशके प्रमुख वीर महात्मा केशवके बुलानेपर पाण्डव-सेनामें आ जायेँ और समरभूमिमें खड़े हो जायेँ तो हमारा सारा उद्योग संशयमें पड़ जाय; ऐसा मेरा विश्वास है ।। नागायुतबलो वीर: कैलासशिखरोपम: । वनमाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दन:
वैशंपायन म्हणाले— जर गद, साम्ब, प्रद्युम्न, विदूरथ, अगावह, अनिरुद्ध, चारुदेष्ण, सारण, उल्मुक, निशठ, झिल्ली, पराक्रमी बश्रु, पृथु, विपृथु, शमीक आणि अरिमेजय—तसेच इतरही बलवान व प्रहारकुशल वृष्णिवंशी योद्धे—महात्मा केशवाच्या हाकेला पांडव-सेनेत येऊन रणभूमीवर उभे राहिले, तर आमचा सारा उद्योग संशयात पडेल; हा माझा दृढ निश्चय आहे। दहा हजार नागांइतका बलवान, वीर, कैलासशिखरासारखा—वनमाळाधारी, हलधारी बलराम जिथे जनार्दन तिथेच आहे।
Verse 423
नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वाच्च नेच्छत: । उनकी आत्मा तो एक है; परंतु इस भूतलके मनुष्योंको वे शरीरसे दो होकर दिखायी देते हैं। उन्हें मनसे भी पराजित नहीं किया जा सकता। वे यशस्वी श्रीकृष्ण और अर्जुन यदि इच्छा करें तो मेरी सेनाको तत्काल नष्ट कर सकते हैं; परंतु मानवभावका अनुसरण करनेके कारण ये वैसी इच्छा नहीं करते हैं
वैशंपायन म्हणाले— ते इच्छितील तर इथे सर्व काही नष्ट करू शकतात; पण मानुषभावाचे अनुसरण करीत असल्यामुळे ते तशी इच्छा करीत नाहीत। खरे तर त्यांचा आत्मा एकच आहे; परंतु या भूमंडळावर ते मनुष्यांना दोन देहांप्रमाणे दिसतात। मनानेसुद्धा त्यांना जिंकता येत नाही। ते यशस्वी श्रीकृष्ण आणि अर्जुन इच्छितील तर क्षणात माझी सेना नष्ट करू शकतात; पण मानवी धर्म पाळीत असल्याने ते अशी इच्छा धरत नाहीत।
Verse 436
भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मन: । तात! भीष्म तथा महात्मा द्रोणका वध युगके उलट जानेकी-सी बात है। सम्पूर्ण लोकोंको यह घटना मानो मोहमें डालनेवाली है
वैशंपायन म्हणाले— तात! भीष्माचा आणि महात्मा द्रोणाचा वध म्हणजे जणू युग उलटल्यासारखे आहे। ही घटना सर्व लोकांना मोहात टाकणारी आहे।
Verse 443
न क्रियाभिरनन चास्त्रेण मृत्यो: कश्षिन्निवार्यते जान पड़ता है, कोई भी न तो ब्रह्मचर्यके पालनसे, न वेदोंके स्वाध्यायसे, न कर्मोके अनुष्ठानसे और न अस्त्रोंके प्रयोगसे ही अपनेको मृत्युसे बचा सकता है
वैशंपायन म्हणाले— मृत्यूला कोणीही न कर्मकांडाने, न अस्त्रांच्या उपयोगाने थोपवू शकत नाही। न ब्रह्मचर्यपालनाने, न वेदस्वाध्यायाने, न कर्मानुष्ठानाने—कुठल्याही उपायाने प्राणाचा ठरलेला अंत रोखता येत नाही; काळाचे विधान कोणीही ओलांडू शकत नाही।
Verse 453
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा कि नु जीवामि संजय । संजय! लोकसम्मानित, अस्त्रविद्याके ज्ञाता तथा युद्धदुर्मद वीरवर भीष्म और द्रोणाचार्यके मारे जानेका समाचार सुनकर मैं किसलिये जीवित रहूँ?
वैशंपायन म्हणाले— संजय! भीष्म आणि द्रोण मारले गेले, हे ऐकून मी कशासाठी जगावे? संजय, ते दोघेही लोकमान्य, अस्त्रविद्येत पारंगत आणि युद्धाच्या गर्वाने उन्मत्त असे वीरश्रेष्ठ होते—त्यांच्या वधाची वार्ता ऐकून मी अजून प्राण का धरावा?
Verse 463
अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन ह । पूर्वकालमें राजा युधिष्ठिरके पास जिस प्रसिद्ध राजलक्ष्मीको देखकर हमलोग उनसे डाह करने लगे थे, आज भीष्म और द्रोणाचार्यके वधसे हम उसके कटु फलका अनुभव कर रहे हैं
वैशंपायन म्हणाले—आज ते मान्य करणेच भाग आहे—भीष्म आणि द्रोण यांच्या वधामुळे. पूर्वी राजा युधिष्ठिराची प्रसिद्ध राजलक्ष्मी पाहून आम्ही मत्सराने पेटलो होतो; आज त्या मत्सराचे कडू फळ भीष्म व द्रोणाचार्य यांच्या मृत्यूमुळे आम्ही चाखत आहोत.
Verse 473
पक्वानां हि वधे सूत वज्ायन्ते तृणान्युत । सूत! मेरे ही कारण यह कौरवोंका विनाश प्राप्त हुआ है। जो कालसे परिपक्व हो गये हैं, उनके वधके लिये तिनके भी वज्रका काम करते हैं
वैशंपायन म्हणाले—हे सूत! जे मृत्यूसाठी परिपक्व झाले आहेत, त्यांच्या वधासाठी गवताची काडीही वज्रासारखी होते. खरेच माझ्याच कारणाने कौरवांचा विनाश ओढवला आहे; ज्यांना काळाने परिपक्व केले आहे, त्यांच्यासाठी क्षुल्लक कारणही अटळ दैवाचे साधन ठरते.
Verse 506
अन्यथैव प्रपद्यन्ते दैवादिति मतिर्मम । तात! मनस्वी पुरुषोंद्वारा अन्य प्रकारसे सोचे हुए कार्य भी दैवयोगसे कुछ और ही प्रकारके हो जाते हैं; ऐसा मेरा अनुभव है
वैशंपायन म्हणाले—माझी अशीच धारणा आहे की दैवामुळे गोष्टी अन्यथाच घडतात. तात! मनस्वी पुरुषांनी जसे ठरवलेले कार्यही दैवयोगाने वेगळ्याच प्रकारे फळास येते—हा माझा अनुभव आहे.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimizing an objective framed as restraint (capture alive) while still instrumentalizing a righteous king for political control, raising the question of whether a less-lethal aim is ethically sound when pursued for coercive ends.
The passage teaches that power must acknowledge constraints: even the most celebrated warrior cannot guarantee outcomes against superior counter-force (Arjuna), and policy claims must be conditional on real capacities rather than on prestige or desire.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is structural—Sañjaya’s framing emphasizes how stated intentions, conditional promises, and public proclamations shape collective action and foreshadow later consequences.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.