Adhyaya 106
भीमसेन–कर्णयुद्धवर्णनम् (Description of the Bhīmasena–Karṇa Engagement)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Yuddha (Arjuna-rathopānta-saṃvāda / battlefield report unit)
Dhṛtarāṣṭra opens with a sequence of tightly framed questions: how Karṇa and Bhīma met near Arjuna’s chariot, how Karṇa re-engaged despite prior defeat, and how each overcame earlier hostilities and reputational constraints (including remembrance of past enmity and Kuntī-related considerations). Sañjaya reports that Bhīma, intending to move toward Kṛṣṇa and Arjuna’s position, is intercepted by Karṇa, who showers him with arrows and issues a challenge. Bhīma, unwilling to tolerate the provocation, turns and engages, exchanging dense volleys. The duel is narrated through tactical motifs: arrow-rain imagery, cutting and counter-cutting of missiles, and the visible effect on armor and chariot. Bhīma’s aggression intensifies; he wounds Karṇa, targets the chariot system, severs Karṇa’s bow, and strikes down horses and charioteer. Karṇa, sustaining significant impairment and deprived of key equipment, withdraws toward another chariot, ending the encounter in a temporary tactical displacement rather than a final resolution.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि अर्जुन अकेले ही कौरवों के सुवर्ण-विभूषित महारथियों के घोर व्यूह में घुसकर दिशाओं को ज्वाला-सा प्रकाशित करते हुए शत्रु-समूह से भिड़ गया। → भेरी-झर्झरि-आनक के निनाद से रणभूमि थर्राती है; शल्य, भूरिश्रवा, द्रौणि (अश्वत्थामा), कृप, जयद्रथ आदि एक साथ पार्थ पर बाण-वर्षा करते हैं—रुक्म-पुङ्ख, दुष्प्रेक्ष्य शर आकाश को ढँक देते हैं। → कृष्ण के पांचजन्य की गर्जना समस्त शब्दों को दबाकर रोदसी भर देती है; उसी आवेश में अर्जुन हँसते हुए पाणि-लाघव दिखाता है, शल्य के धनुष को मुष्टि-देश से काट देता है और अनेक महारथियों को एक साथ प्रतिविद्ध कर रण की धुरी पलट देता है। → अर्जुन क्रमशः कर्ण, वृषसेन, शल्य, द्रौणि, कृप, जयद्रथ आदि पर तीव्र प्रत्याघात करता है—किसी का धनुष कटता है, किसी का रथ-बल क्षीण होता है; कौरव-पक्ष की संयुक्त बाण-वृष्टि क्षणिक होकर भी निर्णायक दबाव नहीं बना पाती। → अर्जुन के प्रहारों से कौरव-महारथी क्षुब्ध होकर पुनः संगठित होते हैं—अगला क्षण यह संकेत देता है कि वे और अधिक क्रूर समवेत आक्रमण की तैयारी करेंगे।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं) अपन क्ा बा 2 चतुर्राधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनका कौरव महारथियोंके साथ घोर युद्ध संजय उवाच तावका हि समीक्ष्यैवं वृष्ण्यन्धककुरूत्तमौ । प्रागत्वरन् जिघांसन्तस्तथैव विजय: परान्
संजय म्हणाला—राजन्, वृष्णि-अंधकवंशातील श्रेष्ठ श्रीकृष्ण आणि कुरुकुलरत्न अर्जुन यांना समोर पाहून तुमचे सैनिक त्यांचा वध करण्याच्या इच्छेने उतावळे होऊन पुढे धावले। तसेच अर्जुनही शत्रूंचा संहार करण्याच्या आकांक्षेने वेगाने पुढे सरसावला।
Verse 2
सुवर्णचित्रैवैयाप्रै: स्वनवद्धिर्महारथै: । दीपयन्तो दिश: सर्वा ज्वलद्धिरिव पावकै:
सुवर्णचित्रांनी अलंकृत, वेगवान आणि गभीर निनाद करणाऱ्या विशाल रथांवर आरूढ कौरववीर ज्वलंत अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होऊन सर्व दिशा उजळून टाकीत होते।
Verse 3
रुक्मपुड्खैश्न दुष्प्रेक्ष्यै: कार्मुकैः पृथिवीपते । कूजद्धिरतुलान् नादान् कोपितैस्तुरगैरिव
हे पृथ्वीपते! सुवर्णपंखांचे दुर्लक्ष्य बाण आणि क्रोधाने उफाळलेल्या घोड्यांसारखा अतुल नाद करणाऱ्या धनुष्यांनी ते सर्व दिशांना तेज पसरवीत होते।
Verse 4
भूरिश्रवा: शल: कर्णो वृषसेनो जयद्रथ: । कृपश्च मद्रराजश्च द्रौणिश्व रथिनां वर:
भूरिश्रवा, शल, कर्ण, वृषसेन, जयद्रथ, कृपाचार्य, मद्रराज शल्य आणि रथींमध्ये श्रेष्ठ द्रोणपुत्र अश्वत्थामा—हे आठ महारथी तेथे अग्रगण्य वीर म्हणून उठून दिसत होते।
Verse 5
ते पिबन्त इवाकाशमणश्लैरष्टी महारथा: । व्यराजयन् दश दिशो वैयाप्रैहेंमचन्द्रकै:
ते आठ महारथी जणू आपल्या वेगाने उठलेल्या धुळीने आकाश पित होते; व्याघ्रचर्माने आच्छादित व सुवर्णमय चंद्रचिन्हांनी विभूषित होऊन ते दहा दिशांना शोभा देत होते।
Verse 6
ते दंशिता: सुसंरब्धा रथैमेंघौघनि:स्वनै: । समावृण्वन् दश दिश: पार्थस्य निशितै: शरै:
कवचधारी व रोषाने पेटलेले ते वीर मेघसमूहासारखा गंभीर नाद करणाऱ्या रथांनी आणि तीक्ष्ण बाणांनी पार्थ (अर्जुन)च्या सभोवतालच्या दहा दिशांना आच्छादित करू लागले।
Verse 7
कौलूतका हयाश्रित्रा वहन्तस्तान् महारथान् | व्यशोभन्त तदा शीघ्रा दीपयन्तो दिशो दश
कुलूतदेशातील विचित्र व वेगवान घोडे त्या महारथींना वाहून नेत असता, त्या वेळी जणू दहा दिशांना उजळवीत अत्यंत शोभून दिसत होते।
Verse 8
आजानेयैर्महावेगैर्नानादेशसमुत्थितै: । पर्वतीयैर्नदीजैश्न सैन्धवैश्व हयोत्तमै:
संजय म्हणाला—राजन्! अनेक देशांत उत्पन्न झालेले महावेगवान आजानेय, पर्वतीय, नदीज व सिंधुदेशीय उत्तम घोडे घेऊन, तुमच्या पुत्राच्या रक्षणास उत्सुक असे श्रेष्ठ कौरवयोद्धे सर्व बाजूंनी वेगाने अर्जुनाच्या रथावर तुटून पडले।
Verse 9
कुरुयोधवरा राजंस्तव पुत्र परीप्सव: । धनंजयरथं शीघ्र सर्वतः समुपाद्रवन्
संजय म्हणाला—राजन्! तुमच्या पुत्राचे रक्षण करण्यास उत्सुक असे कुरुवंशातील श्रेष्ठ योद्धे सर्व बाजूंनी शीघ्रच धनंजयाच्या (अर्जुनाच्या) रथावर तुटून पडले।
Verse 10
ते प्रगृहा महाशड्खान् दश्मु: पुरुषसत्तमा: । पूरयन्तो दिवं राजन् पृथिवीं च ससागराम्,नरेश्वर! उन पुरुषप्रवर योद्धाओंने समुद्रसहित पृथ्वी और आकाशको शब्दोंसे व्याप्त करते हुए बड़े-बड़े शंख लेकर बजाये
संजय म्हणाला—नरेश्वर! त्या पुरुषश्रेष्ठ योद्ध्यांनी मोठमोठे शंख हातात घेऊन फुंकले; त्यांचा नाद समुद्रासह पृथ्वी व आकाश भरून टाकू लागला।
Verse 11
तथैव दध्मतु: शड्खौ वासुदेवधनंजयौ । प्रवरी सर्वदेवानां सर्वशड्खवरी भुवि,इसी प्रकार सम्पूर्ण देवताओंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण और अर्जुन भूतलके समस्त शंखोंमें उत्तम अपने दिव्य शंख बजाने लगे
संजय म्हणाला—तसेच वासुदेव (श्रीकृष्ण) आणि धनंजय (अर्जुन)—देवतांमध्ये श्रेष्ठ आणि पृथ्वीवरील सर्व शंखांमध्ये उत्तम शंखधारी—आपले शंख फुंकू लागले।
Verse 12
देवदत्तं च कौन्तेय: पाउ्चजन्यं च केशव: । शब्दस्तु देवदत्तस्य धनंजयसमीरित:
संजय म्हणाला—कौन्तेय अर्जुनाने ‘देवदत्त’ नावाचा शंख फुंकला आणि केशव (श्रीकृष्ण) यांनी ‘पाञ्चजन्य’ शंख वाजविला; धनंजयाने फुंकलेल्या देवदत्ताचा नाद दूरवर घुमला।
Verse 13
पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्वैव समावृणोत् । कुन्तीकुमार अर्जुनने देवदत्त नामक शंख बजाया और श्रीकृष्णने पांचजन्य। धनंजयके बजाये हुए देवदत्तका शब्द पृथ्वी, आकाश तथा सम्पूर्ण दिशाओंमें व्याप्त हो गया ।।
संजय म्हणाला—धनंजय अर्जुनाने फुंकलेल्या देवदत्त शंखाचा नाद पृथ्वी, आकाश आणि सर्व दिशांत पसरला. तसेच वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांनी फुंकलेला पाञ्चजन्यही सर्वत्र घुमू लागला.
Verse 14
तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे नादसंकुले
संजय म्हणाला—अशी ती भयंकर अवस्था घडत असताना, आणि सर्वत्र भीषण नाद-कोलाहल भरून राहिला असताना—
Verse 15
भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने । प्रवादितासु भेरीषु झर्झरिष्वानकेषु च
संजय म्हणाला—जेव्हा भेरी वाजल्या आणि झर्झरी तसेच आनक हे युद्धवाद्यही निनादू लागले, तेव्हा त्या गर्जनेने भित्र्यांच्या मनात भय निर्माण केले आणि शूरांच्या हर्षात वाढ केली.
Verse 16
मृदज्भेष्वपि राजेन्द्र वाद्यमानेष्वनेकश: । महारथा: समाख्याता दुर्योधनहितैषिण:
संजय म्हणाला—हे राजेंद्र! मृदंग व इतर वाद्ये अनेक प्रकारे पुन्हा पुन्हा वाजत असतानाही, दुर्योधनाच्या हितासाठी तत्पर असलेल्या त्या महारथींची नावे घेऊन घोषणा केली जात होती.
Verse 17
अमृष्यमाणास्तं शब्दं क्रुद्धा: परमधन्विन: । नानादेश्या महीपाला: स्वसैन्यपरिरक्षिण:
संजय म्हणाला—तो शब्द सहन न झाल्याने अनेक देशांतील राजे—श्रेष्ठ धनुर्धर—क्रोधाने पेटून उठले आणि आपल्या आपल्या सैन्याच्या रक्षणासाठी सज्ज झाले.
Verse 18
अमर्षिता महाशड्खान् द्मुर्वीरा महारथा: । कृते प्रतिकरिष्यन्त: केशवस्यार्जुनस्य च
अमर्षाने पेटलेले ते वीर महारथी मोठमोठे शंख फुंकू लागले; केशव आणि अर्जुन यांच्यावर प्रतिघात करण्याचा त्यांनी निश्चय केला.
Verse 19
राजेन्द्र! इस प्रकार जब वहाँ भयंकर शब्द व्याप्त हो गया
राजन्! शंखनादाने व्यापून गेलेली तुमची ती सेना जणू अस्वस्थ दिसू लागली; रथी, हत्ती आणि घोडे सर्वच उद्विग्न झाले, सारा दल डळमळीत झाला.
Verse 20
तत् प्रविद्धमिवाकाशं शूरै: शडुखविनादितम् | बभूव भूशमुद्विग्नं निर्धातिरिव नादितम्,शूरवीरोंने शंखध्वनिसे आकाशको विद्ध-सा कर डाला। वह वज्रकी गड़गड़ाहटसे व्याप्त-सा होकर अत्यन्त उद्वेशजनक हो गया
शूरवीरांच्या शंखनादाने आकाश जणू भेदले गेले; वज्रगर्जनेसारख्या त्या नादाने पृथ्वीही अत्यंत उद्विग्न झाली.
Verse 21
स शब्द:सुमहान् राजन् दिश: सर्वा व्यनादयत् । त्रासयामास तत् सैन्यं युगान्त इव सम्भूत:,राजन! प्रलयकालके समान सब ओर फैला हुआ वह महान् शब्द सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करने और आपकी सेनाको डराने लगा
राजन्! तो अत्यंत महान् शब्द सर्व दिशांना निनादून गेला; युगांतासारखा उद्भवून त्याने त्या सेनेला त्रस्त केले.
Verse 22
ततो दुर्योधनो5ष्टौ च राजानस्ते महारथा: । जयद्रथस्य रक्षार्थ पाण्डवं पर्यवारयन्,तदनन्तर दुर्योधन तथा आठ महारथी नरेशोंने जयद्रथकी रक्षाके लिये अर्जुनको घेर लिया
त्यानंतर दुर्योधन आणि ते आठ महारथी राजे जयद्रथाच्या रक्षणासाठी पांडव (अर्जुन) याला चहूबाजूंनी घेरू लागले.
Verse 23
ततो द्रौणिस्त्रिसप्तत्या वासुदेवमताडयत् । अर्जुन च त्रिभिर्भल्लैर्ध्वजमश्वांश्व पडचभि:
तेव्हा द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांना त्र्याहत्तर बाणांनी ताडले. तीन तीक्ष्ण भल्लांनी त्याने अर्जुनास जखमी केले आणि आणखी पाच बाणांनी अर्जुनाचा ध्वज व घोडे घायाळ केले.
Verse 24
तमर्जुन: पृषत्कानां शतै: षड़भिरताडयत् । अत्यर्थमिव संक्रुद्धः प्रतिविद्धे जनार्दने,श्रीकृष्णके घायल हो जानेपर अर्जुन अत्यन्त कुपित हो उठे। उन्होंने छः सौ बाणोंद्वारा अश्वत्थामाको क्षत-विक्षत कर दिया
जनार्दन (श्रीकृष्ण) जखमी होताच अर्जुन अत्यंत संतप्त झाला; जणू प्रचंड क्रोधाने पेटून उठून त्याने सहाशे बाणांनी अश्वत्थाम्यास ताडून क्षत-विक्षत केले.
Verse 25
कर्ण च दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं त्रिभिस्तथा । शल्यस्य सशरं चापं मुष्टी चिच्छेद वीर्यवान्
पराक्रमी अर्जुनाने कर्णास दहा बाणांनी आणि वृषसेनास तीन बाणांनी विद्ध केले; आणि मग बाण चढवलेले राजा शल्याचे धनुष्य त्याने मुठीच्या ठिकाणी छेदून टाकले.
Verse 26
गृहीत्वा धनुरन्यत् तु शल्यो विव्याध पाण्डवम् । भूरिश्रवास्त्रिभिबाणिहेमपुड्खै: शिलाशितै:
तेव्हा शल्याने दुसरे धनुष्य हातात घेऊन पांडव अर्जुनास विद्ध केले. भूरिश्रवानेही दगडावर धार लावलेल्या सुवर्णपंखांच्या तीन बाणांनी त्यास घायाळ केले.
Verse 27
कर्णो द्वात्रिंशता चैव वृषसेनश्व सप्तभि: । जयद्रथस्त्रिसप्तत्या कृपश्च दशभि: शरै:
कर्ण बत्तीस बाणांनी, वृषसेन सात बाणांनी, जयद्रथ त्र्याहत्तर बाणांनी आणि कृपाचार्य दहा बाणांनी विद्ध झाले.
Verse 28
तत: शराणां षष्ट्या तु द्रौणि: पार्थमवाकिरत्
तेव्हा द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने साठ बाणांचा मारा करून पार्थ (अर्जुन) याच्यावर बाणवृष्टी केली।
Verse 29
प्रहसंस्तु नरव्याप्र: श्वेताश्वः कृष्णसारथि:
तेव्हा हसत-हसत नरव्याघ्र अर्जुन—श्वेत अश्वांवर आरूढ, ज्यांचा सारथी श्रीकृष्ण होता—रणांगणात पुढे सरसावला।
Verse 30
कर्ण द्वादशभिवविंद्ध्या वृषसेनं त्रिभि: शरै:
अविन्ध्याने कर्णाला बारा बाणांनी आणि वृषसेनाला तीन बाणांनी भेदले।
Verse 31
सौमदत्तिं त्रिभिविंद्ध्वा शल्यं च दशभि: शरै:
सौमदत्तीला तीन बाणांनी भेदून त्याने शल्यालाही दहा बाणांनी जखमी केले।
Verse 32
शितैरग्निशिखाकारैद्रौणिं विव्याध चाष्टभि: । इसके बाद भूरिश्रवाको तीन और शल्यको दस बाणोंसे बींधकर अग्निकी ज्वालाके समान आकारवाले आठ तीखे बाणोंद्वारा अश्वत्थामाको घायल कर दिया ।।
यानंतर अग्निशिखेसारख्या आकाराचे आठ तीक्ष्ण बाण सोडून त्याने द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्यालाही भेदून जखमी केले।
Verse 33
भूरिश्रवास्तु संक्रुद्ध: प्रतोद॑ चिच्छिदे हरे:,भूरिश्रवाने कुपित होकर श्रीकृष्णका चाबुक काट डाला और अर्जुनको तिहत्तर बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
संजय म्हणाला—क्रोधाने भूरिश्रवाने हरि (श्रीकृष्ण) यांचा चाबूक छेदून टाकला; आणि तिहत्तर बाणांच्या वर्षावाने अर्जुनावर तीव्र प्रहार केला।
Verse 34
अर्जुन च त्रिसप्तत्या बाणानामाजघान ह,भूरिश्रवाने कुपित होकर श्रीकृष्णका चाबुक काट डाला और अर्जुनको तिहत्तर बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
संजय म्हणाला—क्रोधाने भूरिश्रवाने श्रीकृष्णांचा चाबूक छेदला; आणि तिहत्तर बाणांनी अर्जुनावर कठोर प्रहार केला।
Verse 35
तत: शरशतैस्ती4्णैस्तानरीन् श्वेतवाहन: । प्रत्यषेधद् द्रुतं क्रुद्धो महावातो घनानिव
संजय म्हणाला—त्यानंतर श्वेतवाहन अर्जुन क्रुद्ध होऊन शेकडो तीक्ष्ण बाणांनी त्या शत्रूंना त्वरित रोखू लागला; जसा प्रचंड वारा दाट ढगांना फाडून दूर लोटतो तसा।
Verse 103
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधन-पराजयविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात दुर्योधन-पराजयविषयक एकशे तिसरा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 104
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे चतुरधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे चतुरधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 133
सर्वशब्दानतिक्रम्य पूरयामास रोदसी । इसी प्रकार भगवान् श्रीकृष्णके बजाये हुए पांचजन्यने भी सम्पूर्ण शब्दोंको दबाकर अपनी ध्वनिसे पृथ्वी और आकाशको भर दिया
सर्व शब्दांना मागे टाकून तो पृथ्वी व आकाश भरून टाकू लागला. त्याचप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांनी फुंकलेल्या पाञ्चजन्य शंखानेही सर्व ध्वनी दाबून आपल्या निनादाने पृथ्वी आणि आकाश व्यापून टाकले.
Verse 276
मद्रराजश्न दशभिर्विव्यधु: फाल्गुनं रणे । फिर कर्णने बत्तीस, वृषसेनने सात, जयद्रथने तिहत्तर, कृपाचार्यने दस तथा मद्रराज शल्यने भी दस बाण मारकर रफक्षेत्रमें अर्जुनको बींध डाला
रणात मद्रराज शल्याने फाल्गुन अर्जुनाला दहा बाणांनी भेदले.
Verse 286
वासुदेवं च विंशत्या पुनः पार्थ च पञठ्चभि: । तत्पश्चात् अश्वत्थामाने अर्जुनपर साठ बाण बरसाये, फिर श्रीकृष्णको बीस और अर्जुनको भी पाँच बाण मारे
मग त्याने वासुदेव श्रीकृष्णावर वीस बाण आणि पार्थ अर्जुनावर पाच बाण सोडले. त्यानंतर अश्वत्थाम्याने अर्जुनावर साठ बाणांचा वर्षाव केला.
Verse 293
प्रत्यविध्यत् स तान् सर्वान् दर्शयन् पाणिलाघवम् । तब श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, उन श्वेतवाहन पुरुषसिंह अर्जुनने जोर-जोरसे हँसते और हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए उन सबको बींधकर बदला चुकाया
तेव्हा श्रीकृष्ण ज्यांचे सारथी आहेत, त्या श्वेतवाहन पुरुषसिंह अर्जुनाने मोठ्याने हसत हातांची चपळाई दाखवून त्या सर्वांना भेदून प्रत्युत्तर दिले.
Verse 303
शल्यस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे व्यकृन्तत । कर्णको बारह और वृषसेनको तीन बाणोंसे घायल करके राजा शल्यके बाणसहित धनुषको मुद्दी पकड़नेकी जगहसे पुनः काट डाला
त्याने राजा शल्याचे बाणासहित धनुष्य मुठी धरायच्या ठिकाणी छेदून कापून टाकले.
Verse 326
पुनर्द्रर्णि च सप्तत्या शराणां सो5भ्यताडयत् । तत्पश्चात् कृपाचार्यको पचीस, जयद्रथको सौ तथा अभश्वत्थामाको पुनः उन्होंने सत्तर बाण मारे
संजय म्हणाला—पुन्हा त्याने द्रोणपुत्रावर सत्तर बाणांचा प्रहार केला. त्यानंतर कृपाचार्यावर पंचवीस, जयद्रथावर साठ बाण सोडले आणि पुन्हा अश्वत्थाम्यावरही आक्रमण केले.
Frequently Asked Questions
The chapter highlights the tension between strategic priority and honor-response: Bhīma’s intended movement toward a broader objective is interrupted by Karṇa’s challenge, and the duel becomes driven by the obligation to answer provocation without appearing to evade combat.
Martial action is portrayed as a compound of duty, emotion, and public perception; even when objectives are strategic, agents are compelled by honor-codes and psychological triggers, illustrating how dharma operates contextually rather than as a single fixed rule.
No explicit phalaśruti is presented in this unit; its meta-function is historiographic—Sañjaya’s report models how war events are interpreted through causality (vows, insults, prior enmity) within the epic’s larger inquiry into dharma and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.