Adhyaya 10
Kṛṣṇa-vīrya-kathana (Dhṛtarāṣṭra’s appraisal of Vāsudeva’s deeds)
Upa-parva: Droṇa-parva — Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Saṃvāda on Kṛṣṇa’s Vīrya (Episode Cluster)
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya by recounting and enumerating Vāsudeva Kṛṣṇa’s celebrated exploits, beginning with childhood demonstrations of strength and extending to victories over formidable adversaries and the acquisition of divine implements (e.g., Pāñcajanya and the discus), as well as notable political acts such as marriage by svayaṃvara and the management of rival kings. He recalls Kṛṣṇa’s successes against major opponents (including figures remembered as tyrannical or militarily dominant) and frames these as evidence that no comparable human agent exists. The discourse then pivots to the strategic implication: the Vr̥ṣṇi heroes and Baladeva’s proximity to Kṛṣṇa amplify Pāṇḍava security, and if Kṛṣṇa were to take up arms directly, opposition would be untenable. Dhṛtarāṣṭra concludes with a theological-philosophical register: Kṛṣṇa and Arjuna are portrayed as a paired manifestation (Nara-Nārāyaṇa motif), and the fall of great warriors is interpreted through kāla (time), inevitability of death, and the limits of asceticism, learning, and weaponry. The chapter ends in a sober recognition of irreversible decline and a request for an accurate report of the war’s course.
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—धृतराष्ट्र, युद्ध का वृत्तान्त सुनकर हृदय-शोक से अत्यन्त पीड़ित हो उठे; प्रश्न करते-करते उनकी चेतना डगमगा जाती है और राजसभा में ही वे मूर्छित होकर गिर पड़ते हैं। → दासियाँ शीतल जल छिड़ककर और सुगन्धित पंखों से उन्हें होश में लाने का यत्न करती हैं; भरत-कुल की स्त्रियाँ चारों ओर घेर लेती हैं। होश लौटते ही धृतराष्ट्र संजय से फिर रण-स्थिति पूछते हैं—विशेषतः अर्जुन के गाण्डीव-प्रभाव, धृष्टद्युम्न की नीति-धारिता, और घटोत्कच जैसे भय-कारक योद्धा के विषय में। → संजय के वर्णन में अर्जुन ‘कपिवरध्वज’ के साथ आकाश को बाणों से भर देते हैं—गाण्डीवधारी का नाम सुनते ही अग्रभाग के सैनिक विदीर्ण-से हो जाते हैं; उसी के साथ कृष्ण का ‘लोकगुरु, सनातन लोकनाथ नारायण’ रूप स्मरण में उभरता है, मानो दिव्य संरक्षण स्वयं पाण्डव-पक्ष के रथ पर बैठा हो। → अध्याय का स्वर युद्ध-गणना से अधिक ‘मानसिक युद्ध’ का है—धृतराष्ट्र का शोक, भय और जिज्ञासा; संजय का आश्वस्त-सा संकेत कि जहाँ कृष्ण-नारायण और अर्जुन का पराक्रम है वहाँ पाण्डवों की जय-आकांक्षा प्रबल है। → धृतराष्ट्र की व्याकुलता अगले प्रश्न की ओर धकेलती है—यदि अर्जुन ऐसा है, तो कौरव-सेना उसे कैसे रोकेगी, और द्रोणाचार्य के रहते युद्ध का पलड़ा किस ओर झुकेगा?
Shlokas
Verse 1
दशमो< ध्याय: राजा धृतराष्ट्रका शोकसे व्याकुल होना और संजयसे युद्धविषयक प्रश्न वैशम्पायन उवाच एतत् पृष्टवा सूतपुत्र हृच्छोकेनार्दितो भृशम् | जये निराश: पुत्राणां धृतराष्ट्रोडपतत् क्षितौ
वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया! सूतपुत्र संजयाला असे प्रश्न विचारत असताना हृदयातील शोकाने अत्यंत व्याकुळ होऊन, आणि आपल्या पुत्रांच्या विजयाची आशा संपल्यामुळे राजा धृतराष्ट्र अचेतनासारखा होऊन भूमीवर कोसळला.
Verse 2
तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचु: परिचारिका: । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्य: पुण्यगन्धिना
त्या वेळी अचेत होऊन पडलेल्या राजा धृतराष्ट्रावर परिचारिकांनी अत्यंत थंड पाणी शिंपडले आणि पुण्यगंधयुक्त पंख्याने त्यांना वारा घालू लागल्या.
Verse 3
पतितं चैनमालोक्य समन्ताद् भरतस्त्रिय: । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्वैव पाणिभि:,महाराजको गिरा देख धृतराष्ट्रकी बहुत-सी स्त्रियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गयीं और उन्हें हाथोंसे सहलाने लगीं
महाराज पडलेले पाहून भरतवंशातील स्त्रिया सर्व बाजूंनी येऊन त्यांना वेढून बसल्या आणि हातांनी त्यांना हलकेच स्पर्श करून धीर देऊ लागल्या.
Verse 4
उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात् | आसन प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वरानना:
मग त्या सुमुखी स्त्रियांनी राजाला हळूहळू भूमीवरून उचलून सिंहासनावर बसवले. त्या वेळी त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते आणि कंठ गहिवरत होते.
Verse 5
आसन प्राप्य राजा तु मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । निश्चेष्टोी>तिष्ठत तदा वीज्यमान: समन्तत:
आसनावर पोहोचताच राजा धृतराष्ट्र मूर्च्छेने व्याकुळ होऊन निश्चेष्ट पडला. त्या वेळी सेवक सर्व बाजूंनी त्याच्यावर व्यजन हलवीत होते.
Verse 6
स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां वेपमानो महीपति: । पुनर्गावल्गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम्,फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर काँपते हुए राजा धृतराष्ट्रने पुन: सूतजातीय संजयसे युद्धका यथावत् समाचार पूछा
हळूहळू शुद्धीवर येत, थरथरत राजा धृतराष्ट्राने गावल्गणिपुत्र सूत संजयाला युद्धाचा यथार्थ वृत्तांत पुन्हा विचारला.
Verse 7
धृतराष्ट्र रवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तम: । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्
धृतराष्ट्र म्हणाला—जो उगवत्या सूर्याप्रमाणे आपल्या तेजाने अंधार दूर करतो, तो अजातशत्रु युधिष्ठिर द्रोणाकडे येत असता त्याला द्रोणाजवळ जाण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 8
प्रभिन्नमिव मातडुं यथा क्रुद्धं तरस्विनम् । प्रसन्नवदनं दृष्टवा प्रतिद्विरदगामिनम्
मदाने उन्मत्त झालेल्या हत्तीप्रमाणे क्रुद्ध व प्रचंड वेगवान असूनही त्याचे मुख प्रसन्न होते; तो शत्रूच्या हत्तींकडे सरळ चालला होता.
Verse 9
वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपै: । निजघान रणे वीरान् वीर: पुरुषसत्तम:
जसा घनघोर संग्रामात यूथपती एकत्र येऊन अजेय वाटणाऱ्या शत्रूलाही पाडतात, तसा तो पुरुषसत्तम वीर रणात अनेक वीरांचा संहार करू लागला.
Verse 10
यो होको हि महावीरयों निर्दहेद् घोरचक्षुषा । कृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान् सत्यसंगर:,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमो<5ध्याय: ।।
वैशंपायन म्हणाला—खरोखर असा महावीर, धैर्यवान व सत्यसंग्रामात स्थिर, आपल्या घोर दृष्टीने दुर्योधनाचे संपूर्ण सैन्य भस्म करू शकतो.
Verse 11
चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम् । दान्तं बहुमतं लोके के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाला—विजयास आसक्त, धनुर्धर अच्युत, दान्त व लोकमान्य—त्यांना (जणू रोखण्यासाठी) कोणत्या शूरांनी वेढले होते?
Verse 12
जो मदकी धारा बहानेवाले
वैशंपायन म्हणाला—त्या वेळी माझ्या पक्षातील कोणत्या योद्ध्यांनी धर्मापासून न ढळणाऱ्या, धनुर्धर, दुर्धर्ष नरसिंह कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरावर आक्रमण केले?
Verse 13
तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत् । य: करोति महत् कर्म शत्रूणां वै महाबल:
वैशंपायन म्हणाला—जो वेगानेच धावून जाऊन द्रोणाचार्यावर तुटून पडला, जो शत्रूंसमोर महान कर्म करतो, तो महाबली भीमसेन—त्याला कोणत्या वीरांनी रोखले होते?
Verse 14
महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले । त॑ भीमसेनमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाला—महाकाय, महोत्साही, दहा हजार हत्तींसमान बळ असलेला—असा भीमसेन येताना पाहून कोणत्या शूरांनी त्याला वेढून त्याची गती रोखली?
Verse 15
यदा55याज्जलदप्रख्यो रथ: परमवीर्यवान् । पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृूजन्
वैशंपायन म्हणाले—जेव्हा जलधरासारखा श्यामवर्ण, परम पराक्रमी अर्जुनाचा रथ पुढे सरकला, तेव्हा बीभत्सुने वर्षादाता पर्जन्यासारखा भयंकर वज्रतुल्य अस्त्रप्रहार केला. त्याने जणू सर्व दिशा जलमय केल्या आणि पडलेल्या नरदेहांनी पृथ्वी पसरून टाकली. तो स्वतःच घोर मेघरूप भासे; त्याचा धनुष्य विद्युत्प्रभेसारखा उजळे; रथींची सेना पसरलेल्या घटांसारखी दिसे; चाकांचा घडघडाट मेघगर्जनेसारखा, आणि बाणांची सनसनाहट पावसाच्या शब्दासारखी रम्य वाटे. क्रोधरूपी वाऱ्याने प्रेरित, मनोइच्छेसारखा वेगवान, तो शत्रूंची मर्मस्थाने विदीर्ण करीत रक्तरूपी जलाने दिशा आप्लावित करून प्रेतांनी भूमी झाकीत होता।
Verse 16
विसृजज्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन् दिश: सर्वास्तलनेमिस्वनेन च
तो मघवान् (इंद्र) याप्रमाणे बाणजाळाची वर्षा करू लागला; आणि रथचक्रांच्या घोर घडघडाटाने सर्व दिशा दुमदुमून टाकल्या।
Verse 17
चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहक: । स नेमिघोषस्तनित: शरशब्दातिबन्धुर:
धनुष्याच्या विद्युत्प्रभेसारखा उजळून तो भयंकर दिसत होता; रथ आणि दलांनी बनलेला मेघपुंज जणू उभा राहिला होता. चाकांचा घोर घोष हीच त्याची गर्जना, आणि बाणांच्या कठोर शब्दांनी तो अधिकच घनघोर झाला होता।
Verse 18
रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रग: । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुल: शोणितोदकै:
क्रोधरूपी वाऱ्याने उधळून, मनाच्या संकल्पासारखा वेगवान, बाणधारी तो मर्मस्थाने भेदत पुढे सरसावला—तुमुल, आणि रक्तरूपी जलप्रवाह मागे ठेवत।
Verse 19
भीमनिः:स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्
वैशंपायन म्हणाले—जेव्हा भीषण गर्जना करणारा, रौद्ररूप धारण केलेला बुद्धिमान अर्जुन युद्धात गाण्डीव उचलून, सानावर धार लावलेल्या गृध्रपंखयुक्त बाणांनी दुर्योधनाच्या पुढे असलेल्या माझ्या पुत्रांना आणि त्यांच्या सैन्याला जखमी करू लागला, तेव्हा तुमच्या मनाची अवस्था काय झाली होती?
Verse 20
युद्धे3भ्यषिज्चद् विजयो गार्ध्रपत्रे: शिलाशितै: । गाण्डीवं धारयन् धीमान् कीदृशं वो मनस्तदा
वैशंपायन म्हणाले—जेव्हा भयंकर गर्जना करणारा रौद्ररूप धारण केलेला बुद्धिमान अर्जुन रणांगणात गाण्डीव हातात घेऊन, दगडावर धार लावलेल्या गिधाडपंखांच्या बाणांनी दुर्योधनादि माझ्या पुत्रांना व त्यांच्या सैन्याला जखमी करू लागला, तेव्हा तुमच्या मनाची अवस्था काय झाली होती?
Verse 21
इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन् कपिवरध्वज: । यदा55यात् कथमासीत् तु तदा पार्थ समीक्षताम्
वैशंपायन म्हणाले—वानरश्रेष्ठ (हनुमान) चिह्न असलेल्या ध्वजाचा धारक पार्थ अर्जुन जेव्हा बाणांनी आकाश दाट करून तुमच्यावर चाल करून आला, तेव्हा त्याला पाहून तुमच्या मनाची अवस्था काय झाली होती?
Verse 22
कच्चिद् गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम् । यद्व: सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्
वैशंपायन म्हणाले—गाण्डीवाच्या टंकाराने आमचे सैन्य भयाने ढासळून गेले नाही ना? जेव्हा अर्जुन अत्यंत भयंकर सिंहनाद करीत तुमचा पाठलाग करीत होता, तेव्हा आमची फौज पळून तर गेली नाही ना?
Verse 23
कच्चिन्नापानुदत् प्राणानिषुभिवों धनंजय: । वातो वेगादिवाविध्यन्मेघान् शरगणैर्नपान्
वैशंपायन म्हणाले—धनंजयाने आपल्या बाणांनी तुमच्या राजांचे प्राण तर हिरावून घेतले नाहीत ना? जसा वेगवान वारा मेघसमूहांना भेदून छिन्नभिन्न करतो, तसा पार्थानेही वेगाने सुटलेल्या बाणांच्या वर्षावाने विरोधी नरेशांना विद्ध करून जखमी केले.
Verse 24
को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरो$हति । यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते
वैशंपायन म्हणाले—रणांगणात गाण्डीवधारी अर्जुनाचा प्रचंड वेग कोण मनुष्य सहन करू शकेल? सैन्याच्या अग्रभागी ज्याचे नाव ऐकताच सर्व सैनिक फाटून तितरबितर होतात.
Verse 25
यत्सेना: समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद् भयम् । के तत्र नाजहुढद्रोंणं के क्षुद्रा: प्राद्रवन्ू भयात्
जिथे सर्व सेना थरथर कापू लागल्या आणि सर्व वीरांच्या मनात भय संचारले, तिथे कोणत्या वीरांनी द्रोणाचार्यांना सोडले नाही, आणि कोणते क्षुद्र सैनिक भयाने रणभूमी सोडून पळून गेले?
Verse 26
के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्
देव-दैत्यांसह मानवेतरांवरही विजय मिळविणाऱ्या धनंजय (अर्जुन) याला युद्धात प्रतिकूल पाहून, तिथे कोणत्या वीरांनी देह अर्पून करून मृत्यूला कवटाळले?
Verse 27
न च वेगं सिताश्व॒स्य विसहिष्यन्ति मामका: । गाण्डीवस्य च निर्घोष॑ं प्रावड्जलदनि:स्वनम्
माझे सैनिक श्वेताश्ववाहन अर्जुनाचा प्रचंड वेग आणि पावसाळी मेघगर्जनेसारखा गाण्डीव धनुष्याचा गंभीर टंकार—हे सहन करू शकणार नाहीत.
Verse 28
विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजय: । अशक्य: स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि,जिसके सारथि भगवान् श्रीकृष्ण और योद्धा वीर धनंजय हैं, उस रथको जीतना मैं देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असम्भव मानता हूँ
ज्याचा सारथी विष्वक्सेन श्रीकृष्ण आणि ज्याचा योद्धा धनंजय आहे, तो रथ जिंकणे देव-दानवांनाही अशक्य आहे—असे मी मानतो.
Verse 29
सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्व पाण्डव: । मेधावी निपुणो धीमान् युधि सत्यपराक्रम:
सुकुमार देहाचा, तरुण व शूर, देखणा, मेधावी, युद्धकुशल, धीमान आणि सत्यपराक्रमी पांडुपुत्र नकुल जेव्हा रणात प्रचंड गर्जना करून सर्व सैनिकांना त्रस्त करीत द्रोणाचार्यांवर चाल करून आला, तेव्हा कोणत्या वीरांनी त्याला रोखले होते?
Verse 30
आयावं विपुल कुर्वन् व्यथयन् सर्वसैनिकान् | यदा<<याजन्नकुलो द्रोणं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—जेव्हा नकुल रणभूमीत महागर्जना करून सर्व सैन्याला व्याकुळ करीत थेट द्रोणाचार्यांवर धावून आला, तेव्हा कोणत्या शूरवीरांनी त्याला वेढून रोखले?
Verse 31
आशीविष इव क्रुद्ध: सहदेवो यदाभ्ययात् कदनं करिष्यउछत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि
वैशंपायन म्हणाले—विषधर सर्पासारखा क्रोधाने भरलेला, तेजाने रणात दुर्जय असा सहदेव शत्रूंचा संहार करण्याच्या हेतूने पुढे आला आणि शत्रूंना कापीत कापीत द्रोणाचार्यांच्या समोर येऊन ठेपला; त्या आर्यव्रतधारी, अमोघ बाणांचा, लज्जाशील व अपराजित सहदेवाला येताना पाहून कोणत्या शूरवीरांनी त्याला रोखले?
Verse 32
आर्यव्रतममोधेषुं हीमनन्तमपराजितम् । सहदेवं तमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—आर्यव्रतधारी, अमोघ बाणांचा, लज्जाशील व अपराजित असा सहदेव पुढे येत असताना कोणत्या शूरवीरांनी त्याला वेढून रोखले?
Verse 33
यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम् । आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाड्रशो भनाम्
वैशंपायन म्हणाले—ज्याने सौवीरराजाची विशाल सेना चिरडून, सर्वांगसुंदरी व मनोहर भोजा हिला राणी करण्यासाठी हरण केले—त्या पुरुषशिरोमणी सात्यकीमध्ये सत्य, धैर्य, शौर्य, शुद्ध ब्रह्मचर्य आणि इतर सद्गुण नित्य वास करतात.
Verse 34
सत्यं धृतिश्व शौर्य च ब्रह्म॒चर्य च केवलम् । सर्वाणि युयुधाने5स्मिन् नित्यानि पुरुषर्षभे
वैशंपायन म्हणाले—पुरुषर्षभ युयुधान (सात्यकी) याच्यात सत्य, धैर्य, शौर्य आणि शुद्ध ब्रह्मचर्य—हे सर्व गुण नित्य वास करतात.
Verse 35
बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम् । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्
वैशंपायन म्हणाले— सात्यकी बलवान, सत्यकर्मनिष्ठ, न झुकणारा आणि अजिंक्य आहे. युद्धात तो वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांच्यासमान—वासुदेवानंतर दुसरा. मग त्या वीरश्रेष्ठ सात्यकीला द्रोणाचार्यांकडे पुढे जाण्यापासून कोण रोखू शकला असता?
Verse 36
धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशंपायन म्हणाले— धनंजय (अर्जुन) यांच्या उपदेशाने घडलेला, धनुर्विद्या व अस्त्रप्रयोगात श्रेष्ठ, आणि अस्त्रसंचालनात पार्थासमान—त्याला द्रोणाचार्यांकडे जाण्यापासून कोण रोखू शकला असता?
Verse 37
वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम् । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च
वैशंपायन म्हणाले— वृष्णींमध्ये सात्यकी हा श्रेष्ठ वीर, शूर आणि सर्व धनुर्धरांत उत्तम होता. अस्त्रविद्या, यश आणि पराक्रम यांत तो राम (परशुराम) यांच्यासमान होता.
Verse 38
सत्यं धृतिर्मति: शौर्य बाह्दां चास्त्रमनुत्तमम् सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे
वैशंपायन म्हणाले— सत्य, धैर्य, बुद्धी, शौर्य आणि भुजबलाचे अनुपम अस्त्र—हे सर्व सात्वतवंशी सात्यकीमध्ये तसेच वसले होते, जसे केशव (श्रीकृष्ण) यांच्यात त्रैलोक्य वसले आहे.
Verse 39
तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतै: । समासाद्य महेष्वासं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले— अशा गुणसंपन्न महाधनुर्धर सात्यकीला रोखणे देवांनाही कठीण. त्याच्याजवळ येऊन कोणत्या शूरवीरांनी त्याची वाट अडवली?
Verse 40
पज्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम् । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे
वैशंपायन म्हणाले— पांचाळांमध्ये श्रेष्ठ असा तो वीर, उत्तम कुल व कीर्तीचा प्रिय, सदैव सत्कर्मनिष्ठ, रणांगणात अनुपम आत्मबल दाखविणारा; अर्जुनाच्या हितासाठी तत्पर, आणि माझा अनर्थ घडविण्यासही कटिबद्ध; यम, कुबेर, सूर्य, इंद्र व वरुण यांसारखा तेजस्वी; विख्यात महारथी; आणि त्या घोर युद्धात प्राणांची आहुती देऊनही द्रोणाचार्यांशी भिडण्यास सदैव सिद्ध—त्या धृष्टद्युम्नाला कोणत्या शूरवीरांनी रोखले?
Verse 41
युक्त धनंजयहिते समानर्थार्थमुत्थितम् । यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्
वैशंपायन म्हणाले— अर्जुनाच्या हितासाठी एकनिष्ठ होऊन उठलेला, यम, कुबेर, सूर्य, इंद्र व वरुण यांसारखा तेजस्वी; पांचाळांमध्ये श्रेष्ठ, उत्तम कुल व कीर्तीचा प्रिय, सदैव सत्कर्मनिष्ठ, रणांगणात अनुपम आत्मबल दाखविणारा; आणि त्या घोर युद्धात प्राण त्यागूनही द्रोणांशी भिडण्यास सदैव उत्सुक—त्या धृष्टद्युम्नाला कोणत्या शूरवीरांनी रोखले?
Verse 42
महारथं समाख्यात॑ द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् के शूराः समवारयन्
वैशंपायन म्हणाले— द्रोणाविरुद्ध युद्धास उद्यत असलेल्या, विख्यात महारथी धृष्टद्युम्नाला—जो त्या तुमुल संग्रामात प्राणही त्यागण्यास सिद्ध होता—कोणत्या शूरवीरांनी रोखले?
Verse 43
एको<पसृत्य चेदिभ्य: पाण्डवान् यः समाश्रित: । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न््यवारयत्,जिसने अकेले ही चेदिदेशसे आकर पाण्डव-पक्षका आश्रय लिया है, उस धृष्टकेतुको द्रोणके पास आनेसे किसने रोका?
वैशंपायन म्हणाले— जो एकटाच चेदिदेशातून येऊन पांडवांचा आश्रयास गेला, त्या धृष्टकेतूला द्रोणाजवळ जाण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 44
यो<वधीत् केतुमान् वीरो राजपुत्रं दुरासदम् | अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात् कस्तं न््यवारयत्
वैशंपायन म्हणाले— ज्या वीराने अपरान्त पर्वताच्या द्वारप्रदेशात असलेल्या दुर्जय राजपुत्र केतुमानाचा वध केला, त्या वीराला द्रोणाचार्यांजवळ पोहोचण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 45
स्त्रीपुंसयोर्नरव्याप्रो यः स वेद गुणागुणान् | शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि
वैशंपायन म्हणाले— जो आपल्या अनुभवाने स्त्री व पुरुष—दोन्ही देहांचे गुण-दोष जाणतो, द्रुपदपुत्र याज्ञसेनी शिखंडी, ज्याचे मन रणांगणात कधीही म्लान होत नाही— तो द्रोणाचार्यांच्या समोर जात असता कोणत्या शूरवीरांनी त्याला अडविले?
Verse 46
देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मन: । द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले— समरात महात्मा देवव्रत (भीष्म) यांच्या मृत्यूचे कारण ठरलेला शिखंडी जेव्हा द्रोणाचार्यांकडे सरळ जात होता, तेव्हा कोणत्या शूरांनी त्याला घेरून अडविले?
Verse 47
यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणा: सर्वे धनंजयात् । यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्य च सर्वदा
वैशंपायन म्हणाले— ज्याच्या ठायी धनंजय (अर्जुन)पेक्षाही अधिक सर्व गुण आहेत, ज्याच्यात अस्त्रविद्या, सत्य आणि नित्य ब्रह्मचर्य सदैव प्रतिष्ठित आहे— तो महामना अभिमन्यू जणू तोंड पसरलेल्या काळासारखा द्रोणाचार्यांच्या समोर जात असता, त्या वेळी कोणत्या शूरांनी त्याला रोखले?
Verse 48
वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले । तेजसा55दित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ
वैशंपायन म्हणाले— पराक्रमात वासुदेवासमान, बळात धनंजयासमान, तेजात सूर्यसदृश आणि बुद्धीत बृहस्पतीसमान— तो महामना अभिमन्यू तोंड पसरलेल्या काळासारखा द्रोणाचार्यांकडे जात असता, कोणते योद्धे मार्गात उभे राहून त्याला रोखू लागले?
Verse 49
अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम् | द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: समवारयन्
वैशंपायन म्हणाले— महात्मा अभिमन्यू, जो तोंड पसरलेल्या अंतकासारखा द्रोणाचार्यांकडे जात होता— त्याला कोणत्या शूरांनी पुढे जाण्यापासून रोखले?
Verse 50
तरुणस्तरुणप्रज्ञ: सौभद्र: परवीरहा । यदाभ्यधावद् वै द्रोणं तदा5डसीद् वो मन: कथम्
वैशंपायन म्हणाले—तरुण वयाचा, तीक्ष्ण बुद्धीचा, शत्रुवीरांचा संहार करणारा सौभद्र अभिमन्यू जेव्हा थेट द्रोणाचार्यांवर धावून गेला, तेव्हा तुमच्या मनाची अवस्था कशी होती?
Verse 51
द्रौपदेया नरव्याप्रा: समुद्रमिव सिन्धव: । यद् द्रोणमाद्रवन् संख्ये के शूरास्तान् न््यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—पुरुषार्थी संग्रामासाठी उद्यत द्रौपदीपुत्र समुद्राकडे धावणाऱ्या नद्यांप्रमाणे जेव्हा रणांगणात द्रोणाचार्यांवर तुटून पडले, तेव्हा कोणत्या शूरांनी त्यांना रोखून धरले?
Verse 52
एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सूज्य बालका: । अस्त्रार्थमवसन् भीष्मे बि शभ्रतो व्रतमुत्तमम्
वैशंपायन म्हणाले—ते बालक बारा वर्षे खेळ-कूद सोडून, अस्त्रविद्या आत्मसात करण्यासाठी, उत्तम ब्रह्मचर्यव्रत पाळीत भीष्मांच्या सान्निध्यात राहिले.
Verse 53
क्षत्रंजय: क्षत्रदेव: क्षत्रवर्मा च मानद: । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा: के तान् द्रोणादवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—क्षत्रंजय, क्षत्रदेव आणि मान देणारा क्षत्रवर्मा—हे धृष्टद्युम्नाचे तीन वीर पुत्र. त्यांना द्रोणाजवळ पोहोचण्यापासून कोणत्या योद्ध्यांनी रोखले?
Verse 54
शताद् विशिष्ट यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णय: । चेकितान महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशंपायन म्हणाले—रणांगणात वृष्णींनी ज्याला शंभर योद्ध्यांपेक्षाही श्रेष्ठ मानले, त्या महाधनुर्धर चेकितानाला द्रोणाजवळ पोहोचण्यापासून कोणाने रोखले?
Verse 55
वार्थक्षेमि: कलिड्रानां यः कन्यामाहरद् युधि । अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशंपायन म्हणाले— वृद्धक्षेमाचा पुत्र वार्थक्षेमि, ज्याने रणांगणात कलिंगराजाची कन्या अपहरण केली—जो अनाधृष्य व अदीनचित्त होता—त्याला द्रोणाजवळ जाण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 56
भ्रातर: पञज्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमा: । इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजा:
वैशंपायन म्हणाले— केकय देशातील पाच भाऊ धर्मनिष्ठ व सत्यपराक्रमी होते. इंद्रगोपासारखी त्यांची लाल कांती होती; लाल कवच, आयुध व ध्वज त्यांनी धारण केले होते. ते पांडवांच्या मावशीचे शूर पुत्र होते. पांडवांच्या विजयासाठी द्रोणाचार्यांचा वध करण्यास ते धावून आले, तेव्हा कोणत्या वीरांनी त्यांना रोखले?
Verse 57
मातृष्वसु: सुता वीरा: पाण्डवानां जयार्थिन: । तान् द्रोणं हन्तुमायातान् के वीरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले— पांडवांच्या विजयाची इच्छा धरणारे, त्यांच्या मावशीचे ते शूर पुत्र द्रोणाचा वध करण्यास पुढे सरसावले; त्यांना रोखून कोणते वीर आडवे उभे राहिले?
Verse 58
यं योधयन्तो राजानो नाजयन् वारणावते । षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्
वैशंपायन म्हणाले— वारणावत येथे अनेक राजे क्रोधाने पेटून, मारण्याच्या इच्छेने सहा महिने युद्ध करूनही ज्याला जिंकू शकले नाहीत—धनुर्धरांतील श्रेष्ठ, शूर, सत्यप्रतिज्ञ, महाबली त्या नरसिंह युयुत्सुला द्रोणाचार्यांकडे जाण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 59
धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंध॑ महाबलम् | द्रोणात् कस्तं नरव्याप्र॑ युयुत्सुं पर्यवारयत्
वैशंपायन म्हणाले— धनुर्धरांतील श्रेष्ठ, शूर, सत्यसंध, महाबली त्या नरव्याघ्र युयुत्सुला द्रोणाजवळ जाण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 60
य: पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम् | समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापाहरद् रथात्
वैशंपायन म्हणाले—ज्याने वाराणसीत काशिराजाच्या महारथी पुत्राला, जो रणातही स्त्रियांकडे आसक्त होता, भल्ल नामक बाणाने रथावरून पाडून ठार केले; जो कुंतीपुत्रांच्या गुप्त मंत्रणांचा रक्षक आहे, दुर्योधनाचा अनर्थ करण्यास सदैव उद्यत आहे आणि द्रोणवधासाठीच उत्पन्न झाला आहे—तो महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न रणभूमीत आपल्या बाणांच्या अग्नीने योद्ध्यांना जाळीत, सर्व बाजूंनी संपूर्ण सेनेला विदीर्ण करीत द्रोणाचार्यांच्या समोर येत असता, त्या वेळी कोणत्या शूरवीरांनी त्याला रोखले?
Verse 61
धृष्टय्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम् । युक्त दुर्योधनानर्थे सृष्ट द्रोणवधाय च
वैशंपायन म्हणाले—महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न, जो पांडवांच्या गुप्त मंत्रणांचा धारक आहे, दुर्योधनाचा अनर्थ करण्यास उद्यत आहे आणि द्रोणवधासाठीच निर्माण झाला आहे—तो रणभूमीत बाणांच्या अग्नीने योद्ध्यांना दग्ध करीत, सर्व बाजूंनी सेनेला विदीर्ण करीत द्रोणाचार्यांकडे येत होता. त्या वेळी कोणत्या शूरांनी त्याला रोखले?
Verse 62
निर्दहन्तं रणे योधान् दारयन्तं च सर्वतः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—रणात योद्ध्यांना दग्ध करीत आणि सर्व बाजूंनी सेनेला विदीर्ण करीत द्रोणांच्या समोर येणाऱ्या धृष्टद्युम्नाला कोणत्या शूरांनी घेरून रोखले?
Verse 63
उत्सज् इव संवृद्ध द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम् | शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—द्रुपदाच्या कुशीत वाढलेला, अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ आणि शस्त्रांनी सुरक्षित असा शिखंडी—त्याला द्रोणाचार्यांकडे जाऊ न देण्यासाठी कोणत्या वीरांनी रोखले?
Verse 64
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत् समवेष्टयत् । महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथ:
वैशंपायन म्हणाले—ज्याने आपल्या रथाच्या महान् घोषाने, जणू चर्माने लपेटावे तसे, ही संपूर्ण पृथ्वी व्यापून टाकली होती—तो मुख्य शत्रुनाशक महारथी कोण होता?
Verse 65
दशाश्वमेधानाजलद्ले स्वन्नपानाप्तदक्षिणान् । निरर्गलान् सर्वमेधान् पुत्रवत् पालयन् प्रजा:
वैशंपायन म्हणाले—प्रजांचे पुत्रवत् पालन करीत, उत्तम अन्न-पानाने समृद्ध, विपुल दक्षिणांनी युक्त, निर्विघ्न व निर्दोष असे दहा अश्वमेध यज्ञ त्याने केले; तसेच अनेक सर्वमेध यज्ञही पूर्ण केले. या प्रसंगातून धर्माधिष्ठित राजधर्माचा आदर्श दिसतो—प्रजापालन व धर्मनिष्ठ शासन यांपासूनच समृद्धी आणि यज्ञ-दानाची कीर्ती फळते.
Verse 66
गड़ास्रोतसि यावत्य: सिकता अप्यशेषत: । तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतो<5ध्वरे
वैशंपायन म्हणाले—गंगेच्या प्रवाहात जितके वाळूचे कण वाहतात—अगणित, अपरिमित—तितक्याच गायी वीर उशीनरपुत्राने आपल्या यज्ञात ऋत्विजांना दान दिल्या. या उपमेने परंपरा त्याची कीर्ती सांगते—त्याचे दान प्रसंगोपात नव्हे; ते विशाल, संकल्पपूर्वक आणि धर्म्य होते, जे विद्वानांचे पोषण करते व यज्ञव्यवस्था टिकवते.
Verse 67
न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवा: । इतीदं चुक्रुशु्देवा: कृते कर्मणि दुष्करे
वैशंपायन म्हणाले—“पूर्वीही नाही आणि पुढेही नाही—कोणत्याही मनुष्याने असे कर्म केलेले नाही.” तो दुष्कर यज्ञ पूर्ण होताच देवांनी हेच शब्द पुन्हा पुन्हा उच्चारले. यावरून राजाचा अतुल संकल्प आणि त्या यज्ञाची अनुपम कठीणता—दोन्हींची देवांनीच स्तुती केली आहे.
Verse 68
पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न त॑ संस्थास्नुचारिषु । जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्
वैशंपायन म्हणाले—“तीनही लोकांत, स्थावर-जंगम सर्व प्राण्यांमध्ये, न जन्मलेल्यांत, न जन्म घेणाऱ्यांत, आणि आत्ताही—त्याच्यासमान दुसरा कोणी आम्हाला दिसत नाही, जो हा महान् भार वाहू शकेल. मर्त्यलोकातील मनुष्य त्याची गती जाणू शकणार नाहीत.”
Verse 69
अन्यमौशीनराच्छैब्याद् धुरो वोढारमित्युत । गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन:
वैशंपायन म्हणाले—“उशीनराचा पौत्र शैब्य याच्याव्यतिरिक्त, हा महान् धुरा (भार) वाहणारा दुसरा कोणताही राजा ना आज आम्हाला दिसतो, ना भविष्यात त्याच्या उत्पत्तीचे काही लक्षण दिसते. मर्त्यलोकातील मनुष्य त्याची गती पूर्णपणे जाणू शकणार नाहीत.”
Verse 70
तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं क: समवारयत् | द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
वैशंपायन म्हणाले— उशीनराचा नातू शैब्य द्रोणाचार्यांच्या समोर, काळासारखा तोंड वासून, वेगाने धावत येत असता त्या वीराला कोणी रोखले?
Verse 71
विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रधातिन: । प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीरा: पर्यवारयन्
वैशंपायन म्हणाले— मत्स्यराज विराटाची शत्रुधाती रथसेना रणांगणात द्रोणाचार्यांना शोधत, त्यांचा नाश करण्याच्या हेतूने पुढे येत असता, कोणत्या वीरांनी तिला घेरून रोखले?
Verse 72
सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रम: । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद् भयम्
वैशंपायन म्हणाले— जो वृकोदर (भीम) पासून तत्क्षणी जन्मला, महान बल-पराक्रमाने युक्त, मायावी राक्षसवीर—ज्यामुळे मला मोठे भय वाटते—जो पांडवांचा जय इच्छितो आणि माझ्या पुत्रांसाठी काटा आहे, त्या महाकाय घटोत्कचाला द्रोणाचार्यांकडे जाण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 73
पार्थानां जयकामं तं॑ पुत्राणां मम कण्टकम् । घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशंपायन म्हणाले— पांडवांचा जय इच्छिणारा आणि माझ्या पुत्रांसाठी काटा असलेल्या त्या महात्मा घटोत्कचाला द्रोणाचार्यांपर्यंत पोहोचण्यापासून कोणी रोखले?
Verse 74
एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय । त्यक्तार: संयुगे प्राणान् कि तेषामजितं युधि
वैशंपायन म्हणाले— संजय, त्याच्यासाठी रणात प्राणही अर्पण करण्यास सिद्ध असे अनेक इतर वीरही आहेत; मग संजय, त्यांच्या दृष्टीने युद्धात असे काय असेल जे अजिंक्य राहील?
Verse 75
येषां च पुरुषव्याप्र: शार्ड्र्धन्चा व्यपाश्रय: । हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजय:
वैशंपायन म्हणाला—ज्यांच्या आश्रय व हितचिंतक पुरुषसिंह, शार्ङ्गधनुर्धर श्रीकृष्ण आहेत, त्या पार्थांचा (कुंतीपुत्रांचा) पराभव कसा होईल?
Verse 76
लोकानां गुरुरत्यर्थ लोकनाथ: सनातन: । नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मक: प्रभु:
वैशंपायन म्हणाला—श्रीकृष्ण हे सर्व लोकांचे परम गुरु, सर्व जगाचे सनातन स्वामी आहेत. रणभूमीत ते सर्वांचे रक्षक व आश्रय—दिव्य स्वरूप, दिव्यात्मा, समर्थ प्रभु नारायण आहेत.
Verse 77
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या स्थैर्यार्थमात्मन:
वैशंपायन म्हणाला—ज्यांच्या दिव्य कर्मांचे वर्णन मनीषी करतात, तीच मी भक्तिभावाने कीर्तन करीन, माझ्या मनाच्या स्थैर्यासाठी.
Verse 183
सम्प्लावयन् दिश: सर्वा मानवैरास्तरन् महीम् । जो मेघके समान श्यामवर्णवाले परम पराक्रमी महारथी अर्जुन विद्युत॒की उत्पत्ति करते हुए बादलोंके समान भयंकर वच्ञास्त्रका प्रयोग करते हैं
वैशंपायन म्हणाला—श्यामवर्ण, परम पराक्रमी महारथी अर्जुन भयंकर मेघासारखा भासत होता. त्याच्या जवळ धनुष्य विजेसारखे चमकत होते. इंद्र जसा पाऊस पाडतो, तसा तो बाणांची वृष्टी करीत होता. धनुष्याची टंकार आणि रथचक्रांचा गडगडाट यांमुळे सर्व दिशा निनादून उठल्या. क्रोधरूपी वाऱ्याने प्रेरित, मनोवेगासारखा वेगवान, तो शरवृष्टीने शत्रूंची मर्मस्थाने भेदत होता. रक्तरूपी जलाने सर्व दिशा प्लावित करून आणि मनुष्यदेहांनी भूमी आच्छादून तो उन्मत्त मेघासारखा भयंकर दिसत होता.
Frequently Asked Questions
The ethical pressure point is Dhṛtarāṣṭra’s confrontation with strategic reality: acknowledging that outcomes are shaped by alliance and exceptional capability (Kṛṣṇa with Arjuna) while simultaneously interpreting catastrophic losses through kāla, which complicates simple moral accounting of merit, effort, and desert.
The chapter teaches that prowess, learning, ritual discipline, and arms do not grant immunity from mortality; prudent judgment requires seeing the limits of human control, recognizing the decisive role of wise counsel and alliances, and accepting that events may unfold contrary to intention under the pressure of time and circumstance.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary operates indirectly through Dhṛtarāṣṭra’s reflective framing—linking narrative memory of Kṛṣṇa’s deeds to a broader interpretive claim about inevitability (kāla) and the epistemic limits of assessing outcomes solely by effort or virtue.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.