Shloka 49
उपावृत्तमद: क्षिप्रमभ्यवर्तत वेगित: । भरतश्रेष्ठ! उन तोमरोंसे अत्यन्त घायल हो वह हाथी व्यथित हो उठा। उसका सारा मद उतर गया और वह बड़े वेगसे पीछेकी ओर लौट पड़ा || ४८ ई || स प्रदुद्राव वेगेन प्रणदन् भैरवं रवम्
sañjaya uvāca | upāvṛttamadaḥ kṣipram abhyavartata vegitaḥ | bharataśreṣṭha! un tomarair atyanta-ghāyalo sa hastī vyathito 'bhavat | tasya sarvo madaḥ apāgacchat, sa ca mahāvegena pṛṣṭhato nivavṛte || 48 || sa pradudrāva vegena praṇadan bhairavaṃ ravam || 49 ||
संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! त्या हत्तीचा मद अचानक उतरला आणि तो क्षणार्धात वेगाने मागे वळला. तोमरांच्या घावांनी अत्यंत जखमी होऊन तो वेदनेने व्याकुळ झाला; त्याचा सारा उन्मत्त मद निवळला आणि तो महावेगाने परत फिरून पळू लागला. मग भयानक गर्जना करीत तो झपाट्याने धावून गेला.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores a battlefield ethic of cause-and-effect: even great strength and fury (mada) collapse when met with decisive injury and pain. It highlights the fragility of pride and the immediate moral cost of violence—terror, suffering, and flight—within the dharmic frame of war narration.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that an elephant, badly wounded by tomara-spears, loses its musth and turns back. In pain and panic it retreats rapidly, fleeing while trumpeting a frightening cry.