Shloka 51
Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam
Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants
वारवास्य, अयवाह, चक्र, चक्राति, शक, विदेह, मगध, स्वक्ष, मलज, विजय, अंग, वंग, कलिंग, यकृल्लोमा, मल्ल, सुदेष्ण, प्रह्नाद, माहिक, शशिक, बाह्लिक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, परान्त, पंचाल, चर्ममण्डल, अटवीशिखर, मेरुभूत, उपावृत्त, अनुपावृत्त, स्वराष्ट्रग, केकय, कुन्दापरान्त, माहेय, कक्ष, सामुद्रनिष्कुट, बहुसंख्यक अन्ध्र, अन्तर्गिरि, बहिर्गिरि, अंगमलज, मगध, मानवर्जक, समन्तर, प्रावृषेय तथा भार्गव || ४५-- ५० || पुण्ड़रा भर्गा: किराताश्न सुदृष्टा यामुनास्तथा । शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनै्ऋता:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि
sañjaya uvāca | vārvāsya ayavāha cakra cakrāti śaka videha magadha svakṣa malaja vijaya aṅga vaṅga kaliṅga yakṛllomā malla sudeṣṇa prahrnāda māhika śaśika bāhlika vāṭadhāna ābhīra kālatoyaka aparānta parānta pañcāla carmamaṇḍala aṭavīśikhara merubhūta upāvṛtta anupāvṛtta svarāṣṭraga kekaya kundāparānta māheya kakṣa sāmudraniṣkuṭa bahusaṅkhyakā andhrā antargiri bahirgiri aṅgamalaja magadha mānavarjaka samantara prāvṛṣeya tathā bhārgava || puṇḍrā bhargāḥ kirātāś ca sudṛṣṭā yāmunās tathā | śakā niṣādā niṣadhās tathaivānartanairṛtāḥ | durgālāḥ pratimatsyāḥ kuntalāḥ kosalās tathā | tīragrahāḥ śūrasenā ījikāḥ kanyakāguṇāḥ | tilabhārā masīrāś ca madhumantaḥ sukandhakāḥ | kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāḥ | abhīsārā ulūtāś ca śaivālā bāhlikāḥ | dārvī vānavā darvāś ca vātajā āmarathāḥ | uragā bahuvādyāś ca sudāmāḥ sumallikāḥ | vadhryaḥ karīṣakāḥ kulindā upatyakāḥ | vanāyavo daśāḥ pārśvaromāḥ kuśabindavaḥ | kacchā gopālakakṣāś ca jāṅgalāḥ kuravarṇakāḥ | kirātā barbarāḥ siddhā vaidehās tāmraliptakāḥ | oṇḍā mlecchāḥ saisiridhrāḥ pārvatīyāś ca ityādayaḥ ||
संजय म्हणाला—त्या सैन्यात अनेक देशांतील व जनपदांतील लोक जमले होते—विदेह व मगध; अंग, वंग व कलिंग; शक; मल्ल; बाह्लिक; आभीर; पंचाल; केकय; समुद्रकिनाऱ्यावरील, अंतर्गिरी व बहिर्गिरीतील लोक, आणि असंख्य आंध्र. तसेच पुंड्र, भर्ग, किरात, यामुन; निषाद-निषध; आनर्त व नैऋत; कुंतल, कोसल, शूरसेन, काश्मीर, सिंधु-सौवीर, गांधार, अभीसार—आणि इतरही अनेक वनवासी व सीमावर्ती जमाती. अशा रीतीने संजयने त्या विराट समारंभाचे चित्र उभे केले।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the vast reach of adharma-driven conflict: when rulers choose war, its consequences spread beyond one dynasty and draw in many peoples—near and far—showing the ethical weight of political decisions and the collective cost of violence.
Sañjaya is describing to Dhṛtarāṣṭra the composition of the assembled forces by listing numerous kingdoms, tribes, and frontier peoples present in the war-host, highlighting the immense and pan-regional scale of the Kurukṣetra conflict.