Shloka 57
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
राजन! हमलोगोंने वहाँ देखा
sañjaya uvāca | rājann! tatra sma dṛṣṭavantaḥ bahūn tomarān mahāvatāṁś ca śiraś-chinnān patitān; gajānāṁ pṛṣṭheṣu vicitra-vicitrāḥ śibikā-śāṭikāḥ (jhulāḥ) patitāḥ; gajānāṁ bandhanārthaṁ suvarṇa-bhūṣitāḥ dīptā rajjavo nipatitāḥ; gaja-aśva-kaṇṭha-bhūṣaṇāni, śaktayaḥ, patākāḥ, kaṇapāḥ (astraviśeṣāḥ), tarakṣavaḥ, vicitrāṇi yantrāṇi, dhanūṁṣi, dīptā bhindipālāḥ, totrāṇi, aṅkuśāḥ, nānāvidhā ghaṇṭāḥ, suvarṇa-jaṭitāḥ khaḍga-muṣṭayaś ca—etāni sarvāṇi gaja-ārohakaiḥ saha patitāni patanty eva ca || chinna-gātra-avarakarair anihatāiś cāpi vāraṇaiḥ | āsīd bhūmiḥ samāstīrṇā patitair bhūdharair iva || kvacit chinna-gajānāṁ śarīra-ūrdhva-bhāgāḥ, kvacid adho-bhāgāḥ; kvacit chinnāḥ śuṇḍāḥ, kvacid hatānāṁ vāraṇānāṁ loṭhāḥ. taiḥ samācchāditā sā raṇa-bhūmiḥ patitaiḥ bhūdharair iva saṁvṛtā pratibhāti |
संजय म्हणाला—राजन्! तेथे आम्ही पाहिले की अनेक महावत व योद्धे मारले जाऊन शिरच्छिन्न पडले होते आणि असंख्य तोमर भूमीवर विखुरले होते. हत्तींच्या पाठीवरील नानाविध विचित्र झूल घसरून पडल्या होत्या; त्यांना आवळण्यासाठी व वश करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सुवर्णभूषित, तेजस्वी दोऱ्याही जमिनीवर पडल्या होत्या. हत्ती व घोड्यांच्या गळ्यातील अलंकार, शक्ती, पताका, कणप, तरकस, विचित्र यंत्रे, धनुष्ये, चमकते भिंदिपाल, तोत्र, अंकुश, नानाप्रकारच्या घंटा आणि सुवर्णजटित खड्गमुष्टी—या सर्व वस्तू गजारोहांसह एकत्र पडल्या होत्या आणि पडतच होत्या। अंगछिन्न व वरचा भाग कापला गेला तरीही हालचाल करणाऱ्या हत्तींच्या प्रचंड देहांनी भूमी अशी आच्छादली की जणू पडलेल्या पर्वतांनी ती झाकली आहे. कुठे हत्तींचे ऊर्ध्वभाग, कुठे अधोभाग; कुठे छिन्न सोंडा, कुठे मारलेल्या हत्तींची लोथ. त्याने आच्छादित ती रणभूमी ढासळलेल्या शिखरांनी भरलेल्या प्रदेशासारखी भासत होती।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential cost of war: even royal splendor—golden ornaments, banners, and elaborate equipment—collapses into debris amid slaughter. It implicitly warns that power and display are impermanent, while violence leaves enduring suffering.
Sanjaya reports to King Dhritarashtra what he sees on the battlefield: severed heads of mahouts, fallen spears, scattered trappings and weapons, and elephants cut into parts or lying dead. The field is so covered with elephant bodies that it resembles a terrain buried under fallen mountains.