Shloka 3
Chapter 43: Tumult of Battle-Sounds and the Proliferation of Dvandva
Paired Engagements
ऊर्ध्वमूलमध:शाखमश्चत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। (गीता १५।१) न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिरनन च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसड्ढशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा,इस संसारवृक्षका स्वरूप जैसा कहा है वैसा यहाँ विचारकालमें नहीं पाया जाता; क्योंकि न तो इसका आदि है, न अन्त है तथा न इसकी अच्छी प्रकारसे स्थिति ही है।* इसलिये इस अहंता, ममता और वासनारूप अति दृढ मूलोंवाले संसार-रूप पीपलके वृक्षको दृढ वैराग्यरूप शस्त्रद्वारा काटकर|ं---
ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṁ prāhur avyayam | chandāṁsi yasya parṇāni yas taṁ veda sa veda-vit || (gītā 15.1) na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca sampratiṣṭhā | aśvattham enaṁ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā ||
ते अव्यय अश्वत्थ-वृक्षाचे वर्णन करतात—ज्याचे मूळ वर आहे आणि फांद्या खाली; ज्याची पाने वेदछंद आहेत—जो त्याला यथार्थ जाणतो तो वेदवित् होय. परंतु येथे त्याचे खरे स्वरूप तसे समजत नाही: त्याला ना आरंभ आहे, ना अंत, ना दृढ प्रतिष्ठा. म्हणून अहंता, ममता व वासनांनी घट्ट मुळावलेला हा संसार-रूप अश्वत्थ दृढ वैराग्य-रूप शस्त्राने छेदून, आसक्तीच्या गुंत्यातून निवृत्त होऊन, परम श्रेयाचा शोध घ्यावा।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as an inverted, impermanent-yet-continuing world-tree whose visible structure cannot be securely grasped as ultimate reality. Freedom requires cutting its deep roots—attachment, egoism, and craving—using the disciplined ‘weapon’ of non-attachment, thereby turning toward liberating knowledge.
In the teaching context of the Gītā, the speaker introduces a vivid metaphor: the aśvattha tree represents worldly existence and its entangling growth. The instruction is practical and ethical-spiritual: recognize the instability of worldly supports and actively sever attachment through firm inner discipline.