Shloka 52
उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents
सृजते च पुनर्लोकान् नेह विद्यति शाश्वतम् । दो घड़ीतक चिन्तन करनेके बाद वे पुन: इस प्रकार बोले--'राजेन्द्र! इसमें संशय नहीं है कि काल ही इस जगत्का संहार करता है और वही पुनः इन सम्पूर्ण लोकोंकी सृष्टि करता है। यहाँ कोई वस्तु सदा रहनेवाली नहीं है ।। ५१ है ।। ज्ञातीनां वै कुरूणां च सम्बन्धिसुहृदां तथा,“राजन! तुम अपने जाति-भाई, कौरवों, सगे-सम्बन्धियों तथा हितैषी-सुहृदोंको धर्मानुकूल मार्गका उपदेश करो; क्योंकि तुम उन सबको रोकनेमें समर्थ हो। जाति-वधको अत्यन्त नीच कर्म बताया गया है। वह मुझे अत्यन्त अप्रिय है। तुम यह अप्रिय कार्य न करो
sṛjate ca punar lokān neha vidyati śāśvatam |
वैशंपायन म्हणाले— “काळच पुन्हा लोकांची निर्मिती करतो; येथे काहीही शाश्वत नाही.” मग क्षणभर विचार करून ते पुढे म्हणाले— “हे राजश्रेष्ठ! निःसंशय काळच या जगाचा संहार करतो आणि काळच सर्व लोकांना पुन्हा निर्माण करतो. म्हणून आपल्या जातिभाई कौरवांना, तसेच नातेवाईक व हितैषी सुहृदांना धर्ममार्गाचा उपदेश कर; कारण त्यांना आवर घालण्यास तू समर्थ आहेस. स्वजनवध अत्यंत नीच कर्म मानले गेले आहे; ते मला अत्यंत अप्रिय आहे. हे द्वेष्य कृत्य करू नकोस.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes impermanence: nothing in the world is eternal, for Time (Kāla) both dissolves and recreates the worlds. On the ethical plane, it urges restraint and dharmic counsel—especially to prevent the ignoble act of slaughtering one’s own kin.
The narrator Vaiśampāyana reports a speaker reflecting briefly and then speaking again, asserting Time’s cosmic power over destruction and creation. He then turns to practical counsel addressed to a king: admonishing him to instruct and restrain the Kurus and other relatives, warning that kin-slaying is a reprehensible deed.