Adhyaya 2
भीष्मपर्व — अध्याय २: संजयस्य दिव्यदृष्टिप्रदानम् तथा निमित्तवर्णनम् (Granting Sañjaya Divine Sight and the Description of Omens)
Upa-parva: Sañjaya-divya-dṛṣṭi-pradāna (Granting of Divine Sight to Sañjaya) — Omens of Kṣaya
Vaiśaṃpāyana reports that Vyāsa, after observing the twilights, foresees severe destruction in the forthcoming battle and privately counsels Dhṛtarāṣṭra (here referenced through the Vaicitravīrya lineage). Vyāsa urges emotional steadiness by invoking the inevitability of time’s cycle (kāla-paryāya) and offers the king the ability to see the war directly; Dhṛtarāṣṭra refuses direct viewing of kin-death but requests complete auditory narration. Vyāsa grants Sañjaya divine sight and expanded cognition: he will perceive events openly or secretly, by day or night, even those mentally conceived; he will remain unharmed by weapons and fatigue and will survive the conflict. Vyāsa then enumerates alarming nimittas—assemblies of predatory birds, abnormal atmospheric and celestial appearances (sun and moon distortions, unusual halos and lightning, indistinct day-night), ominous sounds, trembling or bleeding images, unstruck drums, and other disturbances—interpreting them as signs of imminent large-scale kṣaya. The chapter closes with continued foreboding phenomena, reinforcing the war’s inevitability and the narrative necessity of Sañjaya’s reportage.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि अब पूर्व-पश्चिम दिशाओं में आमने-सामने खड़ी सेनाओं के बीच एक रहस्यमय, अनिवार्य-सा संकेत-काल आरम्भ होता है—मानो युद्ध से पहले स्वयं प्रकृति बोल उठी हो। → धृतराष्ट्र (वैचित्रवीर्य-वंशज राजा) पुत्रों के भविष्य को सोचकर शोकाकुल हैं; उसी समय ‘भूत-भव्य-भविष्यवित्’ प्रत्यक्षदर्शी-से ज्ञानी द्वारा कालचक्र का बोध कराया जाता है—और फिर एक-एक करके अपशकुन उभरते हैं: रात्रि में आकाशीय पशुओं का रौद्र प्रणाद, पक्षियों की दारुण वाणी, ग्रहों की विकृति, बिना बादल के गर्जना, रथ-वाहनों का रुदन। → रोहिणी को पीड़ित करता शनैश्वर और सोम-लक्ष्म का व्यावर्तन ‘महद् भय’ का उद्घोष करता है; उसी के साथ अनभ्र-गर्जना और अश्रुबिन्दु-से गिरते संकेत युद्ध की निकटता को चरम पर पहुँचा देते हैं—यह केवल भय नहीं, नियति का दस्तक है। → वक्ता धृतराष्ट्र को समझाता है: जब सब काल के अधीन होकर विनाश की ओर बढ़ें, तब इसे ‘कालपर्याय’ जानकर शोक में मन न डुबो—यह उपदेश शोक को दर्शन में रूपान्तरित करता है, यद्यपि संकट टलता नहीं। → अपशकुनों की श्रृंखला यह संकेत देती है कि शीघ्र ही ‘घोर रण’ में राजाओं और राजपुत्रों की देहें पृथ्वी ढँकेंगी—अगला चरण युद्ध के वास्तविक उद्घाटन की ओर बढ़ता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्मा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूण्डविनिर्माणपर्वमें सैन्यशिक्षणविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले—त्यानंतर सत्यवतीनंदन, सर्व वेदवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असे भगवान् ऋषी व्यास यांनी पूर्व व पश्चिम दिशेला समोरासमोर उभ्या असलेल्या दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण केले. येऊ घातलेल्या घोर संग्रामाचे परिणाम ते जणू प्रत्यक्ष पाहत होते; म्हणून ते विचित्रवीर्यनंदन राजा धृतराष्ट्राकडे जाण्यास उद्युक्त झाले.
Verse 2
भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामह: । प्रत्यक्षदर्शी भगवान् भूतभव्यभविष्यवित्
वैशंपायन म्हणाले—येऊ घातलेल्या घोर रणात भरतवंशाचे पितामह, भूत-भव्य-भविष्य जाणणारे आणि भविष्य प्रत्यक्ष पाहणारे भगवान् व्यास विचित्रवीर्यनंदन धृतराष्ट्राकडे आले. धृतराष्ट्र पुत्रांच्या अन्यायाचा विचार करीत शोक व आर्ततेत बुडाले होते; तेव्हा व्यासांनी त्यांना एकांतात गुप्तपणे सांगितले. (भीष्मपर्वातील ‘श्रीवेदव्यासदर्शन’ हा दुसरा अध्याय.)
Verse 3
वैचित्रवीर्य राजानं स रहस्यब्रवीदिदम् । शोचन्तमार्त ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा
तेव्हा (व्यासांनी) विचित्रवीर्यनंदन राजा धृतराष्ट्राला एकांतात हे सांगितले—तो त्या वेळी शोकाकुल होता आणि पुत्रांच्या अन्यायाचा विचार करीत आर्त झाला होता.
Verse 4
व्यास उवाच राजन् परीतकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवा: । ते हिंसन्तीव संग्रामे समासाद्येतरेतरम्
व्यास म्हणाले—राजन्! तुझ्या पुत्रांचा आणि इतर राजांचाही मृत्युकाळ येऊन ठेपला आहे. ते रणांगणात परस्परांसमोर येऊन एकमेकांवर घाव घालण्यास व घाव सोसण्यास उद्यत उभे आहेत.
Verse 5
तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत । कालपर्यायमाज्ञाय मा सम शोके मन: कृथा:,भारत! वे कालके अधीन होकर जब नष्ट होने लगें, तब इसे कालका चक्कर समझकर मनमें शोक न करना
हे भारत! जेव्हा ते काळाच्या अधीन होऊन आपोआप नष्ट होऊ लागतील, तेव्हा हे काळचक्राचे फिरणे आहे असे जाणून मनात शोक करू नकोस.
Verse 6
यदि चेच्छसि संग्रामे द्रष्टमेतान् विशाम्पते । चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्ध तत्र निशामय
राजन्! जर तुला रणांगणात यांची अवस्था पाहायची असेल, तर मी तुला दिव्य नेत्र देतो. वत्सा! मग तू इथे बसूनच तिथे होणाऱ्या युद्धाचे सर्व दृश्य पाहा.
Verse 7
धृतराष्ट्र रवाच न रोचये ज्ञातिवध॑ द्रष्टूं ब्रह्मर्षिसत्तम । युद्धमेतत् त्वशेषेण शृणुयां तव तेजसा
धृतराष्ट्र म्हणाला—हे ब्रह्मर्षिश्रेष्ठ! मला आपल्या नातलगांचा वध पाहणे रुचत नाही; पण तुमच्या तेजाच्या प्रभावाने या युद्धाचा संपूर्ण वृत्तांत मला ऐकता येईल, अशी कृपा करा.
Verse 8
वैशम्पायन उवाच एतस्मिन् नेच्छति द्रष्टूं संग्रामं श्रोतुमिच्छति । वराणामीश्वरो व्यास: संजयाय वरं ददौ
वैशंपायन म्हणाला—हे जनमेजया! व्यासांनी पाहिले की धृतराष्ट्राला युद्धाचे दृश्य पाहायचे नाही; पण त्याचा संपूर्ण समाचार ऐकायचा आहे. तेव्हा वर देण्यात समर्थ त्या महर्षी व्यासांनी संजयाला वर देत म्हटले.
Verse 9
एष ते संजयो राजन् युद्धमेतद् वदिष्यति । एतस्य सर्वसंग्रामे न परोक्षं भविष्यति
राजन्! हा संजय तुला या युद्धाचा सर्व वृत्तान्त सांगत राहील; या संपूर्ण संग्रामात त्याच्या प्रत्यक्ष जाणिवेबाहेर काहीही राहणार नाही.
Verse 10
चक्षुषा संजयो राजन् दिव्येनैव समन्वित: । कथयिष्यति ते युद्ध सर्वज्ञश्न भविष्यति,“राजन! संजय दिव्य दृष्टिसे सम्पन्न होकर सर्वज्ञ हो जायगा और तुम्हें युद्धकी बात बतायेगा
राजन्! संजय दिव्य दृष्टिने युक्त होऊन तुला युद्धाचा वृत्तान्त सांगेल आणि तो जणू सर्वज्ञ होईल.
Verse 11
प्रकाशं वाप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि | मनसा चिन्तितमपि सर्व वेत्स्यति संजय:,“कोई भी बात प्रकट हो या अप्रकट, दिनमें हो या रातमें अथवा वह मनमें ही क्यों न सोची गयी हो, संजय सब कुछ जान लेगा
गोष्ट उघड असो वा गुप्त, दिवस असो वा रात्र—अगदी मनात विचारलेलीसुद्धा—संजय सर्व काही जाणेल.
Verse 12
नैनं शस्त्राणि छेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रम: । गावल्गणिरयं जीवन युद्धादस्माद् विमोक्ष्यते
याला शस्त्रे छेदू शकणार नाहीत, आणि श्रमही याला बाधू शकणार नाही. गावल्गणाचा पुत्र हा संजय या युद्धातून जिवंत सुटेल.
Verse 13
अहं तु कीर्तिमितेषां कुरूणां भरतर्षभ । पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुच:,“भरतश्रेष्ठ! मैं इन समस्त कौरवों और पाण्डवोंकी कीर्तिका तीनों लोकोंमें विस्तार करूँगा। तुम शोक न करो
भरतश्रेष्ठा! मी या सर्व कौरवांची आणि सर्व पांडवांची कीर्ती सर्वत्र पसरवीन; शोक करू नकोस.
Verse 14
दिष्टमेतन्नरव्याप्र नाभिशोचितुमहसि । न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जय:
नरश्रेष्ठा! हे दैवविधान आहे; यासाठी तुला शोक करणे योग्य नाही. हे रोखणे वा टाळणे शक्य नाही—जिथे धर्म, तिथेच जय.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा स भगवान् कुरूणां प्रपितामह: । पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर कुरुकुलके पितामह महाभाग भगवान् व्यास पुनः धृतराष्ट्रसे बोले--
वैशम्पायन म्हणाले—जनमेजया! असे बोलून कुरूंचे प्रपितामह, महाभाग भगवान व्यास पुन्हा धृतराष्ट्रास म्हणाले.
Verse 16
इह युद्धे महाराज भविष्यति महान् क्षय: । तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये,“महाराज! इस युद्धमें महान् नर-संहार होगा; क्योंकि मुझे इस समय ऐसे ही भयदायक अपशकुन दिखायी देते हैं
महाराज! या युद्धात मोठा क्षय व नरसंहार होईल; कारण येथे मला आत्ताच भयदायक अपशकुन दिसत आहेत.
Verse 17
श्येना गृथ्राश्न काकाश्न कड़काश्न सहिता बकै: । सम्पतन्ति नगाग्रेषु समवायां श्व॒ कुर्वते,“बाज, गीध, कौवे, कंक और बबगुले वृक्षोंके अग्रभागपर आकर बैठते तथा अपना समूह एकत्र करते हैं
बाज, गिधाडे, कावळे, कंक आणि बगळे एकत्र येऊन वृक्षांच्या शेंड्यांवर येऊन बसतात व झुंड करून जमू लागतात.
Verse 18
अभ्यग्र॑ च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजा: । क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनाम्
युद्धाच्या आनंदाने उन्मत्त झालेले हे पक्षी अगदी जवळ येऊन रणभूमी पाहतात. यावरून सूचित होते की मांसाहारी प्राणी हत्ती व घोड्यांचे मांस भक्षतील.
Verse 19
निर्दयं चाभिवाशन्तो भैरवा भयवेदिन: । कड्का: प्रयान्ति मध्येन दक्षिणामभितो दिशम्
वैशंपायन म्हणाले—भयाची सूचना देणारे भयंकर कंक पक्षी कठोर, निर्दय आरोळ्या देत सैन्याच्या मधून जाऊन दक्षिण दिशेकडे निघून जात आहेत.
Verse 20
उभे पूर्वापरे संध्ये नित्यं पश्यामि भारत । उदयास्तमने सूर्य कबन्धै: परिवारितम्,'भारत! मैं प्रातः और सायं दोनों संध्याओंके समय उदय और अस्तकी वेलामें सूर्यदेवको प्रतिदिन कबन्धोंसे घिरा हुआ देखता हूँ
वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! प्रातः व सायं—दोन्ही संध्याकाळी—उदय व अस्ताच्या वेळी मी दररोज सूर्याला कबंधांनी वेढलेला पाहतो.
Verse 21
श्वेतलोहितपर्यन्ता: कृष्णग्रीवा: सविद्युत: । विवर्णा: परिघा: संधौ भानुमन्तमवारयन्
वैशंपायन म्हणाले—संध्याकाळी पांढऱ्या व लाल कडांनी युक्त, मधोमध कृष्ण-ग्रीवेसारखा काळा पट्टा असलेले, विजांसह ते विवर्ण परिघ तेजस्वी सूर्याला सर्व बाजूंनी वेढून जणू अडवितात.
Verse 22
ज्वलितार्केन्दुनक्षत्र निर्विशेषदिनक्षपम् | अहोरात्र मया दृष्टं तद् भयाय भविष्यति
मला असे अहोरात्र दिसले की ज्यात सूर्य, चंद्र व नक्षत्र जणू जळत आहेत; दिवस-रात्र यात काहीच भेद उरलेला नाही—हे लक्षण भयकारक ठरेल.
Verse 23
अलक्ष्य: प्रभयाहीन: पौर्णमासीं च कार्तिकीम् । चन्द्रो5भूदग्निवर्णश्र॒ पद्मवर्णनभस्तले
कार्तिकी पौर्णिमेला चंद्रमा प्रभाहीन होऊन जणू अदृश्यच झाला; पद्मवर्ण आकाशात त्याची कांती अग्निवर्णासारखी भासली.
Verse 24
स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवा: । राजानो राजतपूुत्रा श्च शूरा: परिघबाहव:
परिघासारख्या जाड व बलवान भुजा असलेले अनेक शूर राजे व राजपुत्र मारले जाऊन पृथ्वी झाकतील; रणभूमीवर ते जणू झोपल्याप्रमाणे पडून राहतील.
Verse 25
अन्तरिक्षे वराहस्य वृषदंशस्य चो भयो: । प्रणादं युद्धयतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये,“सूअर और बिलाव दोनों आकाशमें उछल-उछलकर रातमें लड़ते और भयानक गर्जना करते हैं। यह बात मुझे प्रतिदिन दिखायी देती है
मी नित्य पाहतो—रात्री आकाशात वराह आणि वृषदंश परस्पर युद्ध करत भयंकर गर्जना करीत असतात.
Verse 26
देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च । वमन्ति रुधिरं चास्यै: खिद्यन्ति प्रपतन्ति च,“देवताओंकी मूर्तियाँ काँपती, हँसती, मुँहसे खून उगलती, खिन्न होती और गिर पड़ती हैं
देवतांच्या प्रतिमाही थरथरतात आणि जणू हसतात; त्या तोंडातून रक्त ओकतात, खिन्न होतात आणि कोसळून पडतात.
Verse 27
अनाहता दुन्दुभय: प्रणदन्ति विशाम्पते । असुक्ताश्ष प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथा:,“राजन! दुन्दुभियाँ बिना बजाये बज उठती हैं और क्षत्रियोंके बड़े-बड़े रथ बिना जोते ही चल पड़ते हैं
हे प्रजापते! दुंदुभी न वाजवता आपोआप गाजू लागतात आणि क्षत्रियांचे महान रथ न जोतताच चालू पडतात.
Verse 28
कोकिला: शतपत्राश्न चाषा भासा: शुकास्तथा । सारसाश्ष मयूराश्न वाचो मुज्चन्ति दारुणा:,“कोयल, शतपत्र, नीलकण्ठ, भास (चील्ह), शुक, सारस तथा मयूर भयंकर बोली बोलते हैं
कोकिळ, शतपत्र, चाष, भास, शुक, सारस आणि मयूर—हे सर्व भयाण व कठोर आवाज काढतात.
Verse 29
गृहीतशस्त्रा: क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगा: । अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतश: शलभव्रजा:
हातात शस्त्रे घेऊन, ढालधारी घोडेस्वार घोड्यांच्या पाठीवर बसून मोठ्याने गर्जना करीत आहेत. अरुणोदयाच्या वेळी ते शेकडोच्या संख्येने सर्वत्र असे पसरलेले दिसतात, जणू टोळधाडीचे थवे।
Verse 30
उभे संध्ये प्रकाशेते दिशां दाहसमन्विते । पर्जन्य: पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत,"दोनों संध्याएँ दिग्दाहसे युक्त दिखायी देती हैं। भारत! बादल धूल और मांसकी वर्षा करता है
दोन्ही संध्याकाळी अशा भासतात की जणू दिशाच दाहाने जळत आहेत. हे भारत! मेघ धुळीचा—आणि मांसाचाही—वर्षाव करीत आहे।
Verse 31
या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसम्मता । अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठ: पृष्ठत: कृत:
राजन्! त्रैलोक्यात विख्यात व साधुजनांनी मान्य अशी अरुंधतीही आपल्या तेजाने वसिष्ठांना मागे टाकून पुढे दिसत आहे।
Verse 32
रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजज्शनैश्षर: । व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद् भयम्
महाराज! शनैश्वर हा ग्रह रोहिणीला पीडा देत उभा आहे. सोम (चंद्र) याचे लक्षणही व्याकुळ व धूसर झाले आहे. यावरून पुढे महान भय येणार आहे।
Verse 33
अनभ्रे च महाघोर: स्तनित: श्रूयते स्वनः । वाहनानां च रुदतां निपतन्त्यश्रुबिन्दव:,“बिना बादलके ही आकाशमें अत्यन्त भयंकर गर्जना सुनायी देती है। रोते हुए वाहनोंकी आँखोंसे आँसुओंकी बूँदें गिर रही हैं"
आकाश निरभ्र असतानाही अत्यंत भयंकर गडगडाटासारखा शब्द ऐकू येतो. आणि रडणाऱ्या वाहने (पशू) यांच्या डोळ्यांतून अश्रूंचे थेंब गळतात।
Frequently Asked Questions
He rejects direct witnessing of kin-destruction while still seeking exhaustive knowledge of the war, revealing a conflict between familial attachment, moral discomfort, and the ruler’s need for situational awareness.
Vyāsa emphasizes kāla-paryāya (the turning of time) and the limits of control over unfolding events, advising composure and interpretive clarity rather than paralytic grief.
Yes: the boon specifies comprehensive, uninterrupted perception (including secret and mental matters) and physical immunity, establishing Sañjaya as a reliable witnessing instrument within the epic’s narrative transmission system.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.