Shloka 19
भीष्मपतनविषये धृतराष्ट्रस्य प्रश्नाः | Dhṛtarāṣṭra’s Questions on Bhīṣma’s Fall
वाम॑ चक्र युधामन्युरुत्तमौजाश्न दक्षिणम् | गोप्तारौ फाल्गुन॑ प्राप्तो फाल्गुनोडपि शिखण्डिन:,“अर्जुनके बायें पहियेकी रक्षा युधामन्यु और दाहिनेकी रक्षा उत्तमौजा कर रहे हैं। अर्जुनको ये दो रक्षक प्राप्त हैं और अर्जुन शिखण्डीकी रक्षा कर रहे हैं
vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam | goptārau phālgunaṃ prāpto phālguno 'pi śikhaṇḍinaḥ ||
संजय म्हणाला—अर्जुनाच्या डाव्या चाकाचे रक्षण युधामन्यु करीत आहे आणि उजव्या चाकाचे रक्षण उत्तमौजा करीत आहे. अशा रीतीने फाल्गुन (अर्जुन) यांना हे दोन रक्षक लाभले आहेत; आणि फाल्गुन स्वतः शिखंडीचे रक्षण करीत आहे.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even the greatest warrior functions within a network of reciprocal duty: accepting protection without pride and giving protection without hesitation. The verse underscores battlefield dharma—coordinated responsibility, loyalty to allies, and strategic cooperation in pursuit of a larger righteous objective.
Sañjaya reports the protective arrangement around Arjuna’s chariot: Yudhāmanyu defends the left side and Uttamaujā the right, while Arjuna himself safeguards Śikhaṇḍin. This describes tactical positioning and mutual guarding amid the Kurukṣetra battle.