Shloka 45
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
पहलेकी बात है, दानवोंका संहार करनेवाले सम्पूर्ण देवताओंने जिन मेरे महान् व्रतधारी पिता रणदुर्मद भीष्मजीको अपना सहायक बनानेकी अभिलाषा की थी, जिन महापराक्रमी पुत्र॒रत्नके जन्म लेनेपर लोकविख्यात महाराज शान्तनुने शोक, दीनता और दुःखका सदाके लिये त्याग कर दिया था, जो सबके आश्रयदाता, बुद्धिमान्, स्वधर्मपरायण, पवित्र और वेदवेदांगोंके तत्त्वज्ञ बताये गये हैं, उन्हीं भीष्मको तुम मारा गया कैसे बता रहे हो? ।। सर्वस्त्रिविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम् । हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम्,जो सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षासे सम्पन्न, शान्त, जितेन्द्रिय और मनस्वी थे, उन शान्तनुनन्दन भीष्मको मारा गया सुनकर मुझे यह विश्वास हो गया कि अब हमारी सारी सेना मार दी गयी
dhṛtarāṣṭra uvāca | sarvāstravinayopetaṃ śāntaṃ dāntaṃ manasvinam | hataṃ śāntanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ hataṃ balam ||
पूर्वी दानवसंहारासाठी सर्व देव ज्यांना सहायक करू इच्छित, ते महाव्रतधारी रणदुर्मद भीष्म माझे पिता. ज्यांच्या महापराक्रमी पुत्ररत्नाच्या जन्माने लोकविख्यात महाराज शान्तनूंनी शोक, दैन्य व दुःख कायमचे त्यागले. जे सर्वांचे आश्रयदाता, प्राज्ञ, स्वधर्मपरायण, पवित्र आणि वेद-वेदांगांचे तत्त्वज्ञ म्हणून वर्णिले जातात—त्या भीष्मांना तू हत झाल्याचे कसे सांगतोस? जे सर्व अस्त्र-शस्त्रविद्येच्या विनयाने युक्त, शांत, जितेन्द्रिय व मनस्वी होते—त्या शान्तनुनंदन भीष्मांच्या निधनाची वार्ता ऐकून मला वाटते की आता आमची उरलेली सारी शक्तीही नष्टप्राय झाली आहे.
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the fall of a single exemplary figure—disciplined, self-controlled, and morally authoritative—can signify the collapse of an entire cause. It implies that true strength in war is not only numbers and weapons but also the presence of dharma-grounded leadership.
Dhṛtarāṣṭra receives news that Bhīṣma has been brought down. Shocked, he concludes that if such an invincible pillar has fallen, the remaining Kaurava forces are effectively doomed, anticipating a broader defeat.