Shloka 246
भीष्मवधोपाय-प्रश्नः (Inquiry into the means to overcome Bhīṣma) | Chapter 103
ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् । जैसे वृत्रासुर देवताओंकी सेनाको मार भगाता था, उसी प्रकार वह भी क्रोधपूर्वक मेरी सेनाको खदेड़ रहा है। मैं युद्धस्थलमें सम्पूर्ण विद्याओंके पारंगत तथा राक्षसोंमें सर्वश्रेष्ठ तुम-जैसे वीरको छोड़कर दूसरे किसीको ऐसा नहीं देखता, जो उस रोगकी सबसे उत्तम दवा हो सके
ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam | yathā vṛtrāsuro devatānāṃ senāṃ mārabhāgāyata, tathā sa api krodhapūrvakaṃ mama senāṃ khadedayati | ahaṃ yuddhasthale samastavidyāpāraṅgataṃ rākṣaseṣu ca sarvaśreṣṭhaṃ tvādṛśaṃ vīraṃ vihāya anyaṃ kaṃcid na paśyāmi, yo ’sya rogasyottamāṃ bhiṣajam bhavet ||
तुझ्यावाचून—हे राक्षसश्रेष्ठ, सर्व विद्यांत पारंगत—मला दुसरा कोणी दिसत नाही. जसा वृत्रासुर देवतांच्या सेनेला मारून पळवून लावत असे, तसाच हा योद्धा क्रोधाने माझी सेना हुसकावत आहे. रणभूमीवर, सर्व विद्यांत निपुण आणि राक्षसांत श्रेष्ठ तुझ्यासारख्या वीराला सोडून, या ‘रोगा’वरची सर्वोत्तम औषधी ठरेल असा दुसरा कोणी मला दिसत नाही.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames military collapse as a ‘disease’ and highlights the ethical-political duty of seeking the most competent remedy—i.e., relying on the truly capable leader/warrior rather than on numbers or panic. It also shows how epic memory (Vṛtrāsura’s rout of the gods) is used to interpret present events and intensify urgency.
Sanjaya describes a fierce warrior driving back the army in anger and tells the addressed Rākṣasa-hero that, apart from him—renowned and skilled in all arts—no one seems capable of checking the disaster on the battlefield.