Adhyaya 10
Bhārata-varṣa-varṇana (Description of Bhārata: Mountains, Rivers, and Janapadas)
Upa-parva: Bhārata-varṣa–parvata-nadī–janapada-varṇana (Cosmographic Catalogue within Bhīṣma Parva)
Dhṛtarāṣṭra asks where the armies have assembled in Bhārata-varṣa and implies that his son Duryodhana’s excessive ambition is entangled with that place. He also voices attachment toward the Pāṇḍavas and requests Sanjaya’s factual clarification. Sanjaya denies that the Pāṇḍavas are uniquely “greedy,” identifying Duryodhana and Śakuni as principal agents of acquisitive intent while noting that many rulers seek advantage and do not tolerate rivals. He then transitions into a formal geographic-cosmographic account: Bhārata-varṣa is praised as dear to gods and renowned kings; major mountain systems (the kulaparvatas) are named, followed by extensive enumerations of rivers and then janapadas across multiple directions. The chapter closes with a general political-ethical reflection: land functions as a foundational support for human aims (trivarga), attracts rulers skilled in dharma and artha, and becomes an object of competition through conciliation, gifting, division, and coercive policy; desire remains unsatiated, making territorial acquisition a persistent driver of conflict.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध-समाचार के बीच, संजय से एक असामान्य प्रश्न करते हैं—भारतवर्ष, हैमवतवर्ष और हरिवर्ष में युगानुसार मनुष्यों की आयु, बल और गुणों का प्रमाण क्या है? → संजय युग-चक्र का क्रम खोलते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और तिष्य (कलि)—और बताते हैं कि समय के साथ आयु और सद्गुण घटते जाते हैं; कलियुग में तो आयु की कोई निश्चित मर्यादा नहीं, गर्भस्थ और जन्मे हुए भी अकाल नष्ट होते हैं। → कलियुग का तीखा चित्रण चरम पर पहुँचता है—लोग अल्प-तेजस्वी, क्रोधी, लोभी, असत्यवादी; ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टि, राग-लोभ जैसे विकार प्राणियों के स्वभाव में प्रधान हो जाते हैं। → संजय निष्कर्ष देते हैं कि द्वापर में भी गुणों का संक्षेप (ह्रास) होता है; साथ ही भौगोलिक-नैतिक तुलना रखते हैं—भारतवर्ष की अपेक्षा हैमवतवर्ष अधिक गुणवान, और उससे परे हरिवर्ष श्रेष्ठतर। → युग-धर्म के इस विवेचन के बाद प्रश्न खुला रह जाता है—ऐसे गुण-ह्रास के युग में युद्ध का निर्णय और आचरण किस कसौटी पर धर्मसंगत ठहरेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। ] अतडडऑफ<ज दशमो< ध्याय: भारतवर्षमें युगोंके अनुसार मनुष्योंकी आयु तथा गुणोंका निरूपण धृतराष्ट्र रवाच भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च । प्रमाणमायुष: सूत बल॑ चापि शुभाशुभम्
धृतराष्ट्र म्हणाला—हे सूत (संजय)! या भारतवर्षाचे तसेच हैमवत प्रदेशाचे लोक यांची आयुष्याची मर्यादा, त्यांचे बल आणि शुभ-अशुभ फल मला सांग।
Verse 2
अनागतमत्तिक्रान्तं वर्तमानं च संजय । आचक्ष्व मे विस्तरेण हरिवर्ष तथैव च
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! जे येणार आहे, जे गेले आहे आणि जे वर्तमान आहे—हे सर्व मला विस्ताराने सांग; तसेच हरिवर्षाचेही सविस्तर वर्णन कर।
Verse 3
संजय उवाच चत्वारि भारते वर्षे युगानि भरतर्षभ । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च कुरुवर्धन
संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ, कुरुवर्धन! भारतवर्षात चार युगे आहेत—कृत (सत्य), त्रेता, द्वापर आणि तिष्य (कली)।
Verse 4
पूर्व कृतयुगं नाम ततत्त्रेतायुगं प्रभो । संक्षेपाद् द्वापरस्याथ ततस्तिष्य॑ प्रवर्तते,प्रभो! पहले सत्ययुग होता है, फिर त्रेतायुग आता है, उसके बाद द्वापरयुग बीतनेपर कलियुगकी प्रवृत्ति होती है
संजय म्हणाला—हे प्रभो! प्रथम कृत (सत्य) युग येते, त्यानंतर त्रेता युग येते. द्वापर युग संपल्यावर, हे प्रभो, मग कलि (तिष्य) युग प्रवर्तते.
Verse 5
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कुरुसत्तम | आयु:संख्या कृतयुगे संख्याता राजसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! नृपप्रवर! सत्ययुगके लोगोंकी आयुका मान चार हजार वर्ष है
संजय म्हणाला—हे कुरुश्रेष्ठ, हे राजश्रेष्ठ! कृत (सत्य) युगात मनुष्यांची आयुष्य-सीमा चार हजार वर्षे मानली जाते.
Verse 6
तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायां मनुजाधिप । दे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठति साम्प्रतम्
संजय म्हणाला—हे मनुजाधिप! त्रेता युगात मनुष्यांची आयु तीन हजार वर्षे सांगितली आहे; आणि द्वापर युगात दोन हजार वर्षे—जो युग सध्या पृथ्वीवर आहे.
Verse 7
न प्रमाणस्थितिह॑स्ति तिष्येडस्मिन् भरतर्षभ । गर्भस्थाक्ष प्रियन्ते5त्र तथा जाता प्रियन्ति च
संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! या तिष्य (कली) युगात आयुष्याचे कोणतेही निश्चित प्रमाण वा स्थैर्य नाही. येथे गर्भस्थ बालकही मरतात आणि नवजातही मृत्युमुखी पडतात.
Verse 8
महाबला महासत्त्वा: प्रज्ञागुणसमन्विता: । प्रजायन्ते च जाताश्न शतशोडथ सहस्रश:
संजय म्हणाला—त्या युगात महाबलवान, महान् सत्त्वगुणसंपन्न, प्रज्ञा व सद्गुणांनी युक्त मनुष्य जन्माला येतात; आणि जन्म घेऊन ते शेकडो, अगदी हजारो संतती उत्पन्न करतात. तो काळ पुण्यसमृद्ध असतो—तपश्चर्येचे वैभव व आध्यात्मिक तेज विपुल असते आणि महर्षी वारंवार जन्म घेतात.
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें भारतकी नदियों और देश आदिके नामका वर्णनविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
संजय म्हणाला—राजन्, कृत (सत्य) युगात धनवान व प्रियदर्शन मनुष्य जन्माला येतात; ते विपुल संतती उत्पन्न करतात. त्या युगात तपोधनी महर्षीही बहुधा जन्म घेतात.
Verse 10
महोत्साहा महात्मानो धार्मिका: सत्यवादिन: । प्रियदर्शना वपुष्मन्तो महावीर्या धनुर्धरा:
संजय म्हणाला—राजन्, त्रेतायुगात सर्व भूमंडलातील क्षत्रिय अत्यंत उत्साही, महात्मे, धर्मनिष्ठ, सत्यवादी; प्रियदर्शन, सुगठित देहाचे, महापराक्रमी आणि धनुर्धर होते.
Verse 11
वरार्हा युधि जायन्ते क्षत्रिया: शूरसत्तमा: । त्रेतायां क्षत्रिया राजन् सर्वे वै चक्रवर्तिन:
संजय म्हणाला—राजन्, त्रेतायुगात युद्धासाठीच जन्मलेले, वरास पात्र, शूरांतील श्रेष्ठ क्षत्रिय उत्पन्न होत. आणि राजन्, त्या त्रेतायुगात सर्व क्षत्रिय खरेच चक्रवर्ती (सार्वभौम) होते.
Verse 12
सर्ववर्णाक्ष जायन्ते सदा चैव च द्वापरे | महोत्साहा वीर्यवन्त: परस्परजयैषिण:,द्वापरमें सभी वर्णोके लोग उत्पन्न होते हैं एवं वे सदा परम उत्साही, पराक्रमी तथा एक-दूसरेको जीतनेके इच्छुक होते हैं
संजय म्हणाला—द्वापरयुगात सर्व वर्णांचे लोक जन्माला येतात; ते नेहमीच अत्यंत उत्साही, पराक्रमी आणि परस्परांना जिंकण्याची इच्छा बाळगणारे असतात.
Verse 13
तेजसाल्पेन संयुक्ता: क्रोधना: पुरुषा नूप । लुब्धा अनृतकाश्वैव तिष्ये जायन्ति भारत,भरतनन्दन! कलियुगमें जन्म लेनेवाले लोग प्रायः: अल्प-तेजस्वी, क्रोधी, लोभी तथा असत्यवादी होते हैं
संजय म्हणाला—राजन्, तिष्य (कलि) युगात मनुष्य बहुधा अल्पतेजस्वी, क्रोधी, लोभी आणि असत्यवादी जन्माला येतात.
Verse 14
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवति भूतानां रागो लोभश्व भारत,भारत! कलियुगके प्राणियोंमें ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टि, राग तथा लोभ आदि दोष रहते हैं
हे भारत! कलियुगात प्राण्यांमध्ये ईर्ष्या, मान, क्रोध, माया, दोषदृष्टी, राग आणि लोभ असे दोष प्रबळ होतात.
Verse 15
संक्षेपो वर्तते राजन् द्वापरेडस्मिन् नराधिप । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्ष तत: परम्,नरेश्वर! इस द्वापरमें भी गुणोंकी न्यूनता होती है। भारतवर्षकी अपेक्षा हैमवत तथा हरिवर्षमें उत्तरोत्तर अधिक गुण हैं
हे राजन्, हे नराधिप! या द्वापरयुगात गुणांचा संक्षय होतो; आणि भारतवर्षाच्या अपेक्षेने हैमवत प्रदेशात, तसेच त्यापलीकडील हरिवर्षात, उत्तरोत्तर अधिक गुणसमृद्धी आढळते.
Frequently Asked Questions
The tension is between attributing blame to a single party versus recognizing a systemic pattern of acquisitive politics: Dhṛtarāṣṭra suspects the Pāṇḍavas’ intent, while Sanjaya reframes the issue as broader competitive desire, with Duryodhana and Śakuni explicitly characterized as strongly acquisitive.
The chapter teaches that territory, while enabling dharma, artha, and kāma, also intensifies rivalry because desire is structurally insatiable; therefore, governance and policy require disciplined restraint and clear ethical orientation to prevent escalation.
There is no explicit phalaśruti formula; the meta-commentary appears as a generalized political-ethical summation that frames the geographic catalogue as more than description—an explanation of why rulers compete for land and how that competition shapes collective outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.