Shloka 54
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
evaṁ daśavidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ṣaḍja ṛṣabha gāndhāra madhyama pañcama niṣāda dhaivata iṣṭa (priya) aniṣṭa (apriya) ca saṁhata (śliṣṭa) iti—evaṁ vibhāgavān ākāśajanitaḥ śabdo daśadhā | ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṅkāras tataḥ paraḥ; ahaṅkārāt paraṁ buddhiḥ, buddher ātmā paraḥ; ātmanaḥ param avyaktā prakṛtiḥ, prakṛter api paraḥ puruṣaḥ |
अशा रीतीने आकाशसम्भव शब्द दहा प्रकारचा जाणावा—षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) आणि संहत. अशा प्रकारे आकाशजन्य शब्दाचे दहा भेद आहेत. आकाश भूतांमध्ये श्रेष्ठ; आकाशापेक्षा श्रेष्ठ अहंकार, अहंकारापेक्षा श्रेष्ठ बुद्धी, बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ आत्मा, आत्म्यापेक्षा श्रेष्ठ परम अव्यक्त प्रकृती आणि प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ पुरुष आहे.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage links sensory experience to metaphysics: sound is rooted in ākāśa and can be classified (musical notes plus affective qualities), and it then presents a hierarchy of principles—ākāśa < ahaṅkāra < buddhi < ātman < unmanifest prakṛti < puruṣa—guiding the listener from the gross element toward the highest conscious reality.
Vāyudeva is instructing the audience in a doctrinal exposition: first defining and classifying ‘sound’ as an attribute arising from space, then expanding into a Sāṅkhya-like ordering of cosmic and psychological principles culminating in puruṣa.