Shloka 16
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल (जड़) है, बुद्धि स्कन्ध (तना) है, अहंकार शाखा है, इन्द्रियाँ अंकुर और खोखले हैं तथा पञचमहाभूत इसको विशाल बनानेवाले हैं और इस वृक्षकी शोभा बढ़ाते हैं। इसमें सदा ही संकल्परूपी पत्ते उगते और कर्मरूपी फूल खिलते रहते हैं। शुभाशुभ कर्मोसे प्राप्त होनेवाले सुख-दुःखादि ही इसमें सदा लगे रहनेवाले फल हैं। इस प्रकार ब्रह्म॒रूपी बीजसे प्रकट होकर प्रवाहरूपसे सदा मौजूद रहनेवाला यह देहरूपी वृक्ष समस्त प्राणियोंके जीवनका आधार है। बुद्धिमान् पुरुष तत्त्वज्ञानरूपी खड़गसे इस वृक्षको छिन्न-भिन्न कर जब जन्म-मृत्यु और जरावस्थाके चक्करमें डालनेवाले आसक्तिरूप बन्धनोंको तोड़ डालता है तथा ममता और अहंकारसे रहित हो जाता है, उस समय उसे अवश्य मुक्ति प्राप्त होती है, इसमें संशय नहीं है ।। द्वाविमौ पक्षिणौ नित्यौ संक्षेपौ चाप्पयचेतनौ । एताभ्यां तु परो योअन्यश्लेतनावान् स उच्यते
dvāv imau pakṣiṇau nityau saṅkṣepau cāpy acetānau | etābhyāṁ tu paro yo 'nyaś cetanāvān sa ucyate ||
वायु म्हणाले—हा देह वृक्षासारखा आहे. अज्ञान हे त्याचे मूळ, बुद्धी हा त्याचा स्कंध (खोड), अहंकार ही त्याची शाखा, इंद्रिये हे त्याचे अंकुर व कोटर; आणि पंचमहाभूत त्याला विशाल करून त्याची शोभा वाढवितात. यात सदा संकल्परूपी पाने उगवतात व कर्मरूपी फुले फुलत राहतात; शुभ-अशुभ कर्मांपासून मिळणारे सुख-दुःख इत्यादी हेच याचे नित्य फळ. ब्रह्मरूपी बीजापासून प्रकट होऊन प्रवाहरूपाने सदा स्थित असलेला हा देहवृक्ष सर्व प्राण्यांच्या जीवनाचा आधार आहे. बुद्धिमान पुरुष तत्त्वज्ञानरूपी खड्गाने याला छिन्न-भिन्न करून, जन्म-मृत्यू व जरा यांच्या चक्रात टाकणारे आसक्तिरूपी बंध तोडतो; आणि ममता व अहंकाररहित होऊन निश्चितच मोक्ष प्राप्त करतो—यात संशय नाही. पुढे वायु म्हणाले—दोन पक्षी नित्य आहेत—सूक्ष्म आणि स्वतःमध्ये अचेतन; परंतु त्या दोघांपलीकडे एक अन्य, श्रेष्ठ तत्त्व आहे—जे चेतन आहे; त्यालाच चेतन-सत्य म्हणतात.
वायुदेव उवाच