Shloka 13
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्नवा नासिका चैव पठचमी । पादौ पायुरुपस्थश्व हस्तौ वागू दशमी भवेत्
śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī | pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk ca daśamī bhavet | manas tv ekādaśaṁ proktaṁ pūrvaṁ jayet tu tat-samūham | tataḥ sa brahmaṇaḥ sākṣātkāraṁ labhate naraḥ ||
वायुदेव म्हणाला—श्रोत्र, त्वचा, डोळे, जीभ आणि पाचवी नासिका—ही पाच ज्ञानेन्द्रिये. हात, पाय, गुदा, उपस्थ आणि वाणी—ही पाच कर्मेन्द्रिये; अशा रीतीने दहांचा समूह होतो. मन अकरावे सांगितले आहे. मनुष्याने प्रथम या सर्व समुदायावर विजय मिळवावा; मगच त्याला ब्रह्माचे साक्षात्कार होतो.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Mastery over the senses and organs of action—together with the mind that coordinates them—is presented as the necessary preliminary discipline; when this inner group is conquered, one becomes fit for direct realization of Brahman.
Vāyudeva instructs the listener by enumerating the faculties that bind a person to outward experience (five senses, five action-organs, and the mind) and states a spiritual sequence: first self-conquest, then Brahman-realization.