Shloka 11
Rajo-guṇa-nirdeśa — Brahmā’s Enumeration of Rajasic Dispositions
दानं प्रतिग्रहश्वैव प्रायश्षित्तानि मड्जलम् | संताप, अविश्वास, सकाम भावसे व्रत-नियमोंका पालन, काम्य कर्म, नाना प्रकारके पूर्त (वापी, कूप-तडाग आदि पुण्य) कर्म, स्वाहाकार, नमस्कार, स्वधाकार, वषट्कार, याजन, अध्यापन, यजन, अध्ययन, दान, प्रतिग्रह, प्रायश्चवित्त और मंगलजनक कर्म भी राजस माने गये हैं ।।
dānaṁ pratigrahaś caiva prāyaścittāni maṅgalam | idaṁ me syād idaṁ me syāt sneho guṇasamudbhavaḥ ||
वायू म्हणाला—दान, प्रतिग्रह, प्रायश्चित्त आणि मंगलकर्मही, जेव्हा स्वार्थासाठी केले जातात, तेव्हा ‘राजस’ मानले जातात. आणि “हे मला मिळो, ते मला मिळो” अशी जी विषयप्राप्तीसाठी आसक्त उत्कंठा उठते, ती रजोगुणातूनच उत्पन्न होते.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Even actions that look virtuous—charity, receiving gifts, expiations, and auspicious rites—become ‘rājasika’ when driven by acquisitive desire. The mark of rajas is the possessive thought, ‘Let this be mine,’ which fuels attachment and restless striving.
Vāyudeva is instructing about the guṇas by classifying human actions and inner motives. He identifies the psychological signature of rajas—craving for outcomes and possessions—and links it to otherwise religious or socially approved practices when they are performed for personal gain.