Shloka 16
नारद-देवमत-संवादः
Nārada–Devamata Dialogue on Prāṇa, Apāna, and Udāna
ऊर्ध्व॑ समानो व्यानश्न व्यस्यते कर्म तेन तत् तृतीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते
ūrdhvaḥ samāno vyānaś ca vyasyate karma tena tat | tṛtīyaṃ tu samānena punar eva vyavasyate ||
नारद म्हणाले—ऊर्ध्वगामी तत्त्व (उदान) समाना व व्यान यांच्यासह कर्माचा विस्तार घडवते; म्हणून त्या बाह्य विस्ताराला चालना देणारा संकल्प आवरला पाहिजे. आणि जागृत व स्वप्न यांच्या पलीकडील ‘तिसरी अवस्था’ ज्यातून ब्रह्म सूचित होते, त्याचा निश्चय पुन्हा समाना द्वारेच होतो.
नारद उवाच
Educational Q&A
Action proliferates when the mind’s saṅkalpa rides on the outward-diffusing vital forces; therefore, restraining saṅkalpa is urged. True ascertainment of Brahman is linked with inner equilibrium (samāna) and the recognition of the ‘third state’ beyond waking and dream, pointing the seeker away from outward activity toward inward steadiness.
Nārada is instructing his listener in a yogic-vedāntic mode: he explains how prāṇic functions relate to the expansion of karma and then redirects the focus to the higher discernment of Brahman, using the framework of states of consciousness (waking, dream, and the third) to guide contemplation.