Shloka 19
धृतराष्ट्र-सत्कारः तथा श्राद्ध-दाने नियमनम् | Honoring Dhṛtarāṣṭra and Regulating Śrāddha-Gifts
गुरु वा लघु वा कार्य गान्धारी च तपस्विनी । तं स राजा महाराज पाण्डवानां धुरंधर:,विपरीतकश्न मे शत्रुर्नियम्यश्न भवेन्नर: । राजा युधिष्ठिर बड़े दयालु थे। वे सदा प्रसन्न रहकर अपने भाइयों और मन्त्रियोंसे कहा करते थे कि “ये राजा धृतराष्ट्र मेरे और आपलोगोंके माननीय हैं। जो इनकी आज्ञाके अधीन रहता है, वही मेरा सुहृद् है। विपरीत आचरण करनेवाला मेरा शत्रु है। वह मेरे दण्डका भागी होगा
vaiśampāyana uvāca |
guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca tapasvinī |
taṃ sa rājā mahārāja pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ |
viparītakṛc chna me śatrur niyamya kṛc chna bhaven naraḥ |
वैशंपायन म्हणाले— तपस्विनी गांधारी असोत वा राजा धृतराष्ट्र, लहान असो वा मोठे— जे काही कार्य सांगतील, ते पांडवांचा भार वाहणारे महाराज युधिष्ठिर ते वचन आदराने शिरोधार्य करून पूर्ण करीत. आणि त्यांनी असा नियम ठरविला— “धृतराष्ट्र माझ्यासाठी आणि तुमच्यासाठीही पूज्य आहेत. जो त्यांच्या आज्ञेच्या अधीन राहतो तो माझा सुहृद; जो विपरीत वागतो तो माझा शत्रू आणि दंडनीय आहे।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira defines ethical governance as disciplined respect toward elders and established authority: honoring Dhṛtarāṣṭra and treating obedience to him as a marker of friendship, while opposition becomes a breach of order warranting royal correction.
In the Āśramavāsika context, after the war, Yudhiṣṭhira instructs his brothers and ministers to treat Dhṛtarāṣṭra (and by association Gāndhārī) with honor; he sets a clear policy that those who follow Dhṛtarāṣṭra’s directives are allies, and those who defy them will be punished.