Shloka 16
धृतराष्ट्र-सत्कारः तथा श्राद्ध-दाने नियमनम् | Honoring Dhṛtarāṣṭra and Regulating Śrāddha-Gifts
सौबलेयी च गान्धारी पुत्रशोकमपास्य तम्,विपरीतकश्न मे शत्रुर्नियम्यश्न भवेन्नर: । राजा युधिष्ठिर बड़े दयालु थे। वे सदा प्रसन्न रहकर अपने भाइयों और मन्त्रियोंसे कहा करते थे कि “ये राजा धृतराष्ट्र मेरे और आपलोगोंके माननीय हैं। जो इनकी आज्ञाके अधीन रहता है, वही मेरा सुहृद् है। विपरीत आचरण करनेवाला मेरा शत्रु है। वह मेरे दण्डका भागी होगा
saubaleyī ca gāndhārī putraśokam apāsya tam | viparītācaraṇaṃ me śatrur niyamyācaraṇaṃ bhaven naraḥ ||
वैशंपायन म्हणाले— सौबलकन्या गांधारीने पुत्रशोक बाजूला ठेवून (युधिष्ठिराची ही नीति ऐकून) ती मान्य केली— “जो मनुष्य संयमात राहून आज्ञेचे पालन करतो तो माझा आपला; आणि जो विपरीत आचरण करतो तो माझा शत्रू.” या प्रसंगी करुणामय राजा युधिष्ठिर भावांना व मंत्र्यांना वारंवार म्हणत असे— “धृतराष्ट्र आपल्यासर्वांस पूज्य आहेत; त्यांच्या आज्ञेचे पालन हेच मैत्री, आणि अवज्ञा दंडनीय.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames ethical governance as loyalty to rightful authority and disciplined conduct: honoring elders (Dhṛtarāṣṭra) is dharma, and social order is maintained by distinguishing obedient allies from those who act contrary and thus merit royal punishment (daṇḍa).
In Āśramavāsika Parva, after the war, Yudhiṣṭhira rules with compassion and repeatedly instructs his brothers and ministers to treat the aged Dhṛtarāṣṭra as venerable; those who follow the old king’s commands are counted as friends, while defiance is treated as enmity.