Shloka 27
Brāhmaṇa-vandana: Criteria for Veneration, Disciplined Speech, and Protective Kingship (अनुशासनपर्व, अध्याय ८)
भूय: स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद् यदकोपनात् । कुर्यादुभयत: शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्
bhūyaḥ syād ubhayaṁ dattaṁ brāhmaṇād yad akopanāt | kuryād ubhayataḥ śeṣaṁ dattaśeṣaṁ na śeṣayet ||
भीष्म म्हणाले—“पुन्हा ऐक: क्रोधरहित ब्राह्मणाकडून जे सामर्थ्य प्रकट होते ते द्विगुण फलदायी ठरते. दोन्ही बाजूंनी तेज आणि तप यांचा प्रयोग झाला तर काही अंश शिल्लक राहू शकतो; पण क्षमाशील ब्राह्मणाने रोखल्यानंतर जे क्षत्रिय-तेज उरते—ते जर खऱ्या तेजस्वी ब्राह्मणावर चालविले, तर ते प्रतिहत होऊन पूर्णपणे नष्ट होते; कणभरही शेष राहत नाही.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Anger-driven power is self-defeating: a Brahmin’s calm forbearance (akrodha, kṣānti) neutralizes hostile tejas/tapas, and any residual aggressive force, when turned against true spiritual brilliance, rebounds and is completely destroyed. The verse elevates self-control over retaliatory fury.
Bhishma is instructing on the dynamics of spiritual and moral power between social orders: the Kshatriya’s aggressive ‘fire’ (tejas/tapas used as force) is checked by a patient Brahmin; if the Kshatriya then tries to use what remains against a truly radiant Brahmin, that force is repelled and extinguished entirely.