Adhyaya 68
Anushasana ParvaAdhyaya 6820 Verses

Adhyaya 68

गोप्रदान-भूमिदान-विधि (Gopradāna–Bhūmidāna Guidelines and Recipient Eligibility)

Upa-parva: Dāna-Dharma (Gopradāna–Bhūmidāna Upadeśa)

Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate the superior method of dāna, with special attention to bhūmidāna (land-gift). Bhīṣma responds by identifying three gifts said to yield equivalent fruit—cows (gāvaḥ), land (pṛthvī), and Sarasvatī (here: sacred knowledge/teaching)—and asserts that instructing a disciple in dharmic Sarasvatī can be equivalent in result to gifting land or cows. He then elevates gāḥ as especially praised, describing them as beneficent and auspicious, recommending circumambulation and constant reverence, and cautioning against disturbing them during pasture or at water. The discourse includes a vrata-like practice of feeding another’s cow over a year, said to generate broad desired outcomes (prosperity, offspring, reputation) and to dispel inauspiciousness and distressing dreams. The chapter then shifts to pātratā (eligibility): Yudhiṣṭhira asks what cows should be given, which should be avoided, and to whom gifts should or should not be made. Bhīṣma prohibits giving cows to recipients characterized by unethical conduct (falsehood, greed, impiety, neglect of ritual obligations), and praises gifting to qualified ascetics/learned householders (e.g., śrotriya, āhitāgni), stating that donors share in the recipient’s meritorious outcomes. The closing verses intensify the norm: virtues that make a recipient suitable for cow-gifts are contrasted with the serious fault of appropriating a Brāhmaṇa’s property, warning avoidance of such wrongdoing and its social consequences.

Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—जो काञ्चन (सुवर्ण) देता है, वह मानो मनुष्यों की कामनाओं को मूर्त रूप देकर दान करता है; दान का यह अध्याय ‘वस्तु’ नहीं, ‘फल’ की भाषा में बोलता है। → भीष्म दान-वस्तुओं की एक-एक कर महिमा खोलते हैं—हरिशचन्द्र के वचन से सुवर्ण की पवित्रता, मनु के कथन से जलदान की सर्वोच्चता; फिर घृत, घृतमिश्रित पायस, ब्राह्मण-सत्कार, छत्रदान और शकटदान तक—मानो जीवन की धूप-बरसात, भूख-प्यास, भय-रक्षा, यात्रा-परिश्रम—सबके लिए धर्म का उत्तर दान में रखा गया हो। → मनु-वाक्य के साथ जलदान का उत्कर्ष—‘पानीयं परमं दानम्’—और उसका व्यावहारिक आदेश: कूप, वापी, तडाग खुदवाना; दान अब क्षणिक भेंट नहीं, लोक-कल्याणकारी संरचना बन जाता है। → भीष्म विविध दानों के विशिष्ट फलों को स्थिर करते हैं—घृतदान से देव-प्रसन्नता, पायस-दान से गृह-रक्षा, श्रद्धापूर्वक ब्राह्मण-सम्मान से पुण्य-भाग, छत्रदान से पुत्र-लक्ष्मी व मनोदाह-शमन, और शाण्डिल्य के मत से शकटदान की महत्ता—युधिष्ठिर के लिए ‘दानधर्म’ एक व्यवस्थित मार्ग बन जाता है।

Shlokas

Verse 1

ऑपन- मा छा अप ऋाज पज्चषष्टितमो< ध्याय: सुवर्ण और जल आदि विभिन्न वस्तुओंके दानकी महिमा भीष्म उवाच सर्वान्‌ कामान्‌ प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काउ्चनम्‌ | इत्येवं भगवानत्रि: पितामहसुतो<ब्रवीत्‌,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्छिर! ब्रह्माजीके पुत्र भगवान्‌ अत्रिका प्राचीन वचन है कि 'जो सुवर्णका दान करते हैं, वे मानो याचककी सम्पूर्ण कामनाएँ पूर्ण कर देते हैं!

भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! जे सुवर्णदान करतात, ते जणू याचकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतात. हे प्राचीन वचन ब्रह्मदेवाचे पुत्र भगवान् अत्रींनी सांगितले आहे.

Verse 2

पवित्रमथ चायुष्यं पितृणामक्षयं च तत्‌ । सुवर्ण मनुजेन्द्रेण हरिश्वन्द्रेण कीर्तितम्‌,राजा हरिश्वन्द्रने कहा है कि 'सुवर्ण परम पवित्र, आयु बढ़ानेवाला और पितरोंको अक्षय गति प्रदान करनेवाला है'

भीष्म म्हणाले—राजन्! मनुजश्रेष्ठ राजा हरिश्चंद्रांनी कीर्तन केले आहे की सुवर्ण परम पवित्र, आयुष्य वाढविणारे आणि पितरांसाठी अक्षय फल देणारे आहे.

Verse 3

पानीयं परम॑ दान दानानां मनुरबत्रवीत्‌ । तस्मात्‌ कूपांश्न॒ वापीक्ष तडागानि च खानयेत्‌,मनुजीने कहा है कि 'जलका दान सब दानोंसे बढ़कर है।” इसलिये कुएँ, बावड़ी और पोखरे खोदवाने चाहिये

भीष्म म्हणाले—मनूंनी सांगितले आहे की दानांमध्ये जलदान परम आहे. म्हणून विहिरी, बावड्या आणि तळी खोदून काढावीत.

Verse 4

अर्ध पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मण: । कृप: प्रवृत्तपानीय: सुप्रवृत्तश्न नित्यश:,जिसके खोदवाये हुए कुएँमें अच्छी तरह पानी निकलकर यहाँ सदा सब लोगोंके उपयोगमें आता है, वह उस मनुष्यके पापकर्मका आधा भाग हर लेता है

या लोकी ज्याने करुणेने विहीर खोदवली आणि तिच्यातून सदैव मुबलक पाणी निघून नित्य लोकांच्या उपयोगी पडते, ती विहीर त्या पुरुषाच्या पापकर्माचा अर्धा भाग हरते.

Verse 5

सर्व तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गाव: पिबन्ति विप्राश्न साधवक्ष नरा: सदा,जिसके खोदवाये हुए जलाशयमें गौ, ब्राह्मण तथा श्रेष्ठ पुरुष सदा जल पीते हैं, वह जलाशय उस मनुष्यके समूचे कुलका उद्धार कर देता है

ज्याने खोदवलेल्या जलाशयात गायी, ब्राह्मण आणि साधु-श्रेष्ठ पुरुष सदैव पाणी पितात, तो जलाशय त्या मनुष्याच्या संपूर्ण वंशाचा उद्धार करतो.

Verse 6

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम्‌ । स दुर्ग विषमं कृत्स्नं न कदाचिदवाप्लुते,जिसके बनवाये हुए तालाबमें गरमीके दिनोंमें भी पानी मौजूद रहता है, कभी घटता नहीं है, वह पुरुष कभी अत्यन्त विषम संकटमें नहीं पड़ता

ज्याने बनवलेल्या तलावात उन्हाळ्यातही पिण्याचे पाणी अडथळ्याविना टिकून राहते, तो पुरुष कधीही अत्यंत विषम संकटात पडत नाही.

Verse 7

बृहस्पतेर्भगवतः पूष्णश्लैव भगस्य च । अश्रिनोश्रैव दल्लेश्ष प्रीतिर्भवति सर्पिषा,घी दान करनेसे भगवान्‌ बृहस्पति, पूषा, भग, अश्विनीकुमार और अग्निदेव प्रसन्न होते हैं

तुप (घी) दान केल्याने भगवान् बृहस्पती, पूषा, भग, अश्विनीकुमार आणि अग्निदेव प्रसन्न होतात.

Verse 8

परम॑ भेषजं होतद्‌ यज्ञानामेतदुत्तमम्‌ रसानामुत्तमं चैतत्‌ फलानां चैतदुत्तमम्‌,घी सबसे उत्तम औषध और यज्ञ करनेकी सर्वश्रेष्ठ वस्तु है। वह रसोंमें उत्तम रस है और फलोंमें सर्वोत्तम फल है

घी हे परम औषध आहे; यज्ञांसाठी हेच उत्तम द्रव्य आहे. रसांमध्ये हा सर्वोत्तम रस आहे आणि फळांमध्ये हेच सर्वोत्तम फल आहे.

Verse 9

फलकामो यशस्काम: पुष्टिकामश्न नित्यदा । घृतं दद्याद्‌ द्विजातिभ्य: पुरुष: शुचिरात्मवान्‌,जो सदा फल, यश और पुष्टि चाहता हो वह पुरुष पवित्र हो मनको वशमें करके द्विजातियोंको घृत दान करे

जो मनुष्य नेहमी फल, यश आणि पुष्टी इच्छितो, त्याने शुद्ध व संयमी होऊन द्विजांना तुपाचे दान करावे.

Verse 10

घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । तस्मै प्रयच्छतो रूप॑ प्रीतौ देवाविहाश्विनौ,जो आश्रिन मासमें ब्राह्मणोंको घृत दान करता है, उसपर देववैद्य अश्विनीकुमार प्रसन्न होकर यहाँ उसे रूप प्रदान करते हैं

जो आश्वयुज महिन्यात ब्राह्मणांना तुपाचे दान करतो, त्याच्या दानाने प्रसन्न होऊन देववैद्य अश्विनीकुमार या लोकातच त्याला रूप-लावण्य देतात.

Verse 11

पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति । गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन,जो ब्राह्मणोंको घृतमिश्रित खीर देता है, उसके घरपर कभी राक्षसोंका आक्रमण नहीं होता

जो ब्राह्मणांना तुपमिश्रित पायस (खीर) देतो, त्याच्या घरावर कधीही राक्षसांचा उपद्रव होत नाही.

Verse 12

पिपासया न ग्रियते सोपच्छन्दश्न॒ जायते । न प्राप्तुयाच्च व्यसनं करकान्‌ यः प्रयच्छति,जो पानीसे भरा हुआ कमण्डलु दान करता है, वह कभी प्याससे नहीं मरता। उसके पास सब प्रकारकी आवश्यक सामग्री मौजूद रहती है और वह संकटमें नहीं पड़ता

जो पाण्याने भरलेला कमंडलू दान करतो, तो कधीही तहानेने नष्ट होत नाही. त्याच्याकडे आवश्यक साधने आपोआप उपलब्ध होतात आणि तो संकटात पडत नाही.

Verse 13

प्रयतो ब्राह्मणाग्रे यः श्रद्धया परया युत: । उपस्पर्शनषड्भागं लभते पुरुष: सदा,जो पुरुष सदा एकाग्रचित्त हो ब्राह्मणके आगे बड़ी श्रद्धाके साथ विनययुक्त व्यवहार करता है, वह पुरुष सदा दानके छठे भागका पुण्य प्राप्त कर लेता है

जो पुरुष संयमी होऊन ब्राह्मणासमोर परम श्रद्धेने विनययुक्त वर्तन करतो, तो नेहमी दानाच्या पुण्याचा सहावा भाग प्राप्त करतो.

Verse 14

यः साधनार्थ काष्ठानि ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छति । प्रतापनार्थ राजेन्द्र वृत्तवद्धयः सदा नर:,राजेन्द्र! जो मनुष्य सदाचारसम्पन्न ब्राह्मणोंको भोजन बनाने और तापनेके लिये सदा लकड़ियाँ देता है, उसकी सभी कामनाएँ तथा नाना प्रकारके कार्य सदा ही सिद्ध होते रहते हैं और वह शत्रुओंके ऊपर-ऊपर रहकर अपने तेजस्वी शरीरसे देदीप्यमान होता है

भीष्म म्हणाले—राजेंद्र! जो मनुष्य सदाचारसंपन्न ब्राह्मणांना अन्न शिजविण्यास व ऊब घेण्यासाठी नेहमी लाकूड देतो, त्याच्या सर्व इच्छा सिद्ध होतात, विविध कार्ये सतत सफल होतात, आणि तो शत्रूंवर वरचढ राहून आपल्या तेजाने देदीप्यमान होतो।

Verse 15

सिद्धयन्त्यर्था: सदा तस्य कार्याणि विविधानि च । उपर्युपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः,राजेन्द्र! जो मनुष्य सदाचारसम्पन्न ब्राह्मणोंको भोजन बनाने और तापनेके लिये सदा लकड़ियाँ देता है, उसकी सभी कामनाएँ तथा नाना प्रकारके कार्य सदा ही सिद्ध होते रहते हैं और वह शत्रुओंके ऊपर-ऊपर रहकर अपने तेजस्वी शरीरसे देदीप्यमान होता है

राजेंद्र! त्याचे सर्व प्रयोजन नेहमी सिद्ध होतात आणि त्याची विविध कार्ये सतत सफल होतात. तो शत्रूंवर वरचढ राहून आपल्या तेजस्वी देहाने देदीप्यमान होतो।

Verse 16

भगवांश्षापि सम्प्रीतो वल्निर्भवति नित्यश: । नतं त्यजन्ति पशव: संग्रामे च जयत्यपि,इतना ही नहीं, उसके ऊपर सदा भगवान्‌ अग्निदेव प्रसन्न रहते हैं। उसके पशुओंकी हानि नहीं होती तथा वह संग्राममें विजयी होता है

याहून अधिक, भगवान अग्निदेव त्याच्यावर नेहमी प्रसन्न असतात. त्याची जनावरे त्याला सोडून जात नाहीत, त्यांची हानी होत नाही, आणि तो संग्रामातही विजय मिळवतो।

Verse 17

पुत्राज्छियं च लभते यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । न चनक्षुव्याधिं लभते यज्ञभागमथाश्षुते,जो पुरुष छाता दान करता है उसे पुत्र और लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है। उसके नेत्रमें कोई रोग नहीं होता और उसे सदा यज्ञका भाग मिलता है

भीष्म म्हणाले—जो पुरुष छत्र (छाता) दान करतो, त्याला पुत्र आणि लक्ष्मी प्राप्त होते. त्याच्या डोळ्यांना रोग होत नाही आणि त्याला नेहमी यज्ञाचा भाग मिळतो।

Verse 18

निदाघकाले वर्षे वा यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । नास्य कश्रचिन्मनोदाह: कदाचिदपि जायते । कृच्छात्‌ स विषमाच्चैव क्षिप्रं मोक्षमवाप्तुते,जो गर्मी और बरसातके महीनोंमें छाता दान करता है, उसके मनमें कभी संताप नहीं होता। वह कठिन-से-कठिन संकटसे शीघ्र ही छुटकारा पा जाता है

भीष्म म्हणाले—उन्हाळ्याच्या कडक काळात किंवा पावसाळ्यात जो छत्र (छाता) दान करतो, त्याच्या मनात कधीही संताप उत्पन्न होत नाही. तो कठीण संकटातून व विषम आपत्तीतूनही लवकर मुक्त होतो।

Verse 19

प्रदानं सर्वदानानां शकटस्य विशाम्पते । एवमाह महाभाग: शाण्डिल्यो भगवानृषि:,प्रजानाथ! महाभाग भगवान्‌ शाण्डिल्य ऋषि ऐसा कहते हैं कि 'शकट (बैलगाड़ी) का दान उपर्युक्त सब दानोंके बराबर है”

भीष्म म्हणाले—हे प्रजानाथ, हे विशाम्पते! महाभाग भगवान् शाण्डिल्य ऋषींनी असे सांगितले आहे की शकट (बैलगाडी) दान हे सर्व दानांच्या बरोबरीचे आहे.

Verse 65

इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चषष्टितमो5ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वाचा पंचषष्टितम अध्याय समाप्त झाला.

Frequently Asked Questions

How to perform dāna correctly—especially bhūmidāna—and how to determine legitimate recipients so that gifting remains ethically valid rather than becoming misdirected or harmful.

That cows, land, and Sarasvatī (sacred learning imparted rightly) are presented as comparable in fruit; teaching dharmic knowledge to a student is treated as a gift with outcomes akin to major material donations.

Yes: feeding another’s cow regularly over a year is described as a vrata producing broad desired results (prosperity, reputation, offspring) and as mitigating inauspiciousness and distressing dreams, within the chapter’s merit framework.