Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर! शिष्ट जनांचा आणि क्षत्रियांचा हा सनातन धर्म आहे की योग्य वराला बोलावून कन्येचा विवाह त्याच्याशी करावा; हाच ब्राह्म विवाह, जो श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी प्रशंसिला आहे. आणि जेव्हा धन इत्यादी देऊन वरपक्ष अनुकूल करून कन्यादान केले जाते, तेही शिष्ट ब्राह्मण व क्षत्रियांचा प्राचीन धर्म; त्याला प्राजापत्य विवाह म्हणतात. स्मृती म्हणते—ज्यांची निष्ठा पाणिग्रहणात नसून केवळ शुल्कात असेल, त्यांनी दुसरा वर शोधावा; असे लोक ‘प्राप्त-शुल्क’ म्हणून ओळखले जातात।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes approved marriage norms: marrying a maiden to a worthy groom (Brahma marriage) is ideal, while giving a daughter after making the groom’s side favorable through wealth is also treated as an established practice (identified here with Prajapatya). It cautions against treating marriage as a transaction centered on bride-price rather than the sacred rite.
In the Anushasana Parva’s dharma instruction, Bhishma answers Yudhishthira’s questions by classifying marriage practices and their ethical standing, citing Smriti-style authority to warn against mercenary motives in arranging marriages.