Adhyaya 35
Brāhmaṇa-mahattva and Atithi-Dharma (Brahmagītā: Praise of Brāhmaṇas and norms of honor)
Upa-parva: Dāna-dharma and Brāhmaṇa-prasaṃsā (Instruction on honoring Brāhmaṇas)
Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on the traditional doctrine of Brāhmaṇa pre-eminence and the ethics of honoring them as atithi (guests) and recipients of service. The chapter contrasts outcomes of reverence versus neglect: when respected, Brāhmaṇas are depicted as benevolent well-wishers who articulate auspicious speech; when dishonored, their speech is portrayed as harsh and socially injurious. A cited set of ‘brahmagītā’ verses frames a creator-ordained social function: adherence to prescribed duties, protection of sacred learning (brahman), and avoidance of incongruent labor are presented as safeguards of dharma. The discourse links inner discipline—svādhyāya (study), dama (self-control), tapas (austerity), jñāna (knowledge), and vinaya (humility)—to prosperity, influence, and recognized authority. It further catalogs diverse temperaments and regional/ethnic groups, asserting that absence of Brāhmaṇa association leads to moral-status decline. The chapter closes by recommending continuous honor through dāna and service, while adding a caution that acceptance of gifts can diminish spiritual ‘tejas,’ implying that even non-recipients merit protection.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—जो शरण में आए प्राणी (विशेषतः अण्डज आदि) की रक्षा करता है, उसे वास्तव में कौन-सा फल प्राप्त होता है? → भीष्म प्राचीन इतिहास सुनाते हैं: भयभीत कपोत शरण मांगकर राजर्षि उशीनर/शिबि की गोद में गिर पड़ता है; तभी बाज़ (शिकारी) आकर अपना अधिकार जताता है—वह घायल है, भूखा है, और राजा से कहता है कि शिकार छीनकर उसे भूखा न रखा जाए। → राजा धर्म-संकट में दोनों पक्षों को तृप्त करने का व्रत लेते हैं—कपोत की रक्षा भी और बाज़ की क्षुधा-शांति भी; प्रतिज्ञा निभाने हेतु वे अपने ही शरीर का मांस देने तक को प्रस्तुत होते हैं। सभा में हाहाकार उठता है, मेघ-गर्जना-सा कोलाहल होता है, और सत्यकर्म के प्रभाव से पृथ्वी तक कांप उठती है। → राजा की शरणागत-रक्षा और सत्य-प्रतिज्ञा की पराकाष्ठा से देव-प्रभाव प्रकट होता है; उस पुण्य के प्रताप से राजर्षि उशीनर/शिबि को अक्षय, शाश्वत दिव्यलोक की प्राप्ति होती है।
Shlokas
Verse 1
अत-#-#क+ द्वात्रिशोड्ध्याय: राजर्षि वृषदर्भ (या उशीनर)-के द्वारा शरणागत कपोतकी रक्षा तथा उस पुण्यके प्रभावसे अक्षयलोककी प्राप्ति युधिछिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । त्वत्तो5हं श्रोतुमिच्छामि धर्म भरतसत्तम,युधिष्ठिरने पूछा--महाप्राज्ञ पितामह! आप सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञानमें निपुण हैं, अतः भरतसत्तम! मैं आपसे ही धर्मविषयक उपदेश सुनना चाहता हूँ
युधिष्ठिर म्हणाला—महाप्राज्ञ पितामह! आपण सर्व शास्त्रांत विशारद आहात; म्हणून, हे भरतश्रेष्ठ, मला आपल्याकडूनच धर्मविषयक उपदेश ऐकायचा आहे.
Verse 2
शरणागतं ये रक्षन्ति भूतग्रामं चतुर्विधम् | कि तस्य भरतश्रेष्ठ फलं भवति तत्त्वतः,भरतश्रेष्ठी अब यह बतानेकी कृपा कीजिये कि जो लोग शरणमें आए हुए अण्डज, पिण्डज, स्वेदत और उद्धिज्ज--इन चार प्रकारके प्राणियोंकी रक्षा करते हैं उनको वास्तवमें क्या फल मिलता है?
युधिष्ठिर म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! जे लोक शरण आलेल्या चतुर्विध प्राणिसमुदायाचे रक्षण करतात, त्यांना तत्त्वतः कोणते फळ मिळते?
Verse 3
भीष्म उवाच इदं शृणु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र महायश: । इतिहासं पुरावृत्तं शरणार्थ महाफलम्,भीष्मजीने कहा--महाप्राज्ञ, महायशस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिर! शरणागतकी रक्षा करनेसे जो महान् फल प्राप्त होता है, उसके विषयमें तुम यह एक प्राचीन इतिहास सुनो
भीष्म म्हणाले—महाप्राज्ञ, महायशस्वी धर्मपुत्रा! शरणागताचे रक्षण केल्याने जे महान फळ मिळते, त्याविषयी हा प्राचीन इतिहास ऐक.
Verse 4
प्रपात्यमान: श्येनेन कपोत: प्रियदर्शन: । वृषदर्भ महाभागं नरेन्द्र शरणं गत:,एक समयकी बात है, एक बाज किसी सुन्दर कबूतरको मार रहा था। वह कबूतर बाजके डरसे भागकर महाभाग राजा वृषदर्भ (उशीनर)-की शरणमें गया
भीष्म म्हणाले—एकदा एका सुंदर कबुतरावर ससाणा झडप घालत होता. भयाने पळत ते महाभाग नरेन्द्र वृषदर्भ (उशीनर) यांच्या शरणास आले.
Verse 5
सतं दृष्टवा विशुद्धात्मा त्रासादडुकमुपागतम् । आश्रचास्याश्रवसिह्ीीत्याह न ते5स्ति भयमण्डज,भयके मारे अपनी गोदमें आये हुए उस कबूतरको देखकर विशुद्ध अन्त:करणवाले राजा उशीनरने उस पक्षीको आश्वासन देकर कहा--“अण्डज! शान्त रह। यहाँ तुझे कोई भय नहीं है
भीष्म म्हणाले—भयाने शरणास आलेल्या त्या कबुतराला पाहून विशुद्ध अंतःकरणाचा राजा उशीनर त्याला धीर देऊन म्हणाला—“अंडज, शांत हो; येथे तुला भय नाही.”
Verse 6
भयं ते सुमहत् कस्मात् कुत्र कि वा कृत॑ त्वया । येन त्वमिह सम्प्राप्तो विसंज्ञो भ्रान्तचेतन:,“बता, तुझे यह महान् भय कहाँ और किससे प्राप्त हुआ है? तूने क्या अपराध किया है? जिससे तेरी चेतना भ्रान्त-सी हो रही है तथा तू यहाँ बेसुध-सा होकर आया है
भीष्म म्हणाले—“तुला हे मोठे भय कुठून आणि कोणामुळे झाले? तू असा कोणता अपराध केलास की तू येथे बेसुद्ध, भ्रमितचित्त होऊन आला आहेस?”
Verse 7
नवनीलोत्पलापीडचारुवर्ण सुदर्शन । दाडिमाशोकपुष्पाक्ष मा त्रसस्वाभयं तव,“नूतन नील-कमलके हारकी भाँति तेरी मनोहर कान्ति है। तू देखनेमें बड़ा सुन्दर है। तेरी आँखें अनार और अशोकके फूलोंकी भाँति लाल हैं। तू भयभीत न हो। मैं तुझे अभय दान देता हूँ
भीष्म म्हणाले—“नव्या निळ्या कमळांच्या माळेसारखी तुझी कांती आहे; तू अतिशय सुदर्शन आहेस. डाळिंब व अशोकपुष्पांसारखे तुझे डोळे लाल आहेत. घाबरू नकोस; मी तुला अभय देतो.”
Verse 8
मत्सकाशमनुप्राप्तं न त्वां कश्चित् समुत्सहेत् । मनसा ग्रहणं कर्तु रक्षाध्यक्षपुरस्कृतम्,“अब तू मेरे पास आ गया है; अतः रक्षाध्यक्षके सामने है। यहाँ तुझे कोई मनसे भी पकड़नेका साहस नहीं कर सकता
भीष्म म्हणाले—“आता तू माझ्या सान्निध्यात आला आहेस; रक्षाध्यक्षाच्या समोर तू माझ्या संरक्षणाखाली आहेस. येथे तुला मनानेही पकडण्याचे धाडस कोणालाही होणार नाही; तू सुरक्षित आहेस.”
Verse 9
8 % «७-०७ २:४००००हैं:.. >नीी-.+-+- _ .मम++िानननन नमन भयभीत कबूतर महाराज शिबिकी गोदमें काशिराज्यं तदद्यैव त्वदर्थ जीवितं तथा । त्यजेयं भव विश्रब्ध: कपोत न भयं तव,“कबूतर! आज ही मैं तेरी रक्षाके लिये यह काशिराज्य अर्थात् प्रकाशमान उशीनर देशका राज्य तथा अपना जीवन भी निछावर कर दूँगा। तू इस बातपर विश्वास करके निश्चिन्त हो जा। अब तूझे कोई भय नहीं है'
भीष्म म्हणाले— हे कपोता! तुझ्या रक्षणासाठी मी आजच काशिराज्यच नव्हे, तर माझे प्राणही अर्पण करीन. निर्धास्त हो; तुझ्यास कोणतेही भय नाही.
Verse 10
श्येन उवाच ममैतद् विहितं भक्ष्यं न राजंस्त्रातुमरहसि । अकिक्रान्तं च प्राप्तं च प्रयत्नाच्वोपपादितम्,इतनेहीमें बाज भी वहाँ आ गया और बोला--राजन्! विधाताने इस कबूतरको मेरा भोजन नियत किया है। आप इसकी रक्षा न करें। इसका जीवन गया हुआ ही है; क्योंकि अब यह मुझे मिल गया है। इसे मैंने बड़े प्रयत्नसे प्राप्त किया है
बाज म्हणाला— राजन्! विधात्याने हा कपोत माझा आहार ठरविला आहे; तुम्ही याचे रक्षण करू नये. हा आता माझ्या हाती आला आहे; मी मोठ्या प्रयत्नाने याला मिळविले आहे.
Verse 11
इसके रक्त, मांस, मज्जा और मेदा सभी मेरे लिये हितकर हैं। यह कबूतर मेरी क्षुधा मिटाकर मुझे पूर्णतः तृप्त कर देगा; अतः आप इस मेरे आहारके आगे आकर विघध्न न डालिये
बाज म्हणाला— याचे रक्त, मांस, मज्जा आणि मेद—हे सर्व माझ्यास हितकर आहेत. हा कपोत माझी भूक शमवून मला पूर्ण तृप्त करील; म्हणून माझ्या आहारात अडथळा आणू नका.
Verse 12
तृष्णा मे बाधतेत्युग्रा क्षुधा निर्दहतीव माम् । मुज्चैनं न हि शक्ष्यामि राजन् मन्दयितु क्षुधाम्,मुझे बड़े जोरकी प्यास सता रही है। भूखकी ज्वाला मुझे दग्ध-सा किये देती है। राजन! उसे छोड़ दीजिये। मैं अपनी भूखको दबा नहीं सकूँगा
बाज म्हणाला— मला तीव्र तहान छळते आहे आणि भुकेची ज्वाला मला जणू जाळून टाकीत आहे. राजन्! याला सोडा; मी माझी भूक आवरू शकत नाही.
Verse 13
मया हानुसृतो होष मत्पक्षनखविक्षत: । किंचिदुच्छवासनि:श्चवासं न राजन् गोप्तुमहसि,मैं बड़ी दूरसे इसके पीछे पड़ा हुआ हूँ। यह मेरे पंखों और पंजोंसे घायल हो चुका है। अब इसकी कुछ-कुछ साँस बाकी रह गयी है। राजन! ऐसी दशामें आप इसकी रक्षा न करें
बाज म्हणाला— मी फार दूरवरून याच्या मागे लागलो आहे; माझ्या पंखांनी व नखांनी हे जखमी झाले आहे. आता याच्यात थोडाच श्वास उरला आहे. राजन्! अशा अवस्थेत याचे रक्षण करू नका.
Verse 14
यदि स्वविषये राजन प्रभुस्त्व॑ं रक्षणे नृणाम् खेचरस्य तृषार्तस्य न त्वं प्रभुरथोत्तम,श्रेष्ठ नरेश्वर! अपने देशमें रहनेवाले मनुष्योंकी ही रक्षा करनेके लिये आप राजा बनाये गये हैं। भूख-प्याससे पीड़ित हुए पक्षीके आप स्वामी नहीं हैं
बाज म्हणाला—हे राजन्! जर तुझी प्रभुता आपल्या राज्यातील लोकांच्या रक्षणापुरतीच असेल, तर तू मनुष्यांचा रक्षक आहेस. पण आकाशात विहरणाऱ्या, भूक-तहानाने व्याकुळ पक्ष्यावर तू स्वामी नाहीस, हे रथश्रेष्ठ।
Verse 15
यदि वैरिषु भृत्येषु स्वजनव्यवहारयो: । विषयेष्विन्द्रियाणां च आकाशे मा पराक्रम,यदि आपमें शक्ति है तो वैरियों, सेवकों, स्वजनों, वादी-प्रतिवादीके व्यवहारों (मुद्दई- मुद्दालहोंके मामलों) तथा इन्द्रियोंके विषयोंपर पराक्रम प्रकट कीजिये। आकाशमें रहनेवालोंपर अपने बलका प्रयोग न कीजिये
जर तुझ्यात खरोखर सामर्थ्य असेल, तर ते योग्य ठिकाणी दाखव—शत्रूंवर, आश्रित-सेवकांच्या व्यवहारात, स्वजनांच्या आचरणात, वादी-प्रतिवादीच्या वादांत, आणि इंद्रियविषयांवर संयम मिळवण्यात। आकाशात राहणाऱ्यांवर बलाचा प्रयोग करू नकोस।
Verse 16
प्रभुत्वं हि पराक्रम्य सम्यक् पक्षहरेषु ते । यदि त्वमिह धर्मार्थी मामपि द्रष्टमहसि,जो लोग आपकी आज्ञाभंग करनेवाले शत्रुकोटिके अन्तर्गत हैं उनपर पराक्रम करके अपनी प्रभुता प्रकट करना आपके लिये उचित हो सकता है। यदि धर्मके लिये आप यहाँ कबूतरकी रक्षा करते हों तो मुझ भूखे पक्षीपर भी आपको दृष्टि डालनी चाहिये
बाज म्हणाला—जे तुझ्या आज्ञेचा भंग करून पक्ष्यांचे हरण करतात, त्यांच्यावर पराक्रम करून प्रभुत्व दाखवणे तुला योग्य ठरेल. पण जर तू येथे धर्मासाठी कपोताचे रक्षण करीत असशील, तर माझ्या भुकेल्या पक्ष्यावरही दृष्टी टाक।
Verse 17
भीष्म उवाच श्र॒त्वा श्येनस्य तद् वाक््यं राजर्षिविस्मयं गत: । सम्भाव्य चैनं तद्वाक्यं तदर्थी प्रत्यमभाषत,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि![ बाजकी यह बात सुनकर राजर्षि उशीनरको बड़ा विस्मय हुआ। वे उसके कथनकी प्रशंसा करके कपोतकी रक्षाके लिये इस प्रकार बोले --
भीष्म म्हणाले—बाजाचे ते वचन ऐकून राजर्षि उशीनर विस्मयचकित झाले. त्याच्या म्हणण्याची प्रशंसा व मान करून, कपोताचे रक्षण करण्याच्या हेतूने त्यांनी उत्तर दिले।
Verse 18
राजोवाच गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषो5पि वा । त्वदर्थमद्य क्रियतां क्षुधाप्रशमनाय ते,राजाने कहा--बाज! तुम चाहो तो तुम्हारी भूख मिटानेके लिये आज तुम्हारे भोजनके निमित्त बैल, भैंसा, सूअर अथवा मृग प्रस्तुत कर दिया जाय
राजा म्हणाला—हे बाजा! तुझी भूक शमवण्यासाठी आज तुझ्या भोजनासाठी बैल, डुक्कर, हरिण किंवा म्हैस—जे तुला हवे ते—उपस्थित केले जावो।
Verse 19
शरणागतं न त्यजेयमिति मे व्रतमाहितम् | न मुज्चति ममाड्नि द्विजो<यं पश्य वै द्विज,विहंगम! मैं शरणागतका त्याग नहीं कर सकता--यह मेरा व्रत है। देखो, यह पक्षी भयके मारे मेरे अंगोंको छोड़ नहीं रहा है
भीष्म म्हणाले— “शरण आलेल्याचा त्याग करणार नाही—हा माझा दृढ व्रत आहे. पाहा, भयाने हा पक्षी माझे अवयव सोडत नाही.”
Verse 20
श्येन उवाच न वराहं न चोक्षाणं न चान्यान् विविधान् द्विजान् | भ्रक्षयामि महाराज किमन्याद्येन तेन मे,बाजने कहा--महाराज! मैं न तो सूअर, न बैल और न दूसरे ही नाना प्रकारके पक्षियोंका मांस खाऊँगा। जो दूसरोंका भोजन है उसे लेकर मैं क्या करूँगा
बाज म्हणाला— “महाराज! मी ना डुक्कर खातो, ना बैल, ना इतर नानाविध पक्षी. जे दुसऱ्याचे योग्य अन्न आहे, ते घेऊन मी काय करू?”
Verse 21
यस्तु मे विहितो भक्ष्य: स्वयं देवैः: सनातन: । श्येना: कपोतान् खादन्ति स्थितिरेषा सनातनी,साक्षात् देवताओंने सनातनकालसे मेरे लिये जो खाद्य नियत कर दिया है वही मुझे मिलना चाहिये। प्राचीनकालसे लोग इस बातको जानते हैं कि बाज कबूतर खाते हैं
“देवांनी सनातन काळापासून माझ्यासाठी जे अन्न ठरविले आहे, तेच मला मिळाले पाहिजे. प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे—बाज कबुतरे खातात; हीच शाश्वत व्यवस्था आहे.”
Verse 22
उशीनर कपोते तु यदि स्नेहस्तवानघ । ततस्त्वं मे प्रयच्छाद्य स्वमांसं तुलया धृतम्,निष्पाप महाराज उशीनर! यदि आपको इस कबूतरपर बड़ा स्नेह है तो आप मुझे इसके बराबर अपना ही मांस तराजूपर तौलकर दे दीजिये
बाज म्हणाला— “निष्पाप उशीनर-नरेशा! या कबुतरावर तुझा इतका स्नेह असेल, तर आज याच्या तोलाएवढे स्वतःचेच मांस तराजूत तौलून मला दे.”
Verse 23
राजोवाच महाननुग्रहो मेडद्य यस्त्वमेवमिहात्थ माम् | बाढमेव करिष्यामीत्युक्त्वासौ राजसत्तम:
राजा म्हणाला— “आज तू अशा रीतीने येथे मला बोललास, हा माझ्यावर मोठा अनुग्रह आहे. ठीक आहे, मी तसेच करीन.” असे म्हणून त्या श्रेष्ठ राजाने संमती दिली.
Verse 24
अन्त:पुरे ततस्तस्य स्त्रियो रत्नविभूषिता:
तेव्हा त्याच्या अंतःपुरात रत्नाभूषणांनी विभूषित स्त्रिया उपस्थित होत्या।
Verse 25
तासां रुदितशब्देन मन्त्रिभृत्यजनस्य च
त्यांच्या रडण्याच्या आवाजाने आणि मंत्र्यां-भृत्यजनांच्या कोलाहलाने (तो परिसर) शोकाने भरून गेला।
Verse 26
निरुद्धं गगन सर्व शुभ्र॑ मेघै: समन्तत:
चारही बाजूंनी उजळ शुभ्र मेघांनी संपूर्ण आकाश आच्छादित झाले आहे।
Verse 27
सराजा पार्श्वतश्चैव बाहुभ्यामूरुतश्च॒ यत्,राजा अपनी पसलियों, भुजाओं और जाँघोंसे मांस काटकर जल्दी-जल्दी तराजू भरने लगे। तथापि वह मांसराशि उस कबूतरके बराबर नहीं हुई
मग राजा आपल्या पसल्या, भुजा आणि मांडी येथून मांस कापून घाईघाईने तराजूचा पारडा भरू लागला; तरीही ती मांसाची राशी त्या कपोताइतकी झाली नाही।
Verse 28
तानि मांसानि संच्छिद्य तुलां पूरयते5शनै: । तथापि न समस्तेन कपोतेन बभूव ह,राजा अपनी पसलियों, भुजाओं और जाँघोंसे मांस काटकर जल्दी-जल्दी तराजू भरने लगे। तथापि वह मांसराशि उस कबूतरके बराबर नहीं हुई
ते मांसाचे तुकडे कापून राजा हळूहळू तराजू भरत राहिला; तरीही सर्व ठेवूनही ते कपोताइतके झाले नाही।
Verse 29
अस्थिभूतो यदा राजा निर्मासो रुधिरस्रव: । तुलां ततः: समारूढ: स्वं मांसक्षयमुत्सूजन्,जब राजाके शरीरका मांस चुक गया और रक्तकी धारा बहाता हुआ हड्डियोंका ढाँचामात्र रह गया तब वे मांस काटनेका काम बंद करके स्वयं ही तराजूपर चढ़ गये
राजा जेव्हा मांसरहित होऊन रक्तस्राव करत केवळ अस्थिपंजर उरला, तेव्हा त्याने अधिक मांस कापणे थांबविले; देहक्षय स्वीकारून तो स्वतःच तराजूवर चढला।
Verse 30
ततः सेन्द्रास्त्रयो लोकास्तं नरेन्द्रमुपस्थिता: । भेयश्वाकाशगैस्तत्र वादिता देवदुन्दुभि:,फिर तो इन्द्र आदि देवताओंसहित तीनों लोकोंके प्राणी उन नरेन्द्रके पास आ पहुँचे। कुछ देवता आकाशमें ही खड़े होकर दुन्दुभियाँ बजाने लगे
तेव्हा इंद्रासह तिन्ही लोक त्या नरेन्द्रापुढे उपस्थित झाले. काही देव आकाशातच स्थित राहून देवदुंदुभी वाजवू लागले।
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें श्रीकृष्ण- नारदसंवादविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,अमृतेनावसिक्तश्च वृषदर्भो नरेश्वर: । दिव्यैश्व॒ सुसुखैर्माल्यैरभिवृष्ट: पुन: पुन: कुछ देवताओंने राजा वृषदर्भकों अमृतसे नहलाया और उनके ऊपर अत्यन्त सुखदायक दिव्य पुष्पोंकी बारंबार वर्षा की
तेव्हा नरेश्वर वृषदर्भ यांना अमृताने स्नान घालण्यात आले आणि त्यांच्या वर पुन्हा पुन्हा अत्यंत सुखदायक दिव्य माळा व पुष्पवृष्टी झाली।
Verse 32
देवगन्धर्वसंघातैरप्सरोभिश्षू सर्वतः । नृत्तश्नैवोपगीतश्च पितामह इव प्रभु:,देव-गन्धवोंके समुदाय और अप्सराएँ सब ओरसे उन्हें घेरकर गाने और नाचने लगीं। वे उनके बीचमें भगवान् ब्रह्माजीके समान शोभा पाने लगे राजर्षि वृषदर्भ (उशीनर)-के इस चरित्रका जो सदा श्रवण और वर्णन करता है वह संसारमें पुण्यात्मा होता है ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्येनकपोतसंवादे द्वात्रिंशोड्थ्याय: इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें बाज और कबृतरका संवादविषयक बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
देव-गंधर्वांचे समुदाय आणि अप्सरा सर्व बाजूंनी त्यांना वेढून गाणे व नृत्य करू लागल्या. त्यांच्या मध्ये ते पितामह ब्रह्म्यासारखे प्रभामय शोभू लागले. जो राजर्षी वृषदर्भ (उशीनर) यांचे हे चरित्र सतत ऐकतो व सांगतो, तो या लोकात पुण्यात्मा होतो।
Verse 33
हेमप्रासादसम्बाधं मणिकाञ्चनतोरणम् । स वैदूर्यमणिस्तम्भं विमानं समधिषछित:,इतनेहीमें एक दिव्य विमान उपस्थित हुआ जिसमें सुवर्णके महल बने हुए थे। सोने और मणियोंकी बन्दनवारें लगी थीं और वैदूर्यमणिके खम्भे शोभा पा रहे थे
इतक्यात एक दिव्य विमान प्रकट झाले—त्यात सुवर्णप्रासादांची शोभा होती, सोन्या व मण्यांचे तोरण होते आणि वैदूर्य-मण्यांचे स्तंभ झळकत होते।
Verse 34
शरणागतेषु चैवं त्वं कुरु सर्व युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! तुम भी शरणागतोंके लिये इसी प्रकार अपना सर्वस्व निछावर कर दो। जो मनुष्य अपने भक्त, प्रेमी और शरणागत पुरुषोंकी रक्षा करता है तथा सब प्राणियोंपर दया रखता है वह परलोकमें सुख पाता है
हे युधिष्ठिर! शरण आलेल्यांप्रती तूही याच प्रकारे वाग. त्यांच्या रक्षणासाठी आपले सर्वस्वही निःशेष अर्पण कर. जो मनुष्य आपल्या भक्तांचे, प्रेम करणाऱ्यांचे आणि शरणागतांचे रक्षण करतो व सर्व प्राणिमात्रांवर दया ठेवतो, तो परलोकात सुख पावतो.
Verse 35
भक्तानामनुरक्तानामश्रितानां च रक्षिता । दयावान् सर्वभूतेषु परत्र सुखमेधते,युधिष्ठिर! तुम भी शरणागतोंके लिये इसी प्रकार अपना सर्वस्व निछावर कर दो। जो मनुष्य अपने भक्त, प्रेमी और शरणागत पुरुषोंकी रक्षा करता है तथा सब प्राणियोंपर दया रखता है वह परलोकमें सुख पाता है
जो मनुष्य आपल्या भक्तांचे, अनुरक्त जनांचे आणि शरण आलेल्यांचे रक्षण करतो व सर्व प्राणिमात्रांप्रती दयावान असतो, तो परलोकात सुख पावतो. म्हणून, हे युधिष्ठिर! तूही त्याच प्रकारे शरणागतांसाठी आपले सर्वस्व अर्पण कर.
Verse 36
साधुवृत्तो हि यो राजा सद्वृत्तमनुतिष्ठति । किंन प्राप्तं भवेत् तेन स्वव्याजेनेह कर्मणा,जो राजा सदाचारी होकर सबके साथ सदबर्ताव करता है वह अपने निश्छल कर्मसे किस वस्तुको नहीं प्राप्त कर लेता
जो राजा खरोखर सदाचारी असून सद्वर्तनाचे नित्य पालन करतो, तो या लोकात आपल्या निष्कपट कर्माने कोणती गोष्ट अप्राप्त ठेवील?
Verse 37
स राजर्षिविशुद्धात्मा धीर: सत्यपराक्रम: । काशीनामीश्वर: ख्यातस्त्रिषु लोकेषु कर्मणा,सत्यपराक्रमी, धीर और शुद्ध हृदयवाले काशीनरेश राजर्षि उशीनर अपने पुण्यकर्मसे तीनों लोकोंमें विख्यात हो गये
धीर, सत्यपराक्रमी आणि विशुद्ध अंतःकरणाचा काशीचा अधिपती राजर्षी उशीनर आपल्या पुण्यकर्मांच्या बळावर तिन्ही लोकांत विख्यात झाला.
Verse 38
योअप्यन्य: कारयेदेवं शरणागतरक्षणम् | सो<पि गच्छेत तामेव गतिं भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! यदि दूसरा कोई भी पुरुष इसी प्रकार शरणागतकी रक्षा करेगा तो वह भी उसी गतिको प्राप्त करेगा
हे भरतश्रेष्ठ! दुसरा कोणताही पुरुष जर याच प्रकारे शरणागताचे रक्षण करील, तर तोही त्याच परम गतीला पोहोचेल.
Verse 39
इदं वृत्तं हि राजर्षेर्वृषदर्भस्य कीर्तयन् । पूतात्मा वै भवेत् लोके शृणुयाद् यश्च नित्यश:
हे राजर्षे! जो कोणी राजर्षि वृषदर्भाचा हा वृत्तान्त नित्य कीर्तन करतो किंवा जो तो नियमित श्रद्धेने ऐकतो, तो या लोकी पवित्रात्मा होतो.
Verse 131
मांसं च रुधिरं चास्य मज्जा मेदश्न मे हितम् | परितोषकरो होष मम मास्याग्रतो भव
बाज म्हणाला—“याचे मांस व रक्त, त्याची मज्जा व मेद—हे माझ्यासाठी हितकर आहे. हे मला तृप्त करणाऱ्या, माझ्यासमोर मांस ठेव.”
Verse 236
उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि तुलया समतोलयत् । राजाने कहा--'बाज! तुमने ऐसी बात कहकर मुझपर बड़ा अनुग्रह किया। बहुत अच्छा, मैं ऐसा ही करूँगा।” यों कहकर नृपश्रेष्ठ उशीनरने अपना मांस काट-काटकर तराजूपर रखना आरम्भ किया
तो वारंवार मांस कापून तराजूवर ठेवत समतोल करू लागला. तेव्हा राजा उशीनर म्हणाला—“बाज! अशी गोष्ट सांगून तू माझ्यावर मोठा उपकार केला. उत्तम, मी तसेच करीन.” असे म्हणून नृपश्रेष्ठ उशीनराने आपलेच मांस कापून कापून तराजूवर ठेवण्यास आरंभ केला.
Verse 243
हाहाभूता विनिष्क्रान्ता: श्रुत्वा परमदु:खिता: । यह समाचार सुनकर अन्तःपुरकी रत्नविभूषित रानियाँ बहुत दुःखी हुईं और हाहाकार करती हुई बाहर निकल आयीं
हा समाचार ऐकून अंतःपुरातील रत्नाभूषित राण्या अत्यंत दुःखी झाल्या. त्या हाहाकार करीत बाहेर धावून आल्या.
Verse 253
बभूव सुमहान् नादो मेघगम्भीरनि:स्वन: । उनके रोनेके शब्दसे तथा मन्त्रियों और भृत्यजनोंके हाहाकारसे मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान वहाँ बड़ा भारी कोलाहल मच गया
तेथे मेघाच्या गम्भीर गर्जनेसारखा अतिशय मोठा नाद झाला. त्यांच्या रडण्याने आणि मंत्र्यां-भृत्यांच्या हाहाकाराने प्रचंड कोलाहल माजला.
Verse 266
मही प्रचलिता चासीत् तस्य सत्येन कर्मणा । सारा शुभ्र आकाश सब ओससे मेघोंद्वारा आच्छादित हो गया। उनके सत्यकर्मके प्रभावसे पृथ्वी काँपने लगी
त्याच्या सत्यनिष्ठ कर्माच्या प्रभावाने पृथ्वीच थरथर कापू लागली व चलायमान झाली। या कथनातून धर्माचा मूलतत्त्व स्पष्ट होते—सत्य, जेव्हा अढळ आचरण बनते, तेव्हा ते केवळ वैयक्तिक सद्गुण न राहता जगाच्या व्यवस्थेलाही स्पर्श करणारी शक्ती ठरते।
Verse 336
स राजर्षिगगत: स्वर्ग कर्मणा तेन शाश्वतम् | राजर्षि उशीनर उस विमानमें बैठकर उस पुण्यकर्मके प्रभावसे सनातन दिव्यलोकको प्राप्त हुए
त्या पुण्यकर्माच्या प्रभावाने राजर्षींनी शाश्वत स्वर्ग प्राप्त केला। म्हणून राजर्षि उशीनर त्या दिव्य विमानात आरूढ होऊन सनातन दिव्यलोकास पोहोचले—यातून दिसते की धर्मयुक्त कर्माचे फळ दीर्घकाल टिकणारे आध्यात्मिक फलित ठरते।
Frequently Asked Questions
It contrasts the social effects of honoring versus neglecting learned figures: reverence is associated with auspicious counsel, while dishonor is associated with harsh speech and destabilizing social consequences.
Maintain continuous, regulated honor through service and giving, while cultivating inner disciplines (svādhyāya, dama, tapas, vinaya) as the basis for legitimate authority and social cohesion.
Yes. It states that acceptance of gifts can diminish a Brāhmaṇa’s ‘tejas,’ and therefore those who refuse gifts are also to be protected—adding a regulatory nuance to patronage ethics.