Shloka 63
स्वापन: स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वर:
bhīṣma uvāca | svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt | vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ ||
भीष्म म्हणाले—प्रलयकाळी तो सर्व प्राण्यांना अज्ञान-निद्रेत झोपविणारा; स्ववश व स्वतंत्र; आकाशासारखा सर्वव्यापी आहे. युगायुगांत लोकउद्धारासाठी तो अनेक रूपे धारण करतो; आणि सृष्टी-स्थिति-प्रलय तसेच अवतार-लीलांच्या रूपाने अनेक कर्मे करतो. तोच वत्सर—ज्यात सर्वांचे निवास व प्रवाह; भक्तांवर अत्यंत स्नेही; व्रजात वासरांचे पालन करणारा; रत्नांना धारण करणाऱ्या समुद्रासारखा रत्नगर्भ; आणि सर्व धनांचा ईश्वर आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme is simultaneously the cosmic principle governing time, creation, and dissolution, and also the intimate, loving protector of devotees. Recognizing this unity supports dharma: reverence for the moral order of the universe and trust in the Lord’s compassionate nearness.
In Anuśāsana Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and extols the Supreme through a sequence of divine epithets (commonly aligned with the Viṣṇu-sahasranāma tradition). This verse is one segment of that praise, listing names that highlight both universal sovereignty and pastoral tenderness.