Shloka 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ | hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ ||
भीष्म म्हणाले—तो ईशान आहे, सर्व भूतांचा नियंता; प्राणद आहे, सर्वांना प्राण देणारा; आणि स्वयं प्राणस्वरूप आहे। कारण असल्याने तो ज्येष्ठ, आणि उत्कृष्टतेने श्रेष्ठ। तो प्रजापती—सर्व प्रजांचा स्वामी। तो हिरण्यगर्भ—सुवर्णमय ब्रह्मांड-अंडात सृष्टीबीजरूपे व्याप्त; आणि भूगर्भ—पृथ्वीला आपल्या गर्भात धारण करणारा। तो माधव—लक्ष्मीचा पति; आणि मधुसूदन—मधु दैत्याचा संहारक।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches devotion grounded in understanding: the Divine is praised as ruler, life-giver, primal cause, cosmic source, world-supporter, and destroyer of evil. Remembering such names cultivates humility (dependence on the life-giver), ethical steadiness (aligning with the supreme), and trust in divine protection.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and uplifts by reciting and explaining divine epithets. Here he continues a sequence of names (commonly associated with Viṣṇu/Kṛṣṇa) that describe the Lord’s sovereignty, creative pervasion, sustaining power, and heroic destruction of demonic forces.