Shloka 16
Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
उमाने कहा--भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati | mayā sammānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ ||
उमा म्हणाल्या—भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत, भविष्य आणि वर्तमानस्वरूप सर्वश्रेष्ठ महादेव! आपल्या प्रभावामुळे माझी वाणी प्रेरित होऊन स्पष्ट झाली आहे; आता मी स्त्रीधर्माचे वर्णन करू शकते. परंतु देवेश्वर! सर्व तीर्थांच्या जलाने समृद्ध अशा या श्रेष्ठ नद्या आपल्या स्नान-आचमनासाठी किंवा आपल्या चरणस्पर्शासाठी आपल्या समीप येत आहेत. मी त्यांच्याशी सल्लामसलत करून क्रमाने स्त्रीधर्म सांगीन. जो समर्थ असूनही ‘मी, मी’ असा अहंकार करत नाही—तोच खरा पुरुष म्हणविला जातो. आणि हे भूतेश! स्त्री नेहमी स्त्रीच्याच मागे धावते; तसेच माझ्याकडून सन्मानित झालेल्या या श्रेष्ठ नद्या निश्चयच शुभ होतील.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames dharma-teaching as requiring divine inspiration and humility: true strength is paired with freedom from arrogance. It also signals that women’s conduct (strī-dharma) will be explained in an ordered way, in consultation with sacred rivers—linking ethical instruction with purity, tīrtha-tradition, and reverence.
Umā addresses Śiva (Bhūteśa/Mahādeva), saying her speech has become empowered to teach strī-dharma. She pauses because sacred rivers, bearing tīrtha-waters, approach Śiva for ritual purposes (bathing, sipping, touching his feet). She proposes to consult them and then present the teaching sequentially.