Shloka 9
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थ सुरासुरै: । बलवद्धिविमथितश्चिरकालं महोदधि: ।।
purā yugāntare yatnād amṛtārthaṁ surāsuraiḥ | balavaddhi vimathitaś cirakālaṁ mahodadhiḥ ||
महेश्वर म्हणाले— प्राचीन युगांतरात देव आणि असुर अमृतप्राप्तीसाठी महान प्रयत्न करून दीर्घकाळ महासागराचे मंथन करीत होते. नागराज वासुकीला रज्जू करून मंदराचल-मथानीने समुद्र मथला जात असता तेथून सर्वलोकविनाशक विष प्रकट झाले. ते पाहून सर्व देव विषण्ण झाले; तेव्हा लोकहितासाठी मी स्वतः ते विष प्राशन केले. शुभे! त्या विषामुळेच माझ्या कंठावर मोरपिसासारखा निळा चिन्ह पडला आणि तेव्हापासून मी ‘नीलकंठ’ म्हणून स्मरणात आलो. हे सर्व मी तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस? उमा म्हणाली— सर्वलोकसुखावह नीलकंठ! तुला नमस्कार. देवदेवेश! अनेक आयुधे असताना तू पिनाकच का धारण करतोस? मला सांग. महेश्वर म्हणाले— धर्म्य शस्त्रप्राप्तीचा वृत्तांत सांगतो, शुचिस्मिते, ऐक. युगांतरात कण्व नावाचा महामुनी दिव्य तपश्चर्या करू लागला. घोर तप करताना कालक्रमाने त्याच्या मस्तकावर वारूळ जमले, तरी तो तपातच स्थिर राहिला. त्याच्या तपाने पूजित ब्रह्मा वर देण्यासाठी आला; वर देऊन तेथे एक वेणू (बांबू) पाहून लोककार्याच्या हेतूने त्याचा धनुष्यरूप उपयोग ठरविला. विष्णू आणि माझे सामर्थ्य जाणून लोकपितामहाने दोन धनुष्ये दिली— माझे ‘पिनाक’ आणि हरीचे ‘शार्ङ्ग’; उरलेल्या भागापासून तिसरे ‘गांडीव’ झाले. ते सोमाला अर्पण करून ब्रह्मा स्वलोकास गेला. अनिंदिते! शस्त्रप्राप्तीचे हे सर्व मी सांगितले. उमा पुन्हा म्हणाली— महादेव! इतर श्रीमंत वाहने असताना वृषभच तुझा वाहन कसा झाला?
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral pattern: great attainments (amṛta) require sustained effort and may demand cooperation even between opponents; yet the pursuit of a lofty goal can first release dangers, implying the need for guardianship and self-sacrifice to protect the common good.
Mahādeva begins recounting the ancient episode of the churning of the ocean: devas and asuras jointly churn the great ocean for a long time to obtain amṛta, setting up the later emergence of poison and Śiva’s protective act.