Adhyaya 142
Adhyāya 142: Cyavana, the Devas’ Arrogance, and Vāyu’s Counsel on Protecting Brāhmaṇas
Upa-parva: Anuśāsana Instructional Cycle on Brāhmaṇa-Dharma and Kṣatra Protection (Contextual Episode)
Bhīṣma continues the didactic frame: Arjuna remains silent as Pavana (Vāyu) resumes instruction, urging the listener (Janādhipa) to understand the ‘chief duty’ concerning Brāhmaṇas. An exemplum follows: when the devas, including Indra, become intoxicated with pride, Cyavana deprives them of their earthly domain, and (by the chapter’s phrasing) their heaven is also imperiled; distressed, they approach Brahmā for refuge. Brahmā directs them to seek Brāhmaṇas and regain both worlds through appeasement. The devas approach the Brāhmaṇas, but the exchange escalates into a contest framed as victory over the ‘kapas’; the Brāhmaṇas initiate a destructive rite, and a wealthy emissary attempts conciliation by praising the Brāhmaṇas’ virtues—Vedic learning, sacrificial discipline, truthfulness, restraint, non-exploitative conduct, care for dependents, and regulated habits. The Brāhmaṇas refuse, asserting superiority; conflict ensues, and ritual fire—described as Brahmā-created ‘havyabhuj’—consumes the opposing party, after which the devas’ power and status are restored. Returning to the frame, Arjuna replies with reverence, affirming lifelong service to Brāhmaṇas and crediting Dattātreya’s grace for his fame. Vāyu concludes with a directive: protect Brāhmaṇas according to kṣatra-dharma, restrain the senses, and note a future grave danger associated with the Bhṛgus.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में दान और प्रायश्चित्त के सूक्ष्म नियमों को लेकर शंका उठती है—‘ग्रहसूतक’ जैसे शब्दों का सही अर्थ क्या है, और अशौच/अपवित्रता की स्थितियों में धर्म का आचरण कैसे हो? → भीष्म उत्तर देते हुए राजाओं और महर्षियों के उदाहरणों की शृंखला खोलते हैं—तप, दान, और धर्मसम्मत दण्ड-नीति से किन-किन ने ‘अनुत्तम लोक’ प्राप्त किए। हर कथा एक नया मानदण्ड रखती है: कहीं यज्ञार्थ दान, कहीं कन्यादान, कहीं न्यायपूर्ण दण्ड। → उदाहरणों का शिखर उस बोध में आता है कि केवल दान की मात्रा नहीं, उसका ‘धर्म-नियत’ स्वरूप (पात्र, काल, विधि, और शुद्ध भाव) ही लोक-प्राप्ति का कारण बनता है—देवावृध का यज्ञार्थ दिव्य दान, सुद्युम्न का धर्मतः दण्ड, और भगीरथ/मदिराश्व/लोमपाद के कन्यादान—सब एक ही सिद्धान्त को उजागर करते हैं। → भीष्म संकेत करते हैं कि शास्त्रीय निर्णय में संध्या-काल की मर्यादा भी धर्म है; अतः वे कहते हैं कि जहाँ शंका होगी, उसका उत्तर वे अगले प्रातः स्पष्ट करेंगे। → भीष्म का वचन—‘कल प्रभात में बताऊँगा’—युधिष्ठिर की शंकाओं को अगले उपदेश के लिए खुला छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
2: बछ। अकाल - कुछ लोग 'ग्रहसूतकयो:” का अर्थ करते हैं "कारागारस्थाशौचवतो” इसके अनुसार जो जेलमें रह आया हो तथा जो जनन-मरण-सम्बन्धी अशौचसे युक्त हो ऐसे लोगोंका दिया हुआ क्षेत्रदान स्वीकार करनेपर तीन रात उपवास करनेसे प्रतिग्रह-दोषसे छुटकारा मिलता है। सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: दानसे स्वर्गलोकमें जानेवाले राजाओंका वर्णन युधिछिर उवाच दानेन वर्ततेत्याह तपसा चैव भारत । तदेतन्मे मनोदु:खं व्यपोह त्वं पितामह । किंस्वित् पृथिव्यां होतन्मे भवान् शंसितुमरहति,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! पितामह! आप कहते हैं कि दान और तप दोनोंसे ही मनुष्य स्वर्गमें जाता है, परंतु मेरे मनमें संशयजनित दुःख हो रहा है। आप इसका निवारण कीजिये। इस पृथ्वीपर दान और तपमेंसे कौन-सा साधन श्रेष्ठ है, यह बतानेकी कृपा करें
युधिष्ठिर म्हणाला— हे भारत! आपण सांगितले की दानानेही मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करतो आणि तपानेही. पण संशयातून उत्पन्न झालेले दुःख माझ्या मनाला छळत आहे—हे पितामह, ते दूर करा. या पृथ्वीवर माझ्यासाठी खरेच कोण श्रेष्ठ आहे—दान की तप? कृपा करून सांगा.
Verse 2
भीष्म उवाच शृणु यैर्धर्मनिरतैस्तपसा भावितात्मभि: । लोका हासंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नुपै:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तपस्यासे शुद्ध अन्तः:करणवाले जिन धर्मात्मा राजाओंने दान-पुण्यमें तत्पर रहकर नि:सन्देह बहुत-से उत्तम लोक प्राप्त किये हैं, उनके नाम बता रहा हूँ, सुनो
भीष्म म्हणाला— युधिष्ठिरा! धर्मनिष्ठ आणि तपाने शुद्ध झालेल्या अंतःकरणाचे जे राजे दान-पुण्यात तत्पर राहून नि:संशय उत्तम लोकांना प्राप्त झाले, त्यांची कथा ऐक.
Verse 3
सत्कृतश्न तथा<<त्रेय: शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् । उपदिश्य तदा राजन् गतो लोकाननुत्तमान्,राजन्! लोकसम्मानित महर्षि आत्रेय अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंमें गये हैं
हे राजन्! लोकमान्य महर्षी आत्रेयांनी शिष्यांना निर्गुण ब्रह्माचे उपदेश दिले; आणि तो परम उपदेश देऊन ते अनुत्तम लोकांना गेले.
Verse 4
शिबिरौशीनर: प्राणान् प्रियस्य तनयस्य च । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गत:
उशीनरवंशी राजा शिबीने ब्राह्मणाच्या हेतुकरिता स्वतःचे प्राण आणि प्रिय पुत्राचे प्राणही अर्पण केले; आणि येथून स्वर्गलोकास गेला.
Verse 5
उशीनरकुमार शिवि अपने प्यारे पुत्रके प्राणोंको ब्राह्मणके लिये निछावर करके यहाँसे स्वर्गलोकमें चले गये ।। प्रतर्दन: काशिपति: प्रदाय तनयं स्वकम् । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्षुते,काशीके राजा प्रतर्दनने अपने प्यारे पुत्रको ब्राह्मणकी सेवामें अर्पित कर दिया, जिसके कारण उन्हें इस लोकमें अनुपम कीर्ति मिली और परलोकमें भी वे अक्षय आनन्दका उपभोग कर रहे हैं
उशीनरकुमार शिबीने ब्राह्मणासाठी आपल्या प्रिय पुत्राचे प्राण अर्पण करून येथून स्वर्गलोक गाठला. तसेच काशीपती प्रतर्दनाने आपला पुत्र ब्राह्मणाच्या सेवेस अर्पण केला; त्यामुळे त्याला या लोकात अतुल कीर्ती मिळाली आणि परलोकात अक्षय आनंदाचा उपभोग मिळतो.
Verse 6
रन्तिदेवश्व सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अर्घ्य प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान्,संकृतिके पुत्र राजा रन्तिदेवने महात्मा वसिष्ठ मुनिको विधिवत् अर्घ्यदान किया, जिससे उन्हें श्रेष्ठ लोकोंकी प्राप्ति हुई
भीष्म म्हणाले—सांकृत्यपुत्र राजा रंतिदेवाने महात्मा वसिष्ठ मुनींना विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण केले; त्या सत्कारामुळे त्याने अनुपम श्रेष्ठ लोक प्राप्त केले.
Verse 7
दिव्यं शतशलाकं च यज्ञार्थ काउचनं शुभम् | छत्र॑ देवावृधो दत्त्वा ब्राह्मणायास्थितो दिवम्,देवावृध नामक राजा यज्ञमें सोनेकी सौ तीलियोंवाले सुन्दर दिव्य छत्रका ब्राह्मणको दान करके स्वर्ग-लोकको प्राप्त हुए हैं
भीष्म म्हणाले—देवावृध राजाने यज्ञार्थ शंभर काड्यांचे दिव्य, शुभ, सुवर्ण छत्र ब्राह्मणाला दान केले; आणि तो स्वर्गलोकास गेला.
Verse 8
भगवानम्बरीष श्च ब्राह्मणायामितौजसे । प्रदाय सकल राष्ट्र सुरलोकमवाप्तवान्,ऐश्वर्यशशाली राजा अम्बरीष अमित तेजस्वी ब्राह्मणको अपना सारा राज्य सौंपकर देवलोकको प्राप्त हुए
भीष्म म्हणाले—ऐश्वर्यवान राजा अंबरीषाने अमित तेजस्वी ब्राह्मणाला आपले संपूर्ण राज्य दान केले; आणि तो देवलोकास पोहोचला.
Verse 9
सावित्र: कुण्डलं दिव्यं यानं च जनमेजय: । ब्राह्मणाय च गा दत्त्वा गतो लोकाननुत्तमान्,सूर्यपुत्र कर्ण अपना दिव्य कुण्डल देकर तथा महाराजा जनमेजय ब्राह्मणको सवारी और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं
भीष्म म्हणाले—सावित्राने आपले दिव्य कुंडल दान केले; आणि महाराज जनमेजयाने ब्राह्मणाला वाहन व गायी दान केल्या—या दानांमुळे ते दोघेही अनुपम श्रेष्ठ लोकांस गेले.
Verse 10
वृषादर्भिश्न राजर्षी रत्नानि विविधानि च । रम्यांक्षावसथान् दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागत:,राजर्षि वृषादर्भिने ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके रत्न तथा रमणीय गृह प्रदान करके स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त किया है
भीष्म म्हणाले—राजर्षि वृषादर्भिश्नाने द्विजांना (ब्राह्मणांना) नानाविध रत्ने आणि रम्य निवासस्थाने दान केली; आणि तो स्वर्गलोकास गेला.
Verse 11
निमी राष्ट्रं च वैदर्भि: कन्यां दत्त्वा महात्मने । अगस्त्याय गतः स्वर्ग सपुत्रपशुबान्धव:,विदर्भके पुत्र राजा निमि अगस्त्य मुनिको अपनी कन्या और राज्यका दान करके पुत्र, पशु और बान्धवोंसहित स्वर्गलोकमें चले गये
भीष्म म्हणाले— विदर्भाचा राजा निमी याने महात्मा अगस्त्य मुनींना आपले राज्य व कन्या दान करून, पुत्र, पशुधन व बंधुजनांसह स्वर्गलोकास गेला।
Verse 12
जामदग्न्यश्न विप्राय भूमिं दत््वा महायशा: । रामो3क्षयांस्तथा लोकान् जगाम मनसो5डघिकान्,महायशस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामजीने ब्राह्मणको भूमिदान करके उन अक्षय लोकोंको प्राप्त किया है, जिन्हें पानेकी मनमें कल्पना भी नहीं हो सकती
भीष्म म्हणाले— महायशस्वी जमदग्निनंदन राम (परशुराम) यांनी ब्राह्मणास भूमिदान करून, मनालाही कल्पना न होईल असे अक्षय लोक प्राप्त केले।
Verse 13
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि देवराट् । वसिष्ठो जीवयामास येन यातो$क्षयां गतिम्,एक बार संसारमें वर्षा न होनेपर मुनिवर वसिष्ठजीने समस्त प्राणियोंको जीवन दान दिया था, जिससे उन्हें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति हुई
भीष्म म्हणाले— पर्जन्य न पडल्याने सर्व प्राणी पीडित झाले; तेव्हा मुनिवर वसिष्ठांनी त्यांना जीवनदान देऊन वाचविले, आणि त्या पुण्याने त्यांनी अक्षय गती प्राप्त केली।
Verse 14
रामो दाशरथिश्वैव हुत्वा यज्ञेषु वै वसु । स गतो हाक्षयाँललोकान् यस्य लोके महद् यश:,दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामचन्द्रजी यज्ञोंमें प्रचुर धनकी आहुति देकर संसारमें अपने महान् यशकी स्थापना करके अक्षय लोकोंमें चले गये
भीष्म म्हणाले— दशरथनंदन रामांनी यज्ञांत विपुल धनाची आहुती देऊन या लोकी महान यश प्रस्थापित केले आणि नंतर अक्षय लोकांस गमन केले।
Verse 15
कक्षसेनश्न् राजर्षिवेसिष्ठाय महात्मने । न्यासं यथावत् संन््यस्थ जगाम सुमहायशा:,महायशस्वी राजर्षि कक्षसेन महात्मा वसिष्ठको अपना सर्वस्व समर्पण करके स्वर्गलोकमें गये हैं
भीष्म म्हणाले— सुमहायशस्वी राजर्षि कक्षसेन यांनी विधिपूर्वक महात्मा वसिष्ठांकडे आपले सर्वस्व न्यासरूपे समर्पित करून स्वर्गलोकास प्रस्थान केले।
Verse 16
करन्धमस्य पौत्रस्तु मरुत्तोडविक्षित: सुतः । कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः:,करन्धमके पौत्र, अविक्षित॒के पुत्र महाराज मरुत्तने अंगिराके पुत्र संवर्तको कन्यादान करके शीघ्र ही स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया
भीष्म म्हणाले— करंधमाचा पौत्र व अविक्षिताचा पुत्र महाराज मरुत्त यांनी आंगिरसवंशीयास कन्यादान करून शीघ्रच स्वर्गलोक प्राप्त केला.
Verse 17
ब्रह्मदत्तश्न पाज्चाल्यो राजा धर्मभृतां वर: । निर्धि शड्खमनुज्ञाप्प जगाम परमां गतिम्,पाञ्चालदेशके राजा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मदत्तने ब्राह्यणको शंखनामक निधि प्रदान करके परम गति प्राप्त कर ली थी
भीष्म म्हणाले— पाञ्चालदेशाचा राजा, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्मदत्त यांनी ‘शंख’ नावाचा निधी ब्राह्मणास दान करून परम गती प्राप्त केली.
Verse 18
राजा मित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने । मदयमन्तीं प्रियां भार्या दत्त्वा च त्रिदिवं गत:,राजा मित्रसह महात्मा वसिष्ठ मुनिको अपनी प्यारी पत्नी मदयन्ती सेवाके लिये देकर स्वर्गलोकमें चले गये
भीष्म म्हणाले— राजा मित्रसह यांनी महात्मा वसिष्ठांना सेवेसाठी आपली प्रिय पत्नी मदयन्ती अर्पण करून त्रिदिव (स्वर्ग) प्राप्त केला.
Verse 19
मनो: पुत्रश्न सुद्युम्नो लिखिताय महात्मने । दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान्,मनुपुत्र राजा सुद्युम्न महात्मा लिखितको धर्मतः दण्ड देकर परम उत्तम लोकोंमें गये
भीष्म म्हणाले— मनूचा पुत्र राजा सुद्युम्न यांनी महात्मा लिखिताच्या प्रसंगी धर्मानुसार दंड उचलून (अंमलात आणून) अनुपम लोक प्राप्त केले.
Verse 20
सहस्रचित्यो: राजर्षि: प्राणानिष्टान् महायशा: । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुच्तमान्
भीष्म म्हणाले— महायशस्वी राजर्षी सहस्रचित्य यांनी ब्राह्मणाच्या हितासाठी आपले प्रिय प्राणही त्यागले; आणि त्या त्यागामुळे अनुपम लोक प्राप्त केले.
Verse 21
महान् यशस्वी राजर्षि सहस्नचित्य ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंकी बलि देकर श्रेष्ठ लोकोंमें गये हैं ।। सर्वकामैश्व सम्पूर्ण दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् । मौद्गल्याय गतः स्वर्ग शतद्युम्नो महीपति:,महाराजा शत्द्युम्नने मौदगल्य नामक ब्राह्मणको समस्त कामनाओंसे परिपूर्ण सुवर्णमय गृह दान देकर स्वर्ग प्राप्त किया है
भीष्म म्हणाले—महीपति शतद्युम्नाने ब्राह्मण मौद्गल्याला सर्व कामनांनी परिपूर्ण असे सुवर्णमय गृह दान केले आणि स्वर्गास गेला. हा प्रसंग सांगतो की योग्य पात्राला निष्काम, पूर्ण दान देणे हा राजधर्म असून त्याने श्रेष्ठ लोकांची प्राप्ती होते.
Verse 22
भ्क्ष्यभोज्यस्य च कृतान् राशय: पर्वतोपमान् | शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थित:
भीष्म म्हणाले—राजर्षि सुमन्युने पूर्वी शाण्डिल्याला भक्ष्य-भोज्याचे, पर्वतासारखे उंच ढीग दान केले; आणि नंतर तो स्वर्गास गेला.
Verse 23
राजा सुमन्युने भक्ष्य, भोज्य पदार्थोंके पर्वत-जैसे कितने ही ढेर लगाकर उन्हें शाण्डिल्यको दान दिया था। जिससे उन्होंने स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ।। नाम्ना च द्युतिमान् नाम शाल्वराजो महाद्युति: । दत्त्वा राज्यमूचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्,महातेजस्वी शाल्वराज द्युतिमान् महर्षि ऋचीकको राज्य देकर सर्वोत्तम लोकोंमें चले गये
भीष्म म्हणाले—राजा सुमन्युने भक्ष्य-भोज्य पदार्थांचे पर्वतासारखे ढीग शाण्डिल्याला दान केले आणि त्या पुण्याने स्वर्गलोकात स्थान मिळवले. तसेच महातेजस्वी शाल्वराज द्युतिमानाने महर्षी ऋचीकांना आपले राज्य अर्पण करून अनुपम लोकांना प्रस्थान केले. हा प्रसंग दान आणि राज्यत्याग—दोन्हींची महिमा सांगतो; त्यातून परम श्रेय मिळते.
Verse 24
मदिराश्चश्व राजर्षिददत््वा कन्यां सुमध्यमाम् | हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरधिष्ठितान्
भीष्म म्हणाले—राजर्षि मदिराश्वानेही हिरण्यहस्ताला सुमध्या कन्या दिली आणि देवांनी अधिष्ठित केलेल्या लोकांना प्रस्थान केले. हे धर्म्य दान व विधिपूर्वक वैवाहिक संयोगाचे फळ आहे.
Verse 25
राजर्षि मदिराश्व अपनी सुन्दरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्तको देकर देवताओंके लोकमें चले गये ।। लोमपादश्न राजर्षि: शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभु: ऋष्यश्ज्भाय विपुलै: सर्वे: कामैरयुज्यत,प्रभावशाली राजर्षि लोमपादने मुनिवर ऋष्यशृंगको अपनी शान्ता नामवाली कन्या दान की थी, इससे उनकी सम्पूर्ण कामनाएँ पूर्णरूपसे सफल हुईं
भीष्म म्हणाले—राजर्षि मदिराश्वाने आपली सुंदरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्ताला देऊन देवलोकास प्रस्थान केले. तसेच प्रभावशाली राजर्षि लोमपादाने शान्ता नावाची आपली कन्या मुनिवर ऋष्यशृंगाला विवाहात दान केली; त्यामुळे तो विपुल समृद्धीने युक्त झाला आणि त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या. यावरून कळते की सत्पुरुषांचा सन्मान व तपस्व्यांना आधार देणे—इहलोक-परलोक दोन्ही ठिकाणी कल्याणकारक ठरते.
Verse 26
कौत्साय दत्त्वा कन्यां तु हंसीं नाम यशस्विनीम् | गतो$क्षयानतो लोकानू् राजर्षिश्ष भगीरथ:,राजर्षि भगीरथ अपनी यशस्विनी कन्या हंसीका कौत्स ऋषिको दान करके अक्षय लोकोंमें गये हैं
भीष्म म्हणाले—राजर्षी भगीरथाने ‘हंसी’ नावाची यशस्विनी कन्या ऋषी कौत्सांना धर्मानुसार कन्यादान (विवाह) करून अक्षय लोकांना प्राप्त केले।
Verse 27
दत्त्वा शतसहस्र॑ तु गवां राजा भगीरथ: । सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान्,राजा भगीरथने कोहल नामक ब्राह्णको एक लाख सवत्सा गौएँ दान कीं, जिससे उन्हें उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई
भीष्म म्हणाले—राजा भगीरथाने कोहल नावाच्या ब्राह्मणाला वासरांसह एक लाख गायी दान केल्या आणि अनुत्तम लोकांना प्राप्त केले।
Verse 28
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह । युधिष्ठिर गताः स्वर्ग विवर्तन्ते पुनः पुन:,युधिष्ठिर! ये तथा और भी बहुत-से राजा दान और तपस्याके प्रभावसे बारंबार स्वर्गलोकको जाते और पुनः वहाँसे इस लोकमें लौट आते हैं
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर! हे आणि असे अनेक राजे दान व तपस्येच्या प्रभावाने स्वर्गाला जातात; पण तेथून पुन्हा पुन्हा या लोकात परत येतात।
Verse 29
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तियावत् स्थास्यति मेदिनी । गृहस्थैर्दानतपसा यैलोंका वै विनिर्जिता:,जिन गृहस्थोंने दान और तपस्याके बलसे उत्तम लोकोंपर विजय पायी है, उनकी कीर्ति इस लोकमें तबतक प्रतिष्ठित रहेगी, जबतक कि यह पृथ्वी स्थिर रहेगी
भीष्म म्हणाले—ज्या गृहस्थांनी दान व तपस्येच्या बळावर उत्तम लोक जिंकले आहेत, त्यांची कीर्ती पृथ्वी स्थिर असेपर्यंत या लोकात दृढपणे प्रतिष्ठित राहील।
Verse 30
शिष्टानां चरितं होतत् कीर्तितं मे युधिष्ठिर । दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमास्थिता:,युधिष्ठिर! यह शिष्ट पुरुषोंका चरित्र बताया गया है। ये सब नरेश दान, यज्ञ और संतानोत्पादन करके स्वर्गमें प्रतिष्ठित हुए हैं
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर! शिष्ट व धर्मनिष्ठ पुरुषांचे हे चरित्र मी सांगितले. दान, यज्ञ आणि प्रजासर्जन (संतानोत्पत्ती) यांच्या योगे हे नरेश स्वर्गात प्रतिष्ठित झाले।
Verse 31
दत्त्वा तु सततं ते5स्तु कौरवाणां धुरन्धर | दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धमोपचायिनी,कौरवधुरंधर! तुम भी सदा दान करते रहो। तुम्हारी बुद्धि दान और यज्ञकी क्रियामें संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे
भीष्म म्हणाले—हे कौरवधुरंधर! तू सतत दान करीत राहा. दान व यज्ञकर्मांत गुंतलेली तुझी बुद्धी सदैव धर्माची वृद्धी करो.
Verse 32
यत्र ते नृपशार्दूल संदेहो वै भविष्यति । श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता,नृपश्रेष्ठी अब तुम्हें जिस विषयमें संदेह होगा, उसे मैं कल सबेरे बताऊँगा; क्योंकि इस समय संध्याकाल उपस्थित है
भीष्म म्हणाले—हे नृपशार्दूल! ज्या विषयात तुला संशय होईल, तो मी उद्या पहाटे सांगीन; कारण आता संध्याकाळ उपस्थित झाली आहे.
Verse 136
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें प्रायक्षित्तविधि नामक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात ‘प्रायश्चित्तविधि’ नामक एकशे छत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 137
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात एकशे सैंतीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The tension is between power asserted through pride and power disciplined by dharma: the devas’ arrogance leads to loss, while restoration depends on seeking refuge, honoring Brāhmaṇical authority, and acting with restraint rather than entitlement.
A ruler (and warrior) should protect Brāhmaṇas through kṣatra-dharma and simultaneously cultivate indriya-nigraha; social order is sustained by disciplined force aligned with reverence for sacred learning.
No explicit phalaśruti formula is stated in these verses; instead, the chapter implies consequential ‘fruit’ through the exemplum—loss from pride and restoration through appeasement and dharmic discipline.