Shloka 8
Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ
Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony
भीष्मजी कहते हैं--राजन! मैं परम बुद्धिमान महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ। जो भगवान् सर्वत्र व्यापक हैं
bhīṣma uvāca—rājan! ahaṁ paramabuddhimān mahādevasyāpi guṇān varṇayitum aśaktaḥ. yo bhagavān sarvatravyāpī san sarvatra (sarvātmatvāt) na dṛśyate; yo brahma-viṣṇv-indrāṇām api sraṣṭā prabhuś ca; brahmādyaiḥ devaiḥ piśācāntaiś ca ya upāsyate; yaḥ prakṛter api paraḥ puruṣāc ca vilakṣaṇaḥ; yaṁ yogavidaḥ tattvadarśina ṛṣayaḥ cintayanti; yo ’vināśī paraṁ brahma sad-asat-svarūpaś ca; yena devādhidevena prajāpati-śivena svatejasā prakṛtiṁ puruṣaṁ ca kṣobhayitvā brahmaṇaḥ sṛṣṭiḥ kṛtā—tasya devadevasya buddhimataḥ mahādevasya guṇān varṇayituṁ garbha-janma-jarā-mṛtyu-yuktaḥ kaḥ manuṣyaḥ samarthaḥ? ko hi śakto bhavaṁ jñātuṁ madvidhaḥ parameśvaram, ṛte nārāyaṇāt putra śaṅkha-cakra-gadādharāt?
भीष्म म्हणाले—राजन्! मी परम बुद्धिमान असलो तरी महादेवांचे गुण वर्णन करण्यास असमर्थ आहे. ते सर्वव्यापी आहेत, तरी सर्वत्र दिसत नाहीत, कारण ते सर्वांचे अंतरात्मा आहेत. ते ब्रह्मा, विष्णु आणि देवराज इंद्र यांचेही स्रष्टे व प्रभू आहेत. ब्रह्मादि देवांपासून पिशाचांपर्यंत सर्वजण त्यांची उपासना करतात. ते प्रकृतीच्या पलीकडे आणि पुरुषापेक्षाही विलक्षण आहेत; योगवेत्ते तत्त्वदर्शी ऋषी ज्यांचे चिंतन करतात. ते अविनाशी, परम ब्रह्म—सत् आणि असत् दोन्हीला आपल्या स्वरूपात धारण करणारे. त्या देवाधिदेव प्रजापती शिवांनी आपल्या तेजाने प्रकृती व पुरुष यांना क्षुब्ध करून ब्रह्म्याची सृष्टी प्रवर्तित केली. गर्भ, जन्म, जरा आणि मृत्यु यांनी युक्त असा कोण मनुष्य त्यांच्या गुणांचे यथार्थ वर्णन करू शकेल? आणि पुत्रा! शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या नारायणावाचून, माझ्यासारखा कोण परमेश्वर शिवाचे तत्त्व जाणू शकेल?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches humility before the divine: Śiva’s nature is all-pervading, transcendent of categories like Prakṛti and Puruṣa, and ultimately identical with the supreme Brahman. Because human beings are bound by birth and death, they cannot fully grasp or describe him; only the highest divine standpoint—here identified with Nārāyaṇa—can truly know that Supreme Lord.
Bhīṣma, instructing the king in Anuśāsana Parva, praises Mahādeva and admits his own inability to exhaustively describe Śiva’s attributes. He situates Śiva as the lord even of major deities and as the cosmic principle behind creation, then concludes that only Nārāyaṇa (Viṣṇu), marked by conch, discus, and mace, can truly know Śiva’s full reality.