Adhyaya 134
Strī-dharma: Śiva’s Inquiry, Umā’s Consultation, and Gaṅgā’s Instruction
Upa-parva: Strī-dharma Anuśāsana (Instruction on Women’s Conduct / Pativratā-Dharma)
Chapter 134.0 opens with Maheśvara addressing Umā (Himavat’s daughter), praising her ascetic residence and dharma-knowledge, and requesting an exhaustive account of strī-dharma. Umā replies that her speech is enabled by Śiva’s power, yet she opts to consult sacred rivers, acknowledging that comprehensive knowledge is not easily monopolized. The rivers are enumerated with Gaṅgā highlighted as the foremost. Bhīṣma then reports that Gaṅgā, after honoring Umā, accepts the mandate to explain strī-dharma. Gaṅgā’s instruction frames marital dharma as established at marriage near the sacred fire, defining the wife as sahadharmacāriṇī (co-practitioner of dharma). The guidance emphasizes steadiness of mind, respectful service, restraint from extraneous desire, household and ritual duties, care for elders and dependents, charity/maintenance of vulnerable persons, and vow-observance. The discourse culminates in the strong normative claim that the husband functions as the primary relational ‘deity’ for the wife, with the ethic extending to supporting him even under hardship or crisis, interpreted as āpaddharma (duty in distress). The chapter closes with Śiva honoring Umā and the assembly dispersing.
Chapter Arc: Lomasha, as a keeper of hidden dharma, is invoked to reveal a “rahasya” that touches the unseen court of the Pitṛs—beginning with a stern warning about those who stray into forbidden desire. → The discourse sharpens into moral indictment: men attached to another’s wife, those who seek barren unions, and those who seize Brahmin property become alike in fault—rendered unfit for communion with ancestors, their offerings left unwelcomed. → The secret turns from prohibition to potent remedy: Lomasha proclaims a Kali-yuga-suited dharma of great fruit—simple gifts (tilodaka with honey, a lamp, and kṛsara) that directly gladden the Pitṛs and secure enduring merit. → Indra’s authority is cited to seal the teaching: the fruit of the sesame-vessel gift is praised; tilodaka in śrāddha is declared ‘akṣaya’; lamps and kṛsara satisfy the grandsires; the rite is honored in heaven and the Pitṛ-world as an ancient rishi-seen ordinance.
Shlokas
Verse 1
नील (0) ++_अस+- एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो<् ध्याय: लोमशद्ारा धर्मके रहस्यका वर्णन लोगश उवाच परदारेषु ये सक्ता अकृत्वा दारसंग्रहम् | निराशा: पितरस्तेषां श्राद्धकाले भवन्ति वै,लोशमजीने कहा--जो स्वयं विवाह न करके परायी स्त्रियोंमें आसक्त हैं, उनके यहाँ श्राद्ध.काल आनेपर पितर निराश हो जाते हैं
लोमश म्हणाले—जे स्वतः विवाह न करता परस्त्रीमध्ये आसक्त होतात, त्यांच्या घरी श्राद्धकाळ आला की पितर निश्चयच निराश होतात॥
Verse 2
परदाररतिर्यश्न यश्व वन्ध्यामुपासते । ब्रह्मस्वं हरते यश्ष समदोषा भवन्ति ते,जो परायी स्त्रीमें आसक्त है, जो वन्ध्या स्त्रीका सेवन करता है तथा जो ब्राह्मणका धन हर लेता है--ये तीनों समान दोषके भागी होते हैं
लोमश म्हणाले—जो परस्त्रीमध्ये आसक्त आहे, जो वंध्या स्त्रीचा संग करतो आणि जो ब्राह्मणाचे धन हरतो—हे तिघेही समान दोषाचे भागी ठरतात॥
Verse 3
असम्भाष्या भवन्त्येते पितृणां नाज संशय: । देवता: पितरश्रैषां नाभिनन्दन्ति तद्धवि:,ये पितरोंकी दृष्टिमें बात करनेयोग्य नहीं रह जाते हैं, इसमें संशय नहीं है और देवता तथा पितर उसके हविष्यको आदर नहीं देते हैं
लोमश म्हणाले—यात संशय नाही; असे लोक पितरांच्या दृष्टीने संभाषणास अयोग्य ठरतात. देवता आणि पितर त्यांच्या अर्पण केलेल्या हविष्याचा सन्मानाने स्वीकार करत नाहीत॥
Verse 4
तस्मात् परस्य वै दारांस्त्यजेद् वन्ध्यां च योषितम् । ब्रह्मस्वं हि न हर्तव्यमात्मनो हितमिच्छता,अतः अपना हित चाहनेवाले पुरुषको परायी स्त्री और वन्ध्या स्त्रीका त्याग कर देना चाहिये तथा ब्राह्मणके धनका कभी अपहरण नहीं करना चाहिये
म्हणून जो स्वतःचे हित इच्छितो त्याने परस्त्रीचा त्याग करावा आणि वंध्या स्त्रीचा संगही सोडावा; तसेच ब्राह्मणाचे धन कधीही हरण करू नये॥
Verse 5
श्रूयतां चापरं गुहां रहस्यं धर्मसंहितम् । श्रद्दधानेन कर्तव्यं गुरूणां वचनं सदा,अब दूसरी धर्मयुक्त गोपनीय रहस्यकी बात सुनो। सदा श्रद्धापूर्वक गुरुजनोंकी आज्ञाका पालन करना चाहिये
आता धर्मसंमत असे आणखी एक गूढ रहस्य ऐका. सदैव श्रद्धेने गुरुजनांचे वचन व आज्ञा पाळावी.
Verse 6
द्वादश्यां पौर्णमास्यां च मासि मासि घृताक्षतम् । ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छेत तस्य पुण्यं निबोधत,प्रत्येक मासकी द्वादशी और पूर्णिमाके दिन ब्राह्मणोंको घृतसहित चावलोंका दान करे। इसका जो पुण्य है, उसे सुनो
प्रत्येक महिन्याच्या द्वादशी व पौर्णिमेला ब्राह्मणांना तुपासहित अक्षत (तांदूळ) द्यावा. त्याचे पुण्यफळ ऐका.
Verse 7
सोमश्न वर्धते तेन समुद्रश्न महोदधि: । अश्वमेधचतुर्भागं फलं सृजति वासव:,उस दानसे चन्द्रमा तथा महोदथधि समुद्रकी वृद्धि होती है और उस दाताको इन्द्र अश्वमेध यज्ञका चतुर्थाश फल देते हैं
त्या दानाने सोम (चंद्र) वाढतो आणि महोदधी समुद्रही वाढतो. तसेच वासव (इंद्र) त्या दात्यास अश्वमेध यज्ञफळाचा चतुर्थांश देतो.
Verse 8
दानेनैतेन तेजस्वी वीर्यवांश्ष भवेन्नर: । प्रीतश्न॒ भगवान् सोम इष्टान् कामान् प्रयच्छति,उस दानसे मनुष्य तेजस्वी और बलवान होता है और भगवान् सोम प्रसन्न होकर उसे अभीष्ट कामनाएँ प्रदान करते हैं
या दानाने मनुष्य तेजस्वी व पराक्रमी होतो. प्रसन्न होऊन भगवान सोम त्याला इच्छित कामना प्रदान करतात.
Verse 9
श्रूयतां चापरो धर्म: सरहस्यो महाफल: । इदं कलियुगं प्राप्प मनुष्याणां सुखावह:,अब दूसरे महान् फलदायक रहस्ययुक्त धर्मका वर्णन सुनो। जो इस कलियुगको पाकर मनुष्योंके लिये सुखकी प्राप्ति करानेवाला है
आता दुसरा धर्म ऐका—जो रहस्ययुक्त व महाफलदायक आहे. या कलियुगात तो मनुष्यांस सुख देणारा ठरतो.
Verse 10
कल्यमुत्थाय यो मर्त्य: स्नात: शुक्लेन वाससा । तिलपात्र प्रयच्छेत ब्राह्मणेभ्य: समाहित:,जो मनुष्य सबेरे उठकर स्नान करके पवित्र सफेद वस्त्रसे युक्त हो मनको एकाग्र करके ब्राह्मणोंको तिल-पात्रका दान करता है और पितरोंके लिये मधुयुक्त तिलोदक, दीपक एवं खिचड़ी देता है, उसको जो फल मिलता है, उसका वर्णन सुनो
लोमश म्हणाले—जो मनुष्य पहाटे उठून स्नान करतो, शुद्ध पांढरे वस्त्र परिधान करतो आणि मन एकाग्र करून ब्राह्मणांना तिळपात्र दान देतो।
Verse 11
तिलोदकं च यो दद्यात् पितृणां मधुना सह । दीपकं कृसरं चैव श्रूयतां तस्य यत् फलम्,जो मनुष्य सबेरे उठकर स्नान करके पवित्र सफेद वस्त्रसे युक्त हो मनको एकाग्र करके ब्राह्मणोंको तिल-पात्रका दान करता है और पितरोंके लिये मधुयुक्त तिलोदक, दीपक एवं खिचड़ी देता है, उसको जो फल मिलता है, उसका वर्णन सुनो
आणि जो पितरांसाठी मधुसहित तिलोदक देतो, तसेच दीपक व कृसर (खिचडी) दान करतो—त्याला जे फळ मिळते ते ऐका।
Verse 12
तिलपात्रे फलं प्राह भगवान् पाकशासन: । गोप्रदानं च यः कुर्याद् भूमिदानं च शाश्वतम्,भगवान् इन्द्रने तिल-पात्रके दानका फल इस प्रकार बतलाया है--जो सदा गो-दान और भूमि-दान करता है तथा जो बहुत-सी दक्षिणावाले अग्निष्टोम यज्ञका अनुष्ठान करता है, उसके इन पुण्य-कर्मोके समान ही देवतालोग तिल-पात्रके दानको भी मानते हैं
भगवान् पाकशासन (इंद्र) यांनी तिळपात्रदानाचे फळ सांगितले आहे—जो गोदान करतो आणि शाश्वत भूमिदान करतो।
Verse 13
अग्निष्टोमं च यो यज्ञ यजेत बहुदक्षिणम् । तिलपात्र॑ सहैतेन सम॑ मन्यन्ति देवता:,भगवान् इन्द्रने तिल-पात्रके दानका फल इस प्रकार बतलाया है--जो सदा गो-दान और भूमि-दान करता है तथा जो बहुत-सी दक्षिणावाले अग्निष्टोम यज्ञका अनुष्ठान करता है, उसके इन पुण्य-कर्मोके समान ही देवतालोग तिल-पात्रके दानको भी मानते हैं
आणि जो भरपूर दक्षिणेसह अग्निष्टोम यज्ञ करतो—देवता तिळपात्रदानालाही त्याच्याइतकेच मानतात।
Verse 14
तिलोदकं सदा श्राद्धे मन्यन्ते पितरो$क्षयम् । दीपे च कृसरे चैव तुष्यन्तेडस्थ पितामहा:,पितरलोग सदा श्राद्धमें तिलसहित जलका दान करना अक्षय मानते हैं। दीपदान और खिचड़ीके दानसे उसके पितामह संतुष्ट होते हैं
पितर श्राद्धात तिळमिश्रित जलदानाला सदैव अक्षय मानतात; आणि दीपदान व कृसर (खिचडी) दानाने आपले पितामह तृप्त होतात।
Verse 15
स्वर्गे च पितृलोके च पितृदेवाभिपूजितम् । एवमेतन्मयोद्दिष्टमृषिदृष्टं पुरातनम्,यह पुरातन धर्म-रहस्य ऋषियोंद्वारा देखा गया है। स्वर्गलोक और पितृलोकमें भी देवताओं तथा पितरोंने इसका समादर किया है। इस प्रकार इस धर्मका मैंने वर्णन किया है
हा उपदेश स्वर्गलोकात आणि पितृलोकातही पूज्य मानला जातो; देव आणि पितर—दोघेही त्याचा सन्मान करतात. अशा प्रकारे मी तो सांगितला आहे—हा प्राचीन सिद्धान्त, पूर्वकालीन ऋषींनी पाहिलेला व मान्य केलेला आहे.
Verse 129
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि लोमशरहस्ये एकोनत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें लोमशवर्णित धर्मका रहस्यविषयक एक सौ उन्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात, लोमशकथित ‘रहस्य’ प्रकरणात, एकशे एकोणतीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
How strī-dharma should be authoritatively articulated: the chapter frames the issue as both a content question (marital/household obligations) and a method question (legitimacy through consultation and delegated testimony).
That marriage is a shared dharmic institution formed at the wedding rite, requiring disciplined speech and conduct, service to elders and dependents, sustained ritual-household order, and steadiness of loyalty during prosperity and distress.
Yes: Umā explicitly states that no single agent easily encompasses all knowledge, and therefore consults the rivers; this models a Mahābhārata-style epistemology where Dharma is validated through qualified speakers, deliberation, and tradition-linked exemplars.